Nhiều gia đình thường trồng các loại cây cảnh có mủ trắng mà không rõ mức độ nguy hại của chúng đối với sức khỏe. Khi bẻ cành, tỉa lá, phần mủ trắng tiết ra có thể vô tình bắn vào mắt hoặc dính lên bề mặt da. Đây là nguyên nhân dẫn đến hàng loạt ca tổn thương giác mạc nghiêm trọng đã được y văn ghi nhận.
Mủ từ các loài thực vật chứa nhựa độc, điển hình là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) mà cây ba đậu tây thuộc vào, có độc tính rất cao đối với mô sống. Khi tiếp xúc với mắt, mủ gây kích ứng dữ dội, viêm kết mạc, trợt biểu mô, phù giác mạc và giảm thị lực đột ngột từ mức bình thường xuống mức chỉ đếm được ngón tay. Đa số trường hợp phục hồi nếu can thiệp kịp thời, nhưng nguy cơ tổn thương tế bào nội mô vĩnh viễn vẫn hiện diện.
Độc tố trong mủ thực vật hủy hoại mô mắt như thế nào?
Cơ chế gây độc chính của mủ cây thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) xuất phát từ các hợp chất este phorbol (phorbolesters) [1]. Một ví dụ điển hình là hợp chất 12-Desoxyphorbol-13-phenylacetate-2-O-acetate được tìm thấy trong nhựa cây thuộc họ này [1]. Những hợp chất trên có hoạt tính kích thích phản ứng viêm vô cùng dữ dội khi chạm vào màng nhầy [2, 4].
Khi mủ thực vật bắn vào mắt, các chất độc nhanh chóng phá vỡ hàng rào biểu mô bề mặt giác mạc [3, 8]. Khi lớp bảo vệ ngoài cùng bị tổn thương, độc chất thâm nhập sâu vào nhu mô giác mạc [2]. Quá trình này kích hoạt phản ứng viêm cấp tính, làm giãn mao mạch kết mạc và tăng tính thấm thành mạch [1, 2].
Hậu quả tiếp theo là sự ức chế chức năng bơm nước của các tế bào nội mô giác mạc [1, 3]. Khi các tế bào này suy yếu hoặc bị tiêu diệt, dịch ứ đọng lại trong nhu mô, gây ra hiện tượng phù giác mạc diện rộng [1, 7]. Giác mạc mất đi độ trong suốt quang học vốn có, dẫn đến việc thị lực của nạn nhân suy giảm nhanh chóng [2, 8].
Các báo cáo lâm sàng về độc tính giác mạc do họ Thầu dầu
Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp biến chứng mắt nặng nề sau khi tiếp xúc với mủ họ Thầu dầu. Một báo cáo y khoa năm 1985 ghi nhận 6 trường hợp bị viêm giác mạc kết mạc do nhựa của thực vật họ Euphorbiaceae [1]. Đáng chú ý, trong số 6 bệnh nhân này có 1 trường hợp xuất hiện dấu hiệu nhiễm độc toàn thân nhẹ [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ ra rằng phần lớn các ca viêm giác mạc kết mạc do họ Thầu dầu đều có tiến triển lành tính và đạt được sự phục hồi hoàn toàn sau thời gian điều trị tích cực [1].
Đến năm 2009, một báo cáo lâm sàng khác đã phân tích chi tiết phổ viêm mắt ở 3 bệnh nhân bị mủ của 3 loài thuộc họ Euphorbiaceae bắn vào mắt [3]. Các loài gây tai nạn gồm cây xương rồng gai African milk tree (Euphorbia trigona), cây ngải mọi Indian Spurge tree (Euphorbia neriifolia) và cây xương rồng bát tiên Crown-of-thorns (Euphorbia milii) [3]. Khi nhập viện, triệu chứng ban đầu ở cả 3 bệnh nhân đều là cảm giác nóng rát dữ dội kèm theo mờ mắt [3]. Thị lực của các bệnh nhân bị suy giảm nghiêm trọng, từ mức 20/60 giảm xuống mức chỉ còn đếm được ngón tay [3].
Các dấu hiệu lâm sàng ở nhóm bệnh nhân này bao gồm viêm kết mạc giác mạc, phù giác mạc từ nhẹ đến nặng, khuyết tật biểu mô, viêm màng bồ đào trước và tăng nhãn áp thứ phát [3]. Diễn tiến tổn thương giác mạc thường tuân theo một trình tự đặc trưng: tình trạng phù nề trở nên tồi tệ hơn cùng với sự bong tróc biểu mô vào ngày thứ hai sau khi tiếp xúc [3]. Nhờ được điều trị nâng đỡ tích cực, toàn bộ các dấu hiệu và triệu chứng viêm đã thoái lui sau khoảng 10 đến 14 ngày [3].
Bằng chứng tổn thương từ các loài cây có mủ tương tự
Bên cạnh họ Thầu dầu, các loài cây cảnh tiết mủ trắng khác cũng gây ra các tổn hại giác mạc tương tự. Một nghiên cứu năm 2014 mô tả trường hợp một nữ bệnh nhân 65 tuổi làm nghề cắm hoa bị mờ mắt và kích ứng mắt sau 6 giờ tiếp xúc với mủ cây Asclepias physocarpa [4]. Khám lâm sàng phát hiện mắt phải bị cương tụ kết mạc lan tỏa, phù nhu mô giác mạc kèm theo các nếp gấp màng Descemet [4].
Mặc dù thị lực của bệnh nhân này phục hồi rõ rệt sau chưa đầy một tháng, nhưng kết quả chụp kính hiển vi nội soi phản xạ tại thời điểm 6 tháng sau theo dõi lại cho thấy hình thái tế bào nội mô giác mạc bị biến dạng bất thường [4]. Độc tố cardenolides trong mủ của loài này đã ức chế bơm Na+/K+-ATPase của tế bào nội mô [4].
Năm 2017, một ca lâm sàng khác ghi nhận một bệnh nhân bị đau mắt dữ dội và tổn thương biểu mô giác mạc sau khi tiếp xúc với mủ cây Asclepias tuberosa [5]. Sau 3 tuần theo dõi, thị lực điều chỉnh tốt nhất (BCVA) ở mắt trái bị tổn thương chỉ đạt 20/63, trong khi mắt phải không bị ảnh hưởng đạt 20/20 [5]. Tình trạng phù giác mạc ở bệnh nhân này cần tới 96 giờ mới tan hoàn toàn sau khi điều trị bằng kháng sinh nhỏ mắt, scopolamine và dexamethasone [5].
Cây Calotropis procera cũng là nguồn cơn của nhiều ca chấn thương mắt. Một báo cáo năm 2009 trên 10 bệnh nhân (9 phụ nữ hái hoa làm lễ tôn giáo bị mủ bắn vào mắt) cho thấy biểu hiện phù giác mạc kèm bệnh giác mạc dạng vạch mà không có viêm nội nhãn, sau đó đáp ứng tốt với thuốc nhỏ chứa steroid [6]. Năm 2019, một cụ ông 74 tuổi tự bôi mủ Calotropis procera vào mắt khiến thị lực tụt xuống mức chỉ nhận biết được chuyển động bàn tay [7]. Màng nội mô bị giảm lượng lớn tế bào và sau khi dùng corticosteroid tại chỗ, thị lực mới cải thiện lên 20/80 [7]. Nghiên cứu năm 2008 trên 6 mắt của 5 bệnh nhân cũng chứng minh mủ cây này xâm nhập nhu mô giác mạc gây mất vĩnh viễn tế bào nội mô, dù phù giác mạc biến mất sau khoảng 2 tuần [2].
Thậm chí cây vạn niên thanh (Epipremnum aureum) cũng gây độc nặng. Báo cáo năm 2021 ghi nhận một nam bệnh nhân 70 tuổi làm vườn bị dụi mủ vào mắt, dẫn đến hoại tử nhu mô giác mạc tiến triển [8]. Bệnh nhân phải điều trị bằng huyết thanh, màng ối và corticosteroid suốt 3 tháng, để lại sẹo giác mạc dày và phải ghép giác mạc xuyên [8]. Sau 5 năm mang kính áp tròng cứng, thị lực mới đạt 20/25 mắt phải và 20/20 mắt trái [8].
Mức độ đe dọa thực tế và giới hạn của y học hiện tại
Độc tính của mủ cây không chỉ dừng lại ở cảm giác xót mắt thông thường mà có khả năng gây mù tạm thời do phù đục giác mạc diện rộng [2, 8]. Y văn từng ghi nhận những ca mù vĩnh viễn do biến chứng nhiễm độc mủ thực vật không được xử trí đúng cách [3].
Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng hiện có cũng cho thấy tiên lượng nhìn chung là khả quan nếu được tiếp cận y tế sớm. Đa phần các tổn thương kết mạc, phù biểu mô do họ Thầu dầu đều có thể hồi phục trạng thái ban đầu [4, 8]. Tình trạng phù nề giác mạc thường thuyên giảm hoàn toàn sau 10 đến 14 ngày điều trị tích cực bằng thuốc chống viêm, kháng sinh và thuốc nâng đỡ [3].
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện nay nằm ở chỗ hầu hết các báo cáo đều là ca bệnh riêng lẻ hoặc chùm ca bệnh quy mô nhỏ [4, 7, 8]. Số lượng người tham gia trong mỗi nghiên cứu chỉ dao động từ 1 đến 10 bệnh nhân [1, 5, 7, 8]. Sự biến thiên về lượng mủ dính vào mắt, thời gian từ lúc phơi nhiễm đến lúc rửa mắt khiến việc định lượng ngưỡng độc chính xác gặp nhiều khó khăn.
Những hiểu lầm nguy hại cần tránh
Nhiều người lầm tưởng rằng mủ cây cỏ tự nhiên là lành tính và có thể dùng bôi ngoài da để trị ngứa hoặc mụn nhọt. Việc tự ý sử dụng các loại mủ thực vật không rõ nguồn gốc bôi lên vùng mặt hoặc mắt là nguyên nhân trực tiếp gây ngộ độc giác mạc nặng nề [7].
Một sai lầm phổ biến khác là chủ quan khi thấy triệu chứng ban đầu có vẻ nhẹ. Trong các ca ngộ độc mủ họ Thầu dầu, phản ứng viêm giác mạc thường diễn tiến âm thầm và trở nên nặng nề nhất vào ngày thứ hai, kèm theo tróc biểu mô trên diện rộng [3]. Việc trì hoãn đi khám vì nghĩ mắt sẽ tự khỏi có thể khiến tổn thương ăn sâu vào nhu mô [6, 7].
Bên cạnh đó, việc chà xát hay dụi mắt ngay sau khi bị mủ bắn vào là thói quen cực kỳ tai hại. Hành động này vô tình làm trầy xước lớp biểu mô bề mặt, mở đường cho các hợp chất este phorbol và glycoside độc thấu sâu vào bên trong màng nội mô [3, 6, 7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Nhóm người làm vườn, nông dân và thợ tỉa cây cảnh là đối tượng có nguy cơ phơi nhiễm cao nhất với mủ độc [1, 6, 8]. Việc cưa tỉa cành cây lớn như Euphorbia trigona hay các cây họ Thầu dầu mà không có rào chắn bảo vệ rất dễ khiến dòng mủ chịu áp lực bắn thẳng vào mắt [3].
Trẻ nhỏ và người cao tuổi sống trong gia đình có trồng cây cảnh tiết mủ cũng là nhóm dễ bị tổn thương. Trẻ em hiếu động có thể bẻ cành cây làm đồ chơi, sau đó quệt dịch mủ lên mắt hoặc miệng. Người già có thị lực kém hoặc có bệnh lý giác mạc nền nếu dính mủ thực vật sẽ có nguy cơ hoại tử nhu mô giác mạc rất cao [2, 6].
Những người có thói quen hái hoa, lá cây phục vụ mục đích tâm linh, cúng lễ cũng cần đề phòng. Y văn đã ghi nhận phần lớn bệnh nhân nữ bị viêm giác mạc là do bị mủ cây bắn vào mắt trong lúc ngắt hoa dâng lễ [6].
Xử trí đúng cách khi tiếp xúc với mủ độc
Khi chăm sóc, cắt tỉa bất kỳ loại cây nào thuộc họ Thầu dầu hoặc các giống cây cảnh có mủ trắng, việc đeo kính bảo hộ mắt và mang găng tay không thấm nước là yêu cầu bắt buộc [3]. Tuyệt đối không chạm tay lên mắt hoặc mặt trong suốt quá trình làm vườn [8].
Nếu không may bị mủ cây bắn vào mắt, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải rửa mắt ngay lập tức dưới vòi nước sạch chảy nhẹ trong ít nhất 15-20 phút. Tuyệt đối không được day dụi mắt nhằm hạn chế tối đa nguy cơ trầy xước biểu mô giác mạc [3, 6].
Sau khi sơ cứu rửa sạch, nạn nhân cần đến ngay bệnh viện chuyên khoa mắt để được thăm khám kịp thời [7]. Hãy mang theo mẫu cành lá của loại cây đã gây tai nạn để bác sĩ nhận diện chính xác danh tính thực vật, từ đó đưa ra phác đồ điều trị phù hợp [3].
Mủ cây thuộc họ Thầu dầu nói chung và cây ba đậu tây nói riêng là những chất kích ứng mô cực mạnh, tiềm ẩn nguy cơ phá hủy giác mạc và làm suy giảm thị lực nặng nề [4, 8]. Việc hiểu rõ độc tính, chủ động trang bị đồ bảo hộ khi tiếp xúc và xử trí sơ cứu đúng cách sẽ giúp bạn phòng tránh hiệu quả những tai nạn mắt đáng tiếc.
