Mộc qua ngâm rượu hay sắc nước: dạng dùng nào giữ trọn hoạt chất?

Mộc qua (Chaenomeles speciosa) là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được người dân dùng để giảm đau nhức xương khớp, hỗ trợ tiêu hóa hoặc bồi bổ cơ thể. Trong dân gian, hai cách dùng phổ biến nhất là thái lát ngâm rượu hoặc đem sắc với nước sôi để uống hàng ngày. Tuy nhiên, nhiều người vẫn băn khoăn: ngâm rượu hay sắc nước mới thực sự chiết xuất và giữ trọn vẹn được các hoạt chất quý của vị thuốc này?

Câu trả lời phụ thuộc vào nhóm hoạt chất đích cần thu nhận. Các hợp chất hữu cơ tan tốt trong cồn như triterpenoid cần dung môi ethanol nồng độ cao để hòa tan tối ưu, trong khi dung môi nước sôi lại thích hợp để thu nhận các polysaccharide hoặc một số acid hữu cơ phân cực. Do đó, không có một dạng dùng duy nhất nào giữ trọn vẹn tất cả hoạt chất của mộc qua.

Bản chất hóa học và độ hòa tan của các nhóm chất

Mộc qua chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng, tiêu biểu gồm triterpenoid, các hợp chất phenolic, acid hữu cơ và polysaccharide. Mỗi nhóm chất này sở hữu đặc tính phân cực rất khác nhau, quyết định trực tiếp khả năng hòa tan trong nước hoặc cồn.

Nhóm triterpenoid (như acid oleanolic, acid ursolic) có cấu trúc khung cồng kềnh, tính kỵ nước cao và rất ít tan trong nước lạnh hay nước sôi thông thường. Ngược lại, chúng tan tốt trong các dung môi hữu cơ phân cực trung bình đến yếu như ethanol hoặc methanol. Với các hợp chất phenolic và flavonoid, khả năng hòa tan dao động tùy thuộc vào dạng tự do hay dạng liên kết glycoside, nhưng nhìn chung đều chiết tốt trong hỗn hợp cồn - nước.

Trong khi đó, nhóm hợp chất đường đa (polysaccharide) lại có tính phân cực mạnh, dễ dàng hòa tan trong nước ấm hoặc nước sôi. Khi gặp cồn ở nồng độ cao, polysaccharide sẽ bị kết tủa và tách ra khỏi dung dịch thay vì hòa tan. Do đó, việc lựa chọn dung môi ngâm hoặc sắc quyết định dịch chiết thu được giàu hoạt chất nào.

Chiết xuất triterpenoid: Rượu nồng độ cao chiếm ưu thế

Nghiên cứu khoa học đã chứng minh rõ vai trò của dung môi cồn đối với việc thu nhận nhóm triterpenoid từ các bộ phận của cây mộc qua. Triterpenoid là nhóm chất có nhiều tác dụng sinh học đáng chú ý, bao gồm hỗ trợ kháng viêm và bảo vệ niêm mạc.

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành tối ưu hóa quá trình chiết xuất triterpenoid từ lá mộc qua (Chaenomeles speciosa) bằng phương pháp hỗ trợ sóng siêu âm ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng dung môi tối ưu nhất để thu nhận triterpenoid là cồn ethanol nồng độ cao lên tới 93% ^[1]. Với điều kiện chiết gồm công suất siêu âm 390 W, thời gian 30 phút, nhiệt độ chiết 70 độ C, tỷ lệ lỏng trên rắn 25 mL/g qua 2 chu kỳ, hiệu suất thu nhận tổng triterpenoid đạt 36,77 ± 0,40 mg/g ^[1].

Phân tích định tính và định lượng trong nghiên cứu này đã xác định 13 hợp chất trong phân đoạn giàu triterpenoid, trong đó định lượng được 5 triterpenoid chính gồm oleanolic acid, ursolic acid, betulinic acid, maslinic acid và pomolic acid ^[1]. Nghiên cứu này cũng thử nghiệm trên chuột bị viêm loét đại tràng do dextran sodium sulfate (DSS) gây ra, cho thấy phân đoạn giàu triterpenoid có tác dụng cải thiện bệnh đáng kể ^[1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2010 tập trung chiết tách riêng biệt oleanolic acid từ lá mộc qua cũng chỉ ra các thông số kỹ thuật chiết tối ưu gồm thời gian siêu âm 40 phút, thời gian chiết 70 phút ở 60 độ C với tỷ lệ dược liệu/dung môi là 1:10 ^[2]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2017 chiết xuất cành mộc qua bằng methanol 80% đã phân lập được 6 hợp chất triterpene cùng các dẫn xuất biphenyl ^[3]. Trong đó, hai hợp chất triterpene (được đánh số 9 và 10 trong nghiên cứu) thể hiện hoạt tính kháng viêm thần kinh mạnh trên thử nghiệm in vitro với giá trị IC50 lần lượt là 2,38 và 6,70 microM ^[3].

Các số liệu thực nghiệm trên cho thấy rõ: để hòa tan và thu nhận hiệu quả hàm lượng triterpenoid quý giá từ mộc qua, dung môi chứa cồn nồng độ cao đóng vai trò quyết định, nước lã hoặc nước đun sôi thông thường rất khó chiết kiệt nhóm chất này.

Dung môi nước và sự thu nhận polysaccharide, acid hữu cơ

Trái ngược với nhóm triterpenoid, dung môi nước lại thể hiện ưu thế khi chiết xuất các hợp chất phân cực mạnh, đặc biệt là polysaccharide và các acid hữu cơ tự nhiên.

Nghiên cứu năm 2015 về polysaccharide từ quả mộc qua đã áp dụng quy trình chiết xuất bằng nước, sau đó làm kết tủa bằng ethanol ở các dải nồng độ từ 20% đến 95% ^[4]. Kết quả thực nghiệm cho thấy hàm lượng polysaccharide kết tủa tăng dần theo nồng độ cồn, theo thứ tự 95% > 80% > 40% >= 60% > 20% ^[4]. Khi tăng nồng độ ethanol từ 20% lên 95%, phần lớn polysaccharide bị kết tủa hoàn toàn và độ tinh khiết tăng từ 35,1% lên 45,0% ^[4].

Điều này khẳng định rằng polysaccharide của mộc qua tan tốt trong nước nhưng lại bị kết tủa, không tồn tại ở dạng hòa tan nếu ngâm trong rượu có độ cồn cao. Một bài tổng quan năm 2024 cũng nhấn mạnh các polysaccharide từ quả mộc qua sau khi được chiết bằng nước và tủa cồn đã thể hiện nhiều hoạt tính tiềm năng như kháng viêm, giảm đau, hỗ trợ hạ đường huyết và điều hòa miễn dịch trong các thử nghiệm tiền lâm sàng ^[5].

Bên cạnh polysaccharide, quả mộc qua còn chứa nhiều acid hữu cơ. Một nghiên cứu năm 2019 đã phát hiện và định lượng thành công 5 acid hữu cơ chính trong quả mộc qua bao gồm chlorogenic acid, protocatechuic acid, malic acid, caffeic acid và gallic acid ^[6]. Các acid hữu cơ này có tính tan tốt trong nước, hỗ trợ hệ tiêu hóa khi được sắc hoặc ngâm nước nóng.

Đối với nhóm hợp chất phenolic tổng số, nghiên cứu năm 2025 cho thấy phương pháp chiết hỗ trợ chất lỏng ion kết hợp siêu âm từ lá mộc qua cho hiệu suất thu hồi đạt 78,14 ± 0,35 mg/g ^[7]. Dịch chiết phenolic tinh chế này cho thấy khả năng dọn gốc tự do và ức chế sự tăng sinh của hai dòng tế bào ung thư đại trực tràng HCT-116 và HT-29 trong ống nghiệm ^[7].

So sánh ưu và nhược điểm của hai dạng dùng

Tiêu chí Ngâm rượu (Dung môi cồn) Sắc nước (Dung môi nước nóng) Hoạt chất ưu thế Triterpenoid (oleanolic acid, ursolic acid...), một số polyphenol ít phân cực ^[1], ^[3]. Polysaccharide ^[4], ^[5], acid hữu cơ (malic acid, gallic acid, chlorogenic acid...) ^[6]. Đặc điểm dung dịch Cồn nồng độ cao hòa tan tốt triterpene nhưng làm kết tủa polysaccharide ^[1], ^[4]. Nước nóng chiết tốt đường đa và acid, nhưng triterpenoid kém tan sẽ đọng lại ở bã. Tiện ích sử dụng Bảo quản được lâu dài, mỗi lần dùng lượng nhỏ. Phù hợp dùng hàng ngày, không chứa cồn, an toàn cho nhiều nhóm đối tượng. Đối tượng hạn chế Người bệnh gan, viêm loét dạ dày, phụ nữ có thai, người kiêng rượu. Người cần thu nhận tối đa nhóm triterpenoid kháng viêm.

Những hiểu lầm thường gặp khi chế biến mộc qua

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ngâm rượu là mọi hoạt chất trong dược liệu đều tiết ra hết vào rượu. Thực tế, cồn nồng độ cao tuy kéo được triterpenoid nhưng lại làm tủa polysaccharide, khiến người dùng bỏ lỡ nhóm hợp chất có lợi này ^[4]. Thêm vào đó, nếu dùng rượu có nồng độ cồn quá thấp (dưới 30-40 độ), khả năng hòa tan triterpenoid cũng giảm đi đáng kể so với mức tối ưu 93% được ghi nhận trong phòng thí nghiệm ^[1].

Một hiểu lầm khác là sắc nước mộc qua nhiều lần sẽ thu được toàn bộ công dụng giảm đau xương khớp. Do oleanolic acid và ursolic acid hầu như không tan trong nước, phần lớn hoạt chất triterpenoid vẫn nằm lại trong bã dược liệu sau khi đun sôi. Nếu chỉ uống nước sắc, người dùng chủ yếu hấp thu acid hữu cơ và polysaccharide.

Ngoài ra, một số người cho rằng mộc qua ngâm rượu có thể chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý mạn tính như thoái hóa khớp hay viêm loét ruột. Cần lưu ý rằng các thử nghiệm hoạt tính kháng viêm thần kinh mới dừng lại trên tế bào in vitro ^[3], và tác dụng giảm viêm loét đại tràng mới chỉ được chứng minh trên chuột cống ^[1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng khẳng định mộc qua có thể thay thế thuốc điều trị bệnh ở người.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù mộc qua là dược liệu có nguồn gốc tự nhiên, việc sử dụng dạng ngâm rượu hay sắc nước đều cần cân nhắc kỹ trên từng thể trạng.

Dạng ngâm rượu tuyệt đối không phù hợp cho người có tiền sử viêm gan, xơ gan, men gan tăng cao, người mắc bệnh viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển, người đang cai nghiện rượu hoặc người lái xe, vận hành máy móc. Cồn có thể làm trầm trọng thêm các tổn thương ở niêm mạc đường tiêu hóa và gây quá tải cho tế bào gan.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên dùng mộc qua dạng ngâm rượu. Hiện tại, các nghiên cứu khoa học được trích dẫn chỉ thực hiện trên mẫu lá, cành, quả mộc qua trong phòng thí nghiệm hóa phân tích, nuôi cấy tế bào hoặc trên chuột ^[7], ^[1], ^[3], ^[4]; hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai và trẻ em. Nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ dạng chế phẩm nào từ mộc qua.

Người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa hoặc thuốc chống viêm nên cẩn trọng, tránh tương tác thuốc giữa cồn trong rượu thuốc với các hoạt chất tân dược.

Cách áp dụng thực tế để tối ưu hoạt chất

Để tận dụng tốt nhất các thành phần của mộc qua mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người dùng có thể cân nhắc mục đích sử dụng để chọn cách chế biến phù hợp:

Nếu mục tiêu là hỗ trợ cải thiện các vấn đề đau nhức, viêm khớp và cơ thể không kiêng cồn, mộc qua thái lát mỏng phơi khô có thể ngâm với rượu trắng có độ cồn phù hợp. Vì triterpenoid tan tối ưu ở cồn nồng độ cao ^[1], nên chọn loại rượu chuẩn độ, ngâm đủ thời gian để hoạt chất khuếch tán. Mỗi ngày chỉ nên dùng một lượng vừa phải theo khuyến cáo y học cổ truyền (khoảng 15-30 ml trong bữa ăn), không lạm dụng uống say.

Nếu mục tiêu là hỗ trợ tiêu hóa, thanh nhiệt, bổ sung acid hữu cơ tự nhiên và polysaccharide, phương pháp sắc hãm nước sôi là lựa chọn tối ưu và lành tính ^[6], ^[5]. Có thể dùng mộc qua khô đun sôi nhẹ với nước trong 15-20 phút rồi uống trong ngày.

Dù chọn dạng ngâm rượu hay sắc nước, mộc qua chỉ đóng vai trò hỗ trợ nâng cao sức khỏe, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền trước khi đưa mộc qua vào chế độ sinh hoạt thường nhật.