Nhiều gia đình thường có thói quen ngâm các hũ rượu sáp ong rừng để bồi bổ sức khỏe hoặc điều trị đau nhức xương khớp. Lời truyền tai về công dụng "trị dứt điểm viêm khớp" khiến loại rượu này trở thành mặt hàng được săn đón với giá thành không hề rẻ. Tuy nhiên, việc tự ngâm và uống rượu sáp ong liệu có mang lại hiệu quả y học thực sự hay chỉ là niềm tin truyền miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro?
Dưới góc độ khoa học hiện đại, việc uống rượu ngâm sáp ong thủ công để trị viêm khớp chưa có bằng chứng xác thực về mặt lâm sàng. Dù các hợp chất tinh chế từ sáp ong từng ghi nhận tiềm năng sinh học nhất định trong phòng thí nghiệm, phương pháp ngâm rượu tại nhà lại bộc lộ hạn chế lớn về độ hòa tan hoạt chất cùng nguy cơ dị ứng nghiêm trọng [1].
Cơ chế tác động và bản chất sinh học của sáp ong
Sáp ong là một chất phức tạp được tạo ra ở dạng lỏng từ tuyến sáp của những con ong non khoảng 12 đến 18 ngày tuổi [1]. Ban đầu, chất này có màu trắng, sau đó chuyển dần sang màu vàng nâu khi tiếp xúc với mật ong và phấn hoa [1]. Cấu trúc hóa học của sáp ong bao gồm khoảng 300 thành phần khác nhau, biến thiên tùy theo loài ong và khu vực sinh sống [1].
Phân tích định lượng cho thấy sáp ong chứa khoảng 12-16% hydrocarbon (như pentacosane, heptacosane, nonacosane), 35-45% hydroxymonoester và monoester sáp thẳng, 12-14% axit béo tự do, 15-27% ester và diester của axit béo, cùng các khoáng chất, vitamin và dư lượng ngoại sinh từ keo ong, phấn hoa [1]. Đáng chú ý, nhóm hợp chất aliphatic alcohol (rượu béo cao phân tử) chỉ chiếm khoảng 1% trong toàn bộ cấu trúc sáp ong tự nhiên [1].
Trong nghiên cứu dược lý, các nhà khoa học đã tinh chế một hỗn hợp gọi là D-002 gồm các rượu aliphatic bậc một phân tử lượng cao từ sáp ong [5, 6]. Hỗn hợp tinh khiết D-002 này thể hiện cơ chế ức chế kép cả hai enzym cyclooxygenase (COX) và 5-lipoxygenase (5-LOX), đặc biệt có ái lực cao hơn đối với 5-LOX [2]. Cơ chế này giúp điều hòa phản ứng viêm mà không gây tổn thương niêm mạc dạ dày như các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) truyền thống [2].
Rượu ngâm thủ công không thể chiết xuất hoạt chất
Điểm mấu chốt khiến rượu sáp ong ngâm thủ công không đem lại hiệu quả nằm ở đặc tính vật lý của nguyên liệu. Theo các tài liệu nghiên cứu dược liệu, sáp ong chỉ hòa tan một phần trong cồn (alcohol) và chỉ tan hoàn toàn trong chloroform [1]. Khi thả cả khối sáp ong vào bình rượu gạo thông thường, dung môi ethanol loãng không đủ khả năng bẻ gãy cấu trúc sáp để chiết tách các hoạt chất quan trọng [1].
Hàm lượng rượu béo tự nhiên vốn dĩ chỉ chiếm khoảng 1% trong sáp nguyên bản [1]. Vì thế, quá trình ngâm rượu tại gia đình thực chất chỉ hòa tan được một phần rất nhỏ tạp chất bề mặt, phấn hoa hoặc tinh chất mật sót lại, chứ không thể giải phóng được lượng hoạt chất D-002 đủ nồng độ để tạo ra tác dụng sinh học [6, 8].
Do đó, người dùng lầm tưởng uống rượu sáp ong sẽ có tác dụng chữa bệnh tương đương với các chế phẩm y khoa. Thực tế, dịch chiết thu được từ bình rượu ngâm dân gian hoàn toàn khác biệt về mặt hóa học lẫn hàm lượng so với các chiết xuất chuẩn hóa dùng trong nghiên cứu [6, 8].
Các bằng chứng khoa học thực tế nói gì?
Để đánh giá tính xác thực của các bài thuốc từ sáp ong, cần nhìn thẳng vào các thử nghiệm đã công bố. Dữ liệu y khoa hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm trực tiếp về việc dùng rượu ngâm sáp ong nguyên khối để điều trị bệnh nhân viêm khớp [6, 8]. Các lợi ích ghi nhận được đều gắn liền với dạng chiết xuất tinh khiết D-002 hoặc chiết xuất cồn từ toàn bộ cơ thể loài ong [1, 6].
Cụ thể, nghiên cứu tổng quan công bố năm 2015 đã tóm tắt các đặc tính của hỗn hợp D-002 chiết xuất từ sáp ong [2]. Trong mô hình u hạt gây bởi viên bông và viêm màng phổi gây bởi carrageenan trên chuột, D-002 đường uống đã làm giảm nồng độ leukotriene B4 trong dịch màng phổi [2]. Nghiên cứu chỉ ra D-002 thể hiện hiệu quả trong các mô hình viêm xương khớp thực nghiệm và cả trên bệnh nhân thoái hóa khớp mà không gây độc hại cho dạ dày [2]. Dù vậy, các kết quả này dựa trên chế phẩm tinh chế đường uống với liều lượng chuẩn hóa, không phải rượu ngâm [2].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu năm 2000 so sánh hiệu quả của D-002 với thuốc sulfasalazine trên chuột bị viêm đại tràng do axit axetic [3]. Động vật thí nghiệm được uống D-002 ở các liều 1; 5,25 và 100 mg/kg trọng lượng trong 24 giờ trước khi gây bệnh [3]. Kết quả cho thấy ở liều 5,25 và 100 mg/kg, D-002 giúp giảm đáng kể trọng lượng ướt, tổn thương đại thể, sự thâm nhiễm bạch cầu đa nhân và độ dày thành đại tràng, cho hiệu quả tương đương với sulfasalazine [3].
Năm 2012, một nghiên cứu trên chuột SD bị viêm khớp bởi chất bổ trợ CFA đã sử dụng chiết xuất cồn từ các bộ phận của loài ong nghệ bumblebee [4]. Chiết xuất được tiêm vào màng bụng của chuột với liều 10 mg/kg, ghi nhận hiệu quả giảm kích thước phù chân từ 1 giờ đến 14 ngày (kích thước chân chuột ở nhóm chứng là 7,54 +- 0,21 mm; nhóm CFA là 9,86 +- 0,23 mm; trong khi các nhóm dùng chiết xuất dao động từ 7,95 đến 9,11 mm) [4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất giúp phục hồi hạch rễ sau tủy sống và sụn khớp bị ăn mòn, ức chế sản sinh oxit nitric (NO) và hoạt tính phospholipase A2 tiết [4]. Cần nhấn mạnh, nghiên cứu này dùng chiết xuất từ toàn bộ cơ thể ong nghệ chứ không phải sáp ong của ong mật thông thường [4].
Nguy hiểm tiềm ẩn từ tạp chất ấu trùng và nhộng
Một thói quen phổ biến khi ngâm rượu là người dân thường giữ nguyên cả bánh tổ ong, bao gồm sáp ong, mật, phấn hoa và cả ấu trùng, nhộng ong non. Điều này tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng mà y văn đã liên tục cảnh báo [1].
Các sản phẩm từ ong như mật, sáp, keo ong và bánh tổ có nguy cơ gây dị ứng rất cao đối với cơ thể người [1]. Nhộng và ấu trùng ong chứa lượng protein lạ dồi dào. Khi ngâm vào rượu không đúng quy chuẩn hoặc rượu có nồng độ cồn không chuẩn, lượng protein này rất dễ bị phân hủy, sinh ra các độc tố sinh học gây ngộ độc tiêu hóa hoặc sốc phản vệ [1].
Bên cạnh đó, việc sử dụng các loại cồn không rõ nguồn gốc để ngâm sáp ong có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc rượu. Thay vì hỗ trợ giảm đau khớp, người dùng phải đối mặt với nguy cơ tổn thương gan, suy thận và dị ứng mẩn ngứa toàn thân [1].
Những hiểu lầm tai hại cần xóa bỏ
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là cho rằng "sáp ong là kháng sinh tự nhiên nên ngâm rượu uống sẽ diệt trừ mọi ổ viêm khớp". Mặc dù sáp ong thể hiện hoạt tính kháng khuẩn in vitro đối với vi khuẩn Staphylococcus aureus, Salmonella enterica hay nấm Candida albicans, và dịch chiết ethanol thể hiện hoạt tính kháng virus vừa phải trong phòng thí nghiệm, các đặc tính này không đồng nghĩa với việc rượu ngâm sáp ong có thể tiêu diệt phản ứng viêm bên trong ổ khớp người [1].
Nhiều người bệnh cảm thấy các khớp bớt đau sau khi uống vài ly rượu sáp ong, từ đó tin rằng bài thuốc phát huy tác dụng. Thực chất, cồn ethanol tác động ức chế tạm thời hệ thần kinh trung ương, tạo cảm giác tê bì và giảm nhạy cảm với cơn đau trong thời gian ngắn. Khi cồn đào thải hết, tình trạng viêm sụn khớp vẫn tiếp diễn và thậm chí nặng hơn do ethanol làm gia tăng axit uric và kích hoạt phản ứng viêm nội sinh.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người có tiền sử dị ứng với phấn hoa, vết ong đốt hoặc các chế phẩm từ ong phải thận trọng tối đa, bởi việc tiêu thụ sáp ong có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng nghiêm trọng [1].
Những người mắc bệnh gút, thoái hóa khớp tiến triển, viêm khớp dạng thấp không nên tự ý dùng rượu sáp ong thay thế phác đồ y khoa. Cồn trong rượu là yếu tố nguy cơ hàng đầu kích hoạt các cơn đau gút cấp tính và làm giảm tác dụng của các thuốc chống viêm chuyên khoa.
Bệnh nhân có tiền sử viêm loét dạ dày, bệnh lý gan (men gan cao, xơ gan) hoặc các bệnh mãn tính liên quan đến tim mạch cần tránh xa các loại rượu thuốc ngâm dân gian tự chế.
Lời khuyên và hướng tiếp cận khoa học
Nếu muốn sử dụng sáp ong trong đời sống, người tiêu dùng chỉ nên dùng các sản phẩm đã qua xử lý, tinh chế chuẩn hóa hoặc sử dụng sáp ong như một phụ gia an toàn trong thực phẩm và mỹ phẩm theo hướng dẫn chính thống [1]. Không nên tự ý thu hái tổ ong rừng trôi nổi để ngâm rượu uống kéo dài.
Khi gặp các vấn đề về đau nhức xương khớp, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, chẩn đoán chính xác nguyên nhân (thoái hóa sụn, viêm màng hoạt dịch hay gút) và tiếp nhận phác đồ điều trị an toàn, thay vì đặt niềm tin vào các bình rượu ngâm truyền miệng thiếu căn cứ khoa học.
Tóm lại, dù sáp ong chứa các thành phần sinh học có tiềm năng chống viêm trong nghiên cứu tinh chế, rượu ngâm sáp ong thủ công không phải là giải pháp điều trị viêm khớp [6, 8]. Việc hiểu đúng bản chất hóa học và nguy cơ dị ứng sẽ giúp bảo vệ sức khỏe khớp và phòng tránh những rủi ro ngộ độc đáng tiếc [1].
