Tự ý sắc rễ ba gạc bốn lá: Vì sao y học hiện đại cảnh báo?

Nhiều người có thói quen tìm mua các loại rễ cây rừng về tự phơi khô, sắc nước uống để trị huyết áp cao, mất ngủ hoặc các chứng bệnh mạn tính. Trong số đó, ba gạc (chi Rauvolfia, bao gồm ba gạc bốn lá hay các loài cùng chi) thường được truyền tai như vị thuốc quý. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nấu các loại rễ cây chứa dược tính mạnh tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng.

Y học hiện đại đưa ra cảnh báo khắt khe đối với thói quen này: chiết xuất từ rễ cây ba gạc chứa các ancaloit có hoạt tính sinh học rất cao. Khi đun sắc thủ công, người dùng hoàn toàn không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất giải phóng vào nước, rất dễ dẫn đến quá liều và gây tổn thương cơ quan nội tạng.

Độc tính tiềm ẩn từ chiết xuất rễ ba gạc

Các loài thuộc chi ba gạc (Rauvolfia) từ lâu đã được y học nghiên cứu do chứa nhiều ancaloit có tác dụng lên hệ thần kinh và tim mạch. Tuy nhiên, ranh giới giữa liều điều trị và liều gây độc của nhóm dược liệu này vô cùng mong manh. Khi người dân tự thu hái hoặc mua rễ khô trôi nổi về đun nấu, hoạt chất hòa tan vào nước phụ thuộc vào nhiệt độ, thời gian đun và khối lượng vỏ rễ, khiến nồng độ hoạt chất thay đổi thất thường.

Việc dung nạp dịch chiết rễ ba gạc không qua chuẩn hóa liều lượng có thể tác động trực tiếp lên các chỉ số sinh hóa máu. Các nghiên cứu độc chất học đã ghi nhận những biến đổi tiêu cực ở gan và phổi khi cơ thể tiếp xúc với dịch chiết nước từ vỏ rễ loài cây này trong thời gian dài ^[1].

Nghiên cứu chỉ rõ tác hại khi dùng kéo dài

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành đánh giá độc tính bán trường diễn của dịch chiết nước vỏ rễ cây thuộc chi ba gạc (Rauwolfia vomitoria) ^[1]. Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên trên chuột cống chia làm 4 nhóm: nhóm đối chứng bình thường (C) và ba nhóm dùng dịch chiết nước vỏ rễ ở các mức liều thấp (LD: 10 mg/kg thể trọng), liều trung bình (MD: 25 mg/kg thể trọng) và liều cao (HD: 50 mg/kg thể trọng) ^[1].

Nghiên cứu kéo dài trong thời gian 90 ngày với liều uống mỗi ngày ^[1]. Kết quả phân tích chức năng gan cho thấy men phosphatase kiềm (ALP) tăng đáng kể ở các nhóm can thiệp ^[1]. Cụ thể, chỉ số ALP ở nhóm đối chứng là 144,2 ± 29,3 IU, trong khi nhóm liều thấp đã tăng lên 246,4 ± 66,9 IU với mức sai khác có ý nghĩa thống kê (p = 0.008) ^[1].

Bên cạnh men gan, tổng lượng axit mật (TBAs) cũng biến động mạnh theo liều dùng ^[1]. Nồng độ axit mật ở nhóm đối chứng là 27,9 ± 7,6 µmol/L; nhóm liều thấp là 19,0 ± 5,5 µmol/L; nhóm liều trung bình là 18,6 ± 4,3 µmol/L; nhưng ở nhóm liều cao đã tăng vọt lên 116,8 ± 16,8 µmol/L (p = 0.004 khi so với nhóm đối chứng) ^[1].

Đặc biệt, trọng lượng tuyệt đối của phổi sụt giảm rõ rệt theo mức tăng của liều lượng (nhóm đối chứng đạt 2,13 ± 0,12 g; liều thấp 1,81 ± 0,05 g; liều trung bình 1,77 ± 0,15 g; và liều cao chỉ còn 0,62 ± 0,17 g với p < 0,05) ^[1]. Các phân tích mô bệnh học cũng ghi nhận những biến đổi bất thường trong cấu trúc vi thể của gan và phổi ^[1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng độ an toàn của dịch chiết vỏ rễ dược liệu này khi dùng lâu dài vẫn còn nhiều nghi ngại ^[1].

Hoạt tính sinh học mạnh trên hệ thần kinh

Các loài trong chi ba gạc chứa nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương. Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá hoạt tính chống enzyme cholinesterase của các cây thuốc cho thấy, chiết xuất rễ loài ba gạc Rauvolfia serpentina chứa nhiều ancaloit indol mà điển hình là reserpine ^[2]. Chiết xuất cồn của rễ cây này ức chế rất mạnh acetylcholinesterase (AChE) với giá trị IC50 đạt 22 ± 4,9 µg/ml ^[2].

Chính vì chứa những ancaloit có hoạt tính ức chế enzyme thần kinh và tác động mạch máu mạnh mẽ như reserpine, ba gạc từng được nghiên cứu trong điều trị tăng huyết áp và rối loạn tâm thần ^[2]. Tuy nhiên, hoạt lực càng cao thì độc tính đi kèm càng lớn nếu không được định lượng chính xác theo tiêu chuẩn dược phẩm.

Ngoài ra, các nghiên cứu khác trên mô hình động vật cũng ghi nhận chiết xuất lá của loài Rauvolfia vomitoria ở liều 275 mg/kg dùng trong 7 ngày có thể giảm thiểu độc tính oxy hóa do hóa chất gây ra trên chuột ^[3]. Dù vậy, tác dụng phòng ngừa này chỉ được quan sát trên chiết xuất lá ở điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt, hoàn toàn khác với việc người dân tự ý lấy rễ cây đem sắc uống [3, 4].

Vì sao việc sắc thuốc thủ công tại nhà cực kỳ nguy hiểm?

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì an toàn và đun sắc càng kỹ càng thu được nhiều chất bổ. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng đối với các cây thuốc có độc tính. Khi đun rễ ba gạc trong nồi nước ở nhiệt độ sôi thông thường, các ancaloit hòa tan không thể kiểm soát được nồng độ.

Bên cạnh đó, hàm lượng hoạt chất trong rễ cây phụ thuộc vào độ tuổi của cây, mùa thu hái, thổ nhưỡng và bộ phận sử dụng (vỏ rễ thường tích tụ hoạt chất cao hơn lõi gỗ) ^[1]. Uống một bát nước sắc đặc có thể khiến cơ thể dung nạp lượng ancaloit vượt ngưỡng chịu đựng, gây hạ huyết áp đột ngột, rối loạn dẫn truyền tim, ức chế thần kinh hoặc phá hủy tế bào gan [4, 5].

Các sản phẩm dược phẩm chuẩn hóa từ thảo dược luôn cần trải qua quy trình chiết xuất công nghiệp, loại bỏ tạp chất và định lượng chính xác hoạt chất tính bằng miligam. Việc nấu nước uống tùy tiện biến người dùng thành đối tượng thử nghiệm cho những liều lượng không xác định.

Những ai tuyệt đối phải tránh xa?

Do độc tính trên gan, phổi và tác động mạnh lên hệ tim mạch, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc từ rễ ba gạc:

• Người có tiền sử bệnh gan, xơ gan, men gan cao: Dịch chiết rễ có thể làm tăng men phosphatase kiềm (ALP) và gây biến đổi cấu trúc tế bào gan ^[1].
• Bệnh nhân có vấn đề về hô hấp: Nguy cơ tổn thương cấu trúc phổi và suy giảm trọng lượng phổi đã được ghi nhận trên động vật thực nghiệm ^[1].
• Người mắc bệnh tim mạch, huyết áp thấp: Các ancaloit trong rễ cây có tác dụng hạ áp và an thần mạnh, dễ dẫn đến tụt huyết áp quá mức hoặc ngất xỉu ^[2].
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Nhóm đối tượng này có hàng rào bảo vệ gan thận yếu, nguy cơ ngộ độc cấp tính rất cao.

Khuyến cáo sử dụng an toàn dược liệu

Người bệnh khi gặp các vấn đề sức khỏe như mất ngủ, căng thẳng hay huyết áp cao cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và kê đơn. Tuyệt đối không mua các loại rễ cây không rõ nguồn gốc, rễ cây trôi nổi được quảng cáo là "ba gạc rừng" trên mạng xã hội.

Nếu muốn sử dụng y học cổ truyền, bệnh nhân phải đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín, nơi các vị thuốc đã được định danh chính xác, chế biến loại bỏ bớt độc tính và phối ngũ theo tỷ lệ an toàn. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, vàng da, khó thở sau khi uống các loại nước lá, rễ cây tự nấu, cần lập tức ngừng sử dụng và đến ngay bệnh viện để kiểm tra men gan và chức năng cơ quan.

Tự ý dùng rễ cây ba gạc để sắc uống tại nhà là hành động mạo hiểm sức khỏe. Dược tính mạnh mẽ của cây chỉ có giá trị khi được khoa học chuẩn hóa, chiết tách và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt; ngược lại, sự tùy tiện trong cách dùng truyền miệng sẽ biến vị thuốc quý thành chất độc hủy hoại lục phủ ngũ tạng.