Mò mâm xôi trị viêm phụ khoa: Bằng chứng khoa học nói gì?

Lời đồn dân gian về cây mò mâm xôi

Nhiều phụ nữ khi gặp tình trạng ngứa ngáy vùng kín hoặc khí hư bất thường thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng. Trong đó, cây mò mâm xôi (tên khoa học là Clerodendrum chinense) hay còn gọi là bạch đồng nữ, mò hoa trắng, thường được đồn thổi là vị thuốc công hiệu giúp trị dứt điểm viêm nhiễm phụ khoa.

Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự tiêu diệt được các tác nhân gây viêm âm đạo như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các dữ liệu thực nghiệm đã mang lại câu trả lời khá bất ngờ so với những kỳ vọng thông thường của chị em.

Cụ thể, nghiên cứu sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất từ cây mò mâm xôi không có hoạt tính đáng kể chống lại các vi khuẩn gram âm, vi khuẩn gram dương hay vi nấm Candida albicans ^[1]. Do đó, việc tự ý dùng dược liệu này để chữa viêm nhiễm phụ khoa là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ bệnh nặng thêm.

Khoa học nói gì về khả năng kháng khuẩn, kháng nấm?

Để làm rõ công dụng kháng khuẩn của mò mâm xôi, các nhà nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết của loài cây này trên nhiều chủng vi sinh vật khác nhau. Nghiên cứu thực hiện năm 2013 tại Ai Cập đã tiến hành sàng lọc hoạt tính kháng vi sinh vật của các dịch chiết chloroform và methanol từ 4 loài thuộc chi Clerodendrum, bao gồm Clerodendrum chinense ^[1].

Kết quả nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy dịch chiết chloroform từ thân và hoa của Clerodendrum chinense có hoạt tính chống lại ký sinh trùng Trypanosoma cruzi với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 1,21 và 1,12 microg/mL mà chỉ gây độc tế bào ở mức giới hạn ^[1]. Chiết xuất từ lá cũng thể hiện hoạt tính chống Trypanosoma cruzi với IC50 là 3,39 microg/mL mà không gây độc trên dòng tế bào người ^[1]. Ngoài ra, chiết xuất chloroform từ hoa của cây này còn có hoạt tính chống ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum với giá trị IC50 dưới 10 microg/mL ^[1].

Mặc dù có hoạt tính tốt trên một số loại ký sinh trùng, kết quả thử nghiệm trên các mầm bệnh phổ biến lại gây thất vọng. Cụ thể, không có loài cây nào trong số các cây thử nghiệm, bao gồm cả mò mâm xôi, thể hiện hoạt tính đáng kể chống lại các vi khuẩn gram âm hoặc vi khuẩn gram dương thường gặp ^[1]. Đáng lưu ý hơn, chiết xuất cũng không có tác dụng ức chế nấm Candida albicans – thủ phạm hàng đầu gây nên các đợt ngứa rát, viêm âm đạo do nấm ở phụ nữ ^[1].

Nghiên cứu cũng phân lập hoạt chất verbascoside từ lá C. chinense nhưng chỉ ghi nhận hoạt tính ở mức giới hạn đối với T. cruzi ^[1]. Hợp chất rengyolone phân lập từ lá có hoạt tính phổ rộng nhưng không đặc hiệu trên các sinh vật thử nghiệm ^[1]. Như vậy, xét về mặt diệt khuẩn và diệt nấm âm đạo thường gặp, dữ liệu phòng thí nghiệm cho thấy mò mâm xôi không đem lại hiệu quả thực tế ^[1].

Hoạt tính giảm đau và kháng viêm trên mô hình động vật

Mặc dù không có khả năng diệt vi khuẩn hay nấm âm đạo, cây mò mâm xôi lại chứa một số thành phần có tác dụng sinh học khác. Nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát thành phần hóa học và tác dụng sinh học của lá cây Clerodendrum chinense trồng tại Ai Cập ^[2].

Bằng các phương pháp sắc ký và quang phổ, các nhà khoa học đã lần đầu tiên phân lập được hàng loạt hợp chất từ lá mò mâm xôi như verbascoside, isoverbascoside, decaffeoylverbascoside, hispidulin, lupeol và icariside B5, cùng với cornoside và rengyolone ^[2]. Khi đánh giá tác động sinh học, dịch chiết methanol từ lá cây và hoạt chất đơn lẻ verbascoside đã thể hiện các tác dụng giảm đau, chống viêm và hạ sốt có ý nghĩa thống kê ^[2].

Trong nghiên cứu này, tác dụng chống viêm cấp tính được đo lường thông qua mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan ^[2]. Tác dụng hạ sốt được đánh giá và so sánh với paracetamol trên chuột cống trắng cái bị gây sốt bằng nấm men ^[2]. Tác dụng giảm đau được đối chiếu với thuốc giảm đau metamizol sodium (Novalgin) thông qua thử nghiệm kích thích dòng điện ^[2]. Kết quả này phần nào lý giải vì sao theo kinh nghiệm dân gian, khi đun rửa hoặc uống mò mâm xôi, một số người cảm thấy bớt đau rát tạm thời nhờ tác dụng ức chế phản ứng viêm và giảm cảm giác đau, chứ hoàn toàn không phải do vi khuẩn hay nấm gây bệnh đã bị triệt tiêu [2, 4].

Ngoài ra, các nghiên cứu chuyên sâu gần đây còn mở rộng khảo sát các bộ phận khác của cây. Năm 2024, một nghiên cứu trên tế bào ung thư vú người (MCF-7) cho thấy chiết xuất ethanol từ thân cây Clerodendrum chinense chứa hàm lượng cao verbascoside và isoverbascoside ^[3]. Chiết xuất này cùng với các hạt nano điều chế từ nó thể hiện khả năng ức chế tăng sinh tế bào ung thư MCF-7, HeLa, A549 và SKOV-3 phụ thuộc vào liều lượng, với giá trị IC50 lần lượt là 109,2; 155,6; 206,9 và 423 microg/mL ^[3]. Dịch chiết gây chết tế bào ung thư theo cơ chế apoptosis và necrosis, đồng thời làm giảm điện thế màng ty thể và gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha G0/G1 ^[3]. Tuy nhiên, đây mới chỉ là các thử nghiệm sơ bộ trong ống nghiệm liên quan đến hướng nghiên cứu ung thư, không liên quan đến điều trị bệnh nhiễm trùng phụ khoa.

Chưa từng có thử nghiệm lâm sàng trên người bị viêm phụ khoa

Một khoảng trống nghiên cứu rất lớn hiện nay là tính đến thời điểm hiện tại, chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mắc viêm âm đạo để đánh giá hiệu quả hay độ an toàn của cây mò mâm xôi.

Toàn bộ các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) trên đĩa thạch tế bào hoặc trên mô hình động vật gặm nhấm (chuột) [1, 2, 4]. Cần nhấn mạnh rằng, môi trường âm đạo phụ nữ là một hệ sinh thái vô cùng phức tạp và nhạy cảm, bao gồm sự cân bằng tinh tế giữa hệ vi khuẩn có lợi, độ ẩm và nồng độ pH sinh lý. Những kết quả thu được trong ống nghiệm không thể phản ánh chính xác những gì diễn ra trong cơ thể người.

Hơn nữa, khi bằng chứng trong phòng thí nghiệm đã chỉ rõ dịch chiết mò mâm xôi không có hoạt tính đáng kể trên vi khuẩn gram âm, gram dương và nấm Candida albicans, thì việc kỳ vọng dược liệu này chữa khỏi viêm âm đạo trên người là hoàn toàn thiếu căn cứ ^[1]. Việc chưa có dữ liệu lâm sàng đồng nghĩa với việc chúng ta không biết liều lượng an toàn là bao nhiêu, độc tính lâu dài thế nào và liệu các chất trong cây có gây kích ứng niêm mạc âm đạo hay không.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng mò mâm xôi chữa bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều chị em là đánh đồng việc "giảm triệu chứng" với "đã khỏi bệnh". Do mò mâm xôi có chứa các hợp chất như verbascoside có tác dụng kháng viêm và giảm đau thực nghiệm trên chuột, người dùng có thể thấy bớt ngứa, bớt sưng đỏ vùng kín tạm thời ^[2]. Tuy nhiên, nguyên nhân cốt lõi là các vi khuẩn gây bệnh hoặc nấm men thì vẫn tồn tại và tiếp tục phát triển do cây không có tác dụng ức chế chúng ^[1].

Một sai lầm tai hại khác là việc đun nước lá mò mâm xôi để thụt rửa sâu vào trong âm đạo. Việc tự ý đưa các dung dịch thảo dược tự nấu chưa qua kiểm định vô trùng vào âm đạo có thể rửa trôi các vi khuẩn có lợi tự nhiên, làm mất cân bằng pH và tạo điều kiện cho vi khuẩn có hại bùng phát mạnh mẽ hơn.

Bên cạnh đó, việc nhận dạng dược liệu này ngoài tự nhiên cũng rất dễ nhầm lẫn. Nghiên cứu thực vật học năm 2023 đã phân tích hệ gen lục lạp của chi Clerodendrum và chỉ ra rằng giữa các loài trong chi này không có sự khác biệt rõ rệt về mặt hình thái ^[4]. Sự tương đồng này rất dễ dẫn đến việc nhầm lẫn giữa các loài thảo mộc trong chi, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng và độ an toàn của dược liệu được thu hái ^[4].

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Do chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn trên người, nhóm đối tượng phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng mò mâm xôi dưới bất kỳ hình thức nào (uống hoặc ngâm rửa). Dược chất chưa rõ ràng có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai nhi.

Những người đang bị viêm nhiễm âm đạo nặng, xuất hiện các triệu chứng như khí hư có mùi hôi tanh nồng nặc, khí hư đổi màu xanh, vàng hoặc vón cục như bã đậu, kèm đau vùng chậu, tiểu buốt, sốt... cần đi khám ngay tại các cơ sở y tế chuyên khoa. Không nên chần chừ điều trị hoặc tự chữa bằng thảo dược tại nhà vì có thể dẫn đến nhiễm trùng lan rộng lên tử cung, vòi trứng, làm tăng nguy cơ vô sinh hiếm muộn.

Những người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng da hoặc niêm mạc cũng cần tránh tiếp xúc với các loại nước lá truyền miệng để ngăn ngừa nguy cơ viêm da tiếp xúc và bỏng rát niêm mạc vùng kín.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc đúng cách

Khi nghi ngờ mắc viêm nhiễm phụ khoa, chị em nên đến bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa phụ sản để được bác sĩ khám, soi tươi dịch âm đạo và xác định chính xác tác nhân gây bệnh (vi khuẩn, nấm hay trùng roi). Việc điều trị cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ y khoa chính thống từ bác sĩ chuyên khoa.

Thay vì tự ý đun nấu các loại lá cây như mò mâm xôi, chị em nên duy trì lối sống lành mạnh để bảo vệ vùng kín:

• Vệ sinh vùng kín hằng ngày bằng nước sạch hoặc dung dịch vệ sinh dịu nhẹ có độ pH phù hợp.
• Tuyệt đối không thụt rửa sâu vào trong âm đạo.
• Mặc đồ lót thoáng mát, chất liệu cotton thấm hút mồ hôi tốt; giặt sạch và phơi dưới ánh nắng mặt trời.
• Xây dựng chế độ ăn uống khoa học, ngủ đủ giấc, hạn chế căng thẳng để giữ hệ miễn dịch khỏe mạnh.
• Khám phụ khoa định kỳ 6 tháng một lần để phát hiện và xử lý sớm các bất thường.

Tóm lại, dù kinh nghiệm dân gian nhắc nhiều đến cây mò mâm xôi, các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện tại đã chứng minh dịch chiết cây này không có hoạt tính đáng kể trên các vi khuẩn và nấm gây viêm âm đạo thường gặp ^[1]. Việc thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên người đòi hỏi chị em phải hết sức tỉnh táo, không tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc điều trị y khoa để tránh những rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe sinh sản.