Thói quen ngâm rượu vỏ cây bừa bãi

Nhiều gia đình Việt giữ thói quen tích trữ các bình rượu ngâm thân cây, rễ củ hoặc vỏ cây rừng để bồi bổ sức khỏe hoặc trị bệnh xương khớp. Trong số đó, vỏ cây co lim (thường chỉ các loài thuộc chi Bulô - Betula, còn gọi là phong dương hoặc bulô trắng) hay được truyền tai như vị thuốc quý giải độc, ngừa ung thư. Người dân thường mua vỏ khô trôi nổi, băm nhỏ rồi ngâm trực tiếp vào cồn nồng độ cao trong nhiều tháng.

Thói quen ngâm cồn tự phát tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng thay vì mang lại lợi ích. Việc tự ngâm rượu vỏ cây không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, đồng thời chiết xuất lẫn lạp chất và độc tố tự nhiên. Thêm vào đó, việc uống rượu nồng độ cao kéo dài gây hại trực tiếp cho gan, thận và hệ tim mạch.

Nghiên cứu khoa học xác nhận vỏ của một số loài thuộc chi Betula chứa các hoạt chất sinh học tiềm năng trong ống nghiệm. Tuy nhiên, hiệu quả chiết xuất trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác biệt với việc ngâm rượu thủ công tại nhà. Người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới giữa nghiên cứu chiết tách dược liệu và việc uống rượu ngâm bừa bãi.

Chiết xuất cồn tại nhà: Cơ chế và cạm bẫy

Cồn (ethanol) là một dung môi hữu cơ phân cực trung bình, có khả năng hòa tan nhiều nhóm hợp chất tự nhiên. Khi ngâm vỏ cây vào rượu trắng từ 40 độ trở lên, ethanol phá vỡ cấu trúc màng tế bào thực vật, kéo các phân tử hữu cơ khuếch tán vào dung dịch. Quá trình này không có tính chọn lọc tự nhiên, nghĩa là cả chất có lợi lẫn chất có hại đều đi vào bình rượu.

Trong vỏ cây họ Betula, hợp chất triterpenoid như betulin chiếm tỷ lệ lớn ở lớp vỏ ngoài [1]. Đây là chất kém tan trong nước nhưng tan được trong cồn hữu cơ. Khi ngâm rượu, cồn hòa tan một phần các triterpen này cùng với tannin và các dẫn xuất polyphenol [2].

Tuy nhiên, cồn nồng độ cao cũng chiết xuất các hợp chất có thể gây độc cho màng tế bào. Vỏ cây rừng tự nhiên thường chứa các tạp chất gỗ sinh ra acid acetic hoặc furfural khi bị thủy phân tự nhiên [3]. Việc ngâm rượu thô sơ không có các bước lọc tinh sạch hay phân tách cột sắc ký như điều kiện phòng thí nghiệm.

Đồng thời, nồng độ cồn cao nạp vào cơ thể trực tiếp gây tổn thương niêm mạc dạ dày và tế bào gan. Ethanol chuyển hóa tại gan thành acetaldehyde – một chất độc tế bào mạnh. Khi kết hợp cồn liều cao với hỗn hợp hóa chất chưa rõ nguồn gốc từ vỏ cây, áp lực khử độc lên gan và thận tăng vọt.

Bằng chứng khoa học về chiết xuất vỏ cây chi Betula

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đã phân tích nhiều thành phần hóa học từ vỏ và các bộ phận của chi cây này nhằm tìm kiếm ứng dụng dược liệu. Dù vậy, phần lớn thử nghiệm mới dừng lại ở mức tế bào in vitro.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá độc tính tế bào in vitro của sáu loại dịch chiết từ vỏ cây Betula utilis trên chín dòng tế bào ung thư người [4]. Thử nghiệm dùng phép đo quang phổ sulforhodamine B (SRB) trên các tế bào ung thư như phổi (A549), đại tràng (DLD-1, SW 620), vú (MCF-7, MDA-MB-468, MDA-MB-231), đầu cổ (FaDu), cổ tử cung (HeLa), tuyến tiền liệt (DU145), buồng trứng (SK-OV-3), não (A-172), gan (PLC/PRF/5), tụy (MIAPaCa-2) và thận (786-0, Caki-1) [4].

Kết quả cho thấy dịch chiết ethyl acetate và chloroform thể hiện hoạt tính gây độc tế bào đáng kể nhất [4]. Từ phân đoạn ethyl acetate qua sắc ký cột silica gel, các nhà khoa học đã phân lập được hợp chất triterpene chịu trách nhiệm cho hoạt tính ức chế tế bào ung thư này [4]. Nghiên cứu chỉ dừng lại ở thử nghiệm dòng tế bào trong phòng thí nghiệm, không chứng minh rượu ngâm vỏ cây có thể tiêu diệt khối u trong cơ thể người sống.

Năm 2020, một công trình tối ưu hóa quy trình chiết xuất betulin từ vỏ cây Betula platyphylla Suk. bằng phương pháp hỗ trợ sóng siêu âm sử dụng dung môi ethanol [1]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận vỏ cây phong dương là nguồn phụ phẩm gỗ dồi dào, chứa hàm lượng triterpenoid betulin khoảng 30% trọng lượng khô [1].

Nghiên cứu đạt hiệu suất thu hồi betulin 92,67% dưới điều kiện tối ưu: nồng độ ethanol 65%, tỷ lệ vỏ cây/dung môi là 1:25, nhiệt độ chiết 30 độ C và thời gian chiết 30 phút [1]. Khảo sát hoạt tính sinh học khẳng định dịch chiết betulin này không gây dị tật phôi ở thử nghiệm trên cá sọc ngựa (zebrafish) và không gây độc tế bào qua xét nghiệm MTT [1]. Dịch chiết betulin thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh in vitro thông qua việc khử sắt (FRAP), dọn gốc tự do DPPH, ABTS và tạo phức chelat với ion kim loại [1].

Một tổng quan năm 2014 về chiết xuất từ chi Betula ghi nhận dịch chiết nước từ lá Betula pendula có hoạt tính kháng viêm in vitro [2]. Ở nồng độ 0,2 mg/mL, dịch chiết lá ức chế 23 ± 2% quá trình sinh tổng hợp prostaglandin; ở nồng độ 0,25 mg/mL, dịch chiết ức chế 76 ± 4% hiện tượng xuất bào do yếu tố kích hoạt tiểu cầu (PAF) gây ra [2]. Hiệu ứng này được giải thích bởi hàm lượng tannin cao và các polyphenol khác [2].

Tuy vậy, tổng quan này cũng chỉ ra một số hợp chất loại dammarane gây tan máu (hemolytic) phân lập từ lá Betula pendula có thể ảnh hưởng đến bạch cầu trung tính [2]. Ngoài ra, khi phân lập 20 hợp chất triterpenoid từ cụm hoa Betula platyphylla var. japonica, phần lớn hợp chất chỉ thể hiện độc tính tế bào rất yếu trên các dòng tế bào ung thư [2].

Mặt khác, một nghiên cứu năm 2001 dùng phương pháp cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và đo thời gian giãn dọc T1 để kiểm tra chế phẩm vi lượng đồng căn Betula alba 30c (chiết xuất phấn hoa phong dương) [5]. Kết quả cho thấy phổ cộng hưởng từ 1H NMR và thời gian T1 của mẫu Betula alba 30c hoàn toàn đồng nhất với các dung dịch đối chứng (nước khử ion, cồn pha loãng, viên đường giả dược) [5]. Nghiên cứu kết luận không thể tái lập các tuyên bố trước đó về sự khác biệt vật lý của dung dịch vi lượng đồng căn này [5].

Giới hạn nghiên cứu và rủi ro ngộ độc thực tế

Các kết quả hứa hẹn của betulin hay triterpenoid hoàn toàn được thực hiện dưới sự kiểm soát khắt khe: dùng sóng siêu âm, tỷ lệ dung môi chính xác, nhiệt độ kiểm soát và quy trình tinh chế loại bỏ tạp [1]. Ngâm rượu thủ công trong hũ sành thủy tinh hoàn toàn không thể tái tạo các điều kiện chiết xuất chuẩn xác này.

Dịch chiết thủy phân từ gỗ Betula pendula còn chứa nồng độ acid acetic tự nhiên cao gây độc tế bào, đòi hỏi các chủng vi khuẩn chịu kiềm như Bacillus sp. xử lý trong 6 đến 8 ngày hoặc dùng than hoạt tính mới giải độc được [3]. Gỗ và vỏ cây tự nhiên còn có thể chứa các chất ức chế có hại khác như furfural và các hợp chất phenol phân hủy [3].

Khi người dân tự ý ngâm rượu từ vỏ cây không rõ nguồn gốc, nguy cơ chiết xuất lẫn các chất tan máu hoặc hợp chất kích ứng đường tiêu hóa là rất lớn [2]. Uống các dung dịch này không chỉ thất bại trong việc hấp thu các chất có lợi mà còn gây ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương gan thận âm thầm.

Cồn liều cao trong rượu ngâm là tác nhân gây hại trực tiếp. Nghiện rượu hoặc lạm dụng rượu ngâm dược liệu làm tăng nguy cơ xơ gan, viêm tụy cấp, rối loạn nhịp tim và suy giảm nhận thức. Không có bằng chứng lâm sàng nào cho thấy việc uống rượu ngâm vỏ cây giúp phòng ngừa hay điều trị ung thư trên người.

Những ai tuyệt đối cần tránh xa rượu ngâm vỏ cây?

Rượu ngâm dược liệu tự chế nói chung và rượu ngâm vỏ cây nói riêng không phải là thứ đồ uống vô hại. Những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa:

  • Người có bệnh lý về gan: Bệnh nhân viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan không được sử dụng. Cồn và các chất lạ từ vỏ cây đẩy nhanh quá trình hoại tử tế bào gan, dễ dẫn đến suy gan tối cấp.
  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng: Nồng độ cồn cao cùng tannin tự nhiên từ vỏ cây làm kích ứng niêm mạc, gây viêm loét, xuất huyết tiêu hóa [2].
  • Người mắc bệnh tim mạch và huyết áp: Rượu cồn gây giãn mạch tức thời nhưng làm tăng huyết áp thứ phát, gây loạn nhịp và cản trở tác dụng của thuốc điều trị.
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Cồn và các hoạt chất chưa kiểm chứng có khả năng đi qua hàng rào nhau thai hoặc sữa mẹ, đe dọa sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Khả năng tương tác thuốc rất phức tạp. Ví dụ, một số triterpenoid có thể tương tác với chất vận chuyển P-glycoprotein, làm thay đổi sinh khả dụng và độc tính của thuốc điều trị [2].

Khuyến cáo sử dụng an toàn và đúng khoa học

Từ bỏ thói quen tự ý thu hái hoặc mua vỏ cây lạ về ngâm rượu. Dược liệu muốn phát huy tác dụng cần được thu hái đúng mùa vụ, định danh loài chính xác và chế biến qua các công đoạn chuẩn hóa nhằm loại bỏ độc tính.

Nếu quan tâm đến các hoạt chất như betulin từ vỏ cây chi phong dương (Betula), người tiêu dùng nên tìm hiểu các sản phẩm thực phẩm bổ sung, mỹ phẩm hoặc dược phẩm đã được cơ quan y tế cấp phép [1]. Các sản phẩm này phải qua kiểm định chất lượng, hàm lượng đồng đều và chứng minh độ an toàn sinh học.

Khi muốn dùng dược liệu cổ truyền để bồi bổ cơ thể, người dân cần đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín. Các bác sĩ sẽ bắt mạch, kê đơn các vị thuốc rõ nguồn gốc và hướng dẫn phương pháp sắc nước uống an toàn thay vì ngâm rượu uống tự do.

Không lạm dụng rượu dưới bất kỳ hình thức nào. Ngay cả rượu ngâm thuốc chuẩn cũng chỉ được dùng theo thìa nhỏ (15-20 ml/ngày) theo chỉ định chặt chẽ, không dùng như rượu tiệc nhậu để tránh tổn hại sức khỏe toàn diện.

Lời khuyên cân bằng

Vỏ cây chi phong dương chứa các triterpene giàu tiềm năng sinh học nhưng chỉ có giá trị khi được chiết xuất và kiểm nghiệm bằng quy trình khoa học nghiêm ngặt. Việc tự ý ngâm vỏ cây với rượu nồng độ cao mang lại rủi ro ngộ độc tạp chất và tác hại của cồn nhiều hơn bất kỳ lợi ích bồi bổ nào. Để bảo vệ tính mạng và sức khỏe, hãy loại bỏ các bình rượu ngâm trôi nổi không rõ nguồn gốc và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.