Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua lá chổi xuể phơi khô, sau đó hãm nước uống cả ngày với suy nghĩ thảo mộc tự nhiên giúp mát gan, thanh nhiệt cơ thể. Thức uống này mang vị thơm dịu, dễ uống nên thường bị lạm dụng thay thế hoàn toàn nước lọc trong suốt mùa hè.

Tuy nhiên, việc uống trà lá chổi xuể liên tục ngày này qua ngày khác là một quan niệm sai lầm về y học dân gian. Dược liệu tự nhiên chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, chỉ phát huy tác dụng khi dùng đúng liều lượng và giới hạn thời gian an toàn.

Hoạt tính sinh học của cây chổi xuể

Cây chổi xuể (tên khoa học là Baeckea frutescens, thuộc họ Sim Myrtaceae) từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian với tác dụng kháng khuẩn, hạ sốt [1]. Thảo mộc này phân bố nhiều ở các vùng đỉnh núi, sườn đồi cát khô cằn [2].

Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy các chất chuyển hóa thứ cấp chính có trong dịch chiết chổi xuể gồm tanin, triterpenoid, flavonoid và phenol [1]. Những chất này giúp dọn gốc tự do, mang lại khả năng chống oxy hóa tự nhiên và bảo vệ tế bào [7, 8].

Tuy vậy, hoạt chất sinh học càng mạnh thì gánh nặng chuyển hóa lên các cơ quan nội tạng càng lớn. Việc đưa liên tục các hợp chất này vào cơ thể thông qua đường uống mà không có thời gian nghỉ ngắt quãng sẽ dễ gây phản tác dụng đối với chuyển hóa sinh học.

Nghiên cứu thực nghiệm về chổi xuể nói gì?

Khoa học hiện đại đã bắt đầu thực hiện các thử nghiệm ban đầu nhằm đánh giá tính chất sinh học cũng như độc tính của chổi xuể.

Năm 2015, một nghiên cứu thực nghiệm đánh giá độc tính cấp tính đường uống của dịch chiết metanol thô từ lá chổi xuể trên mô hình động vật [2]. Thử nghiệm cho thấy ở mức liều duy nhất cao nhất lên đến 5000 mg/kg trọng lượng, chuột thí nghiệm không có trường hợp tử vong và không ghi nhận tác dụng phụ tức thì [2]. Dịch chiết nước của lá chổi xuể trong nghiên cứu này cũng thể hiện khả năng tạo phức kim loại và lực khử mạnh [2].

Đến năm 2019, một nghiên cứu khác khảo sát đặc tính của dịch chiết cành chổi xuể ở nồng độ từ 20 đến 160 ug/ml trên tế bào ung thư vú người ở các mốc thời gian 24, 48 và 72 giờ [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết có độc tính tế bào chọn lọc đối với dòng tế bào ung thư vú MCF-7 rõ rệt hơn MDA-MB-231 sau 72 giờ [1]. Nghiên cứu cũng phát hiện khả năng ức chế tiêu thụ glucose của tế bào ung thư xuất hiện ngay từ 24 giờ sau điều trị [1].

Mặc dù các dữ liệu này cho thấy tiềm năng sinh học của chổi xuể, toàn bộ bằng chứng mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào (in vitro) và độc tính cấp ngắn hạn trên động vật [7, 8]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào theo dõi việc con người uống trà chổi xuể hằng ngày trong nhiều tháng hoặc nhiều năm liên tiếp.

Nguy cơ tích lũy độc chất khi uống trà thảo mộc kéo dài

Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên uống càng nhiều, càng lâu thì càng tốt. Đây là hiểu lầm phổ biến và nguy hiểm. Một đánh giá rủi ro năm 2018 đối với các sản phẩm thảo dược và trà thảo mộc lưu hành tại thị trường Trung Quốc đã chỉ ra cảnh báo đáng lo ngại [3].

Các nhà nghiên cứu áp dụng phương pháp Độ lệch chuẩn mức phơi nhiễm (MOE) để đánh giá độc tính gen và khả năng gây ung thư của nhóm chất alkenylbenzene tự nhiên trong thảo mộc [3]. Kết quả cho thấy lượng tiêu thụ ước tính hằng ngày (EDI) của alkenylbenzene từ trà thảo mộc dao động từ 0,04 đến 42,5 ug/kg trọng lượng cơ thể/ngày [3].

Khi tính toán dựa trên mức tiêu thụ kéo dài suốt đời (mỗi ngày uống 1 cốc trà thảo mộc), giá trị MOE đa phần đều dưới 10.000, mức đòi hỏi phải ưu tiên quản lý rủi ro y tế [3]. Ngược lại, đối với mức phơi nhiễm ngắn hạn trong 2 tuần, hầu hết các mẫu thảo mộc đều duy trì chỉ số MOE an toàn trên 10.000 [3]. Điều này khẳng định dùng thảo mộc ngắn ngày thì an toàn, nhưng dùng trường diễn sẽ làm tăng nguy cơ phơi nhiễm độc chất tích lũy [3].

Ngoài ra, việc dùng trà thảo mộc thay nước lọc còn làm tăng phơi nhiễm khoáng chất và phụ phẩm. Nghiên cứu năm 2017 về nồng độ fluoride cho thấy trà thảo mộc chứa lượng fluoride tổng dao động 33-102 mg/kg và nước hãm chứa 0,06-0,69 mg/L [4]. Khi hãm trà, khoảng 6-96% fluoride từ trà thảo mộc sẽ hòa tan vào nước [4]. Dù lượng này thấp hơn nhiều so với trà truyền thống (Camellia sinensis), việc uống quá nhiều dung dịch thảo mộc trong ngày vẫn cộng dồn vào tổng gánh nặng fluoride nạp vào từ thức ăn và nguồn nước sinh hoạt [4].

Ngưỡng an toàn và giới hạn hàm lượng cần biết

Để việc sử dụng các loại trà thảo mộc hoa lá đạt hiệu quả thanh nhiệt mà không gây độc hại, giới hạn liều lượng là yếu tố quyết định.

Một nghiên cứu năm 2013 phân tích nguy cơ sức khỏe từ thạch tín (asen) và 7 kim loại nặng (gồm Cu, Zn, Fe, Mn, Cd, Ni, Pb) trong 8 loại trà hoa thảo mộc thường dùng [5]. Kết quả cho thấy hàm lượng sắt nói chung cao hơn các kim loại còn lại trong thảo mộc và nước hãm [5]. Chỉ số nguy cơ sức khỏe không gây ung thư (HQ và HI) đều thấp hơn 1 rất nhiều, khẳng định mức tiêu thụ 4,5 g thảo mộc khô mỗi ngày cho một người trưởng thành bình thường là an toàn, không gây hại cho sức khỏe [5].

Các nghiên cứu đối chứng về trà thảo mộc tự nhiên khác như lá cây sơn kê thảo (Litsea coreana) trên 4.363 người dân tại Trùng Khánh cũng ghi nhận thức uống thảo mộc đem lại lợi ích giảm nguy cơ mỡ máu cao (p < 0,001) nếu được sử dụng theo liều lượng điều độ trong chế độ ăn uống thường nhật [6].

Do đó, người dùng không nên hãm cả một nắm lá chổi xuể tươi hoặc khô quá đặc, cũng không nên uống liên tục từ tháng này qua tháng khác.

Ai nên thận trọng khi dùng trà lá chổi xuể?

Lá chổi xuể có tính hạ nhiệt và chứa nhiều tanin, tinh dầu [1]. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng hoặc tiêu hóa kém: Hàm lượng tanin tự nhiên trong chổi xuể có thể gây cồn cào, xót ruột, làm giảm khả năng hấp thu chất sắt từ thức ăn nếu uống khi đói bụng [1].
  • Người suy giảm chức năng gan, suy thận: Cơ quan thải trừ đang bị tổn thương sẽ phải làm việc nhiều hơn để chuyển hóa các hợp chất thực vật phức tạp.
  • Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn của chổi xuể trên nhóm đối tượng nhạy cảm này.
  • Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính: Các thành phần trong nước hãm thảo mộc có thể tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan. Cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng.

Cách dùng lá chổi xuể đúng cách trong đời sống

Để tận dụng hương thơm và tính thanh nhiệt của chổi xuể mà vẫn bảo vệ cơ thể, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Lượng dùng phù hợp: Dùng từ 3 đến 5 g lá chổi xuể khô mỗi ngày (tương đương mức liều an toàn tham khảo 4,5 g thảo mộc khô mỗi ngày) [5]. Không hãm nước trà quá đặc.
  • Thời gian uống: Chỉ nên uống liên tục theo từng đợt ngắn, tối đa khoảng 1-2 tuần, sau đó tạm ngưng ít nhất 1-2 tuần để cơ thể đào thải hết các hợp chất phơi nhiễm [3]. Tuyệt đối không uống quanh năm suốt tháng.
  • Thời điểm dùng: Uống ấm vào ban ngày, sau bữa ăn khoảng 30-60 phút. Tránh uống trà chổi xuể khi bụng rỗng hoặc uống quá muộn vào buổi tối vì có thể gây kích ứng đường tiêu hóa và cản trở giấc ngủ.
  • Chế biến sạch sẽ: Lá chổi xuể sau khi thu hái phải được rửa sạch bụi bẩn, phơi hoặc sấy khô kỹ ở nơi hợp vệ sinh, tránh ẩm mốc để phòng ngừa độc tố nấm mốc phát sinh.

Uống trà lá chổi xuể thanh nhiệt là một nét văn hóa dân gian lành mạnh nếu chúng ta biết điểm dừng. Thảo mộc tự nhiên không thể thay thế nước lọc tinh khiết hằng ngày, và người dùng cần kết hợp lối sống cân bằng, ăn uống đa dạng để bảo vệ sức khỏe lâu dài.