Uống rượu ba kích có thực sự giúp nam giới cải thiện sinh lý?

Trong văn hóa dân gian Việt Nam, ba kích từ lâu đã được mệnh danh là vị thuốc cứu cánh cho bản lĩnh phái mạnh. Tại các bàn nhậu hay những buổi gặp gỡ, bình rượu ngâm củ ba kích tím ngắt thường được các quý ông truyền tay nhau với niềm tin giúp bổ thận tráng dương, tăng cường sinh lực và kéo dài thời gian quan hệ. Tuy nhiên, liệu việc uống rượu ngâm ba kích có thực sự đem lại hiệu quả cải thiện sinh lý như lời đồn, hay đây chỉ là sự ngộ nhận xuất phát từ tâm lý truyền miệng?

Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học hiện đại là chưa có bằng chứng khoa học nào chứng minh rượu ngâm ba kích giúp tăng cường sinh lý nam giới. Ngược lại, các hoạt chất quý của thảo dược này chỉ mới được ghi nhận hiệu quả sinh học trong môi trường thí nghiệm khi chiết xuất chuẩn hóa, trong khi việc lạm dụng cồn từ rượu ngâm lại là nguyên nhân trực tiếp gây suy giảm testosterone và hủy hoại khả năng tình dục.

Cơ chế tác động của các hoạt chất trong ba kích

Về mặt thực vật học, củ ba kích có tên khoa học là Morinda officinalis How, thuộc họ Cà phê (Rubiaceae) ^[1]. Trong y học cổ truyền, phần rễ phơi khô của cây thường được sử dụng làm thuốc bổ thận, trợ dương ^[2], ^[3]. Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy rễ ba kích chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học cao như polysaccharide, hợp chất iridoid (điển hình là monotropein) và dẫn xuất đường bajijiasu ^[1], ^[4], ^[5].

Cơ chế nâng cao chất lượng sinh sản của các hoạt chất này chủ yếu diễn ra thông qua con đường chống oxy hóa và điều hòa nội tiết trục dưới đồi - tuyến yên - tinh hoàn ^[2], ^[5]. Ở cấp độ tế bào, các gốc tự do oxy hóa dư thừa có thể gây căng thẳng lưới nội chất, kích hoạt các chuỗi phản ứng viêm và đẩy nhanh quá trình chết rụng của tế bào sinh tinh ^[1]. Hoạt chất trong ba kích giúp nâng cao hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa tự nhiên như superoxide dismutase và catalase, từ đó dọn dẹp các gốc oxy hóa gây hại và bảo vệ màng tế bào ^[1], ^[5].

Bên cạnh đó, nhóm hợp chất polysaccharide từ ba kích còn kích thích vùng dưới đồi tiết hormone giải phóng gonadotropin (GnRH) ^[2]. Hormone này thúc đẩy tuyến yên sản xuất tín hiệu điều hòa quá trình sinh tinh và hỗ trợ các tế bào Leydig ở tinh hoàn tăng cường sản xuất hormone nam ^[2], ^[3]. Thông qua việc giảm các chất trung gian gây viêm và điều hòa phân chia tế bào, thảo dược hỗ trợ phục hồi tính toàn vẹn của biểu mô ống sinh tinh ^[3], ^[6].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật

Cho đến nay, các nghiên cứu chuyên sâu về hiệu quả sinh sản của ba kích chủ yếu được tiến hành trên mô hình động vật thí nghiệm với những điều kiện bệnh lý cụ thể.

Năm 2019, một nghiên cứu đánh giá tác động của hỗn hợp MAS gồm monotropein chiết xuất từ ba kích kết hợp với astragalin và spiraeoside theo tỷ lệ 6,69:0,41:3,61 trên chuột cống trắng Sprague-Dawley ^[1]. Chuột bị gây giãn tĩnh mạch thừng tinh được chia thành các nhóm, trong đó nhóm điều trị uống hỗn hợp MAS với liều 200 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy nhóm uống MAS cải thiện đáng kể mật độ tinh trùng, khả năng vận động của tinh trùng, chỉ số sinh thiết Johnsen, nồng độ testosterone huyết thanh và lượng protein StAR ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm nồng độ các chất chỉ điểm viêm như interleukin-6, TNF-alpha và giảm chỉ số chết rụng tế bào tinh hoàn ^[1]. Giới hạn là nghiên cứu dùng dạng phối hợp ba hoạt chất chứ không dùng độc lập chiết xuất ba kích thô ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra tác động của hợp chất polysaccharide tan trong nước từ rễ ba kích trên mô hình chuột cống bị giãn tĩnh mạch thừng tinh bên trái ^[2]. Chuột được cho uống dịch chiết polysaccharide qua đường dạ dày với liều lượng từ 50 mg/kg đến 100 mg/kg ^[2]. Kết quả cho thấy hoạt chất này thúc đẩy cải thiện các thông số tinh trùng, sửa chữa cấu trúc biểu mô ống sinh tinh và kích thích sản xuất GnRH tại vùng dưới đồi qua con đường thụ thể Kiss1/GPR54 ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ mô tả cơ chế can thiệp sớm trên động vật gặm nhấm, chưa khảo sát trên người ^[2].

Năm 2016, nghiên cứu về polysaccharide chiết xuất từ ba kích (chiếm từ 10,55% đến 35% trọng lượng khô rễ cây) trên chuột vị thành niên bị giãn tĩnh mạch thừng tinh cũng ghi nhận kết quả tương tự ^[3]. Tình trạng bệnh lý làm hỏng biểu mô sinh tinh và giảm testosterone được cải thiện rõ rệt sau khi bổ sung polysaccharide ^[3]. Hoạt chất giúp phục hồi các protein liên kết vòng bị tổn thương như Occludin, Claudin-11 và ZO-1, đồng thời tăng nồng độ testosterone trong mô tinh hoàn và huyết thanh chuột ^[3].

Năm 2015, hợp chất bajijiasu phân lập từ rễ ba kích được thử nghiệm trên chuột nhắt bình thường và chuột bị suy giảm chức năng thận do tác dụng phụ của hydroxyurea ^[5]. Việc uống bajijiasu giúp tăng cường hành vi giao phối ở cả chuột khỏe mạnh lẫn chuột suy giảm thể trạng ^[5]. Hợp chất này làm tăng testosterone huyết thanh, hạ cortisol, tăng chỉ số cơ quan sinh dục và bảo vệ cấu trúc tế bào sinh tinh ^[5]. Thử nghiệm in vitro đi kèm trên tinh trùng người cho thấy bajijiasu bảo vệ cấu trúc DNA trước tác nhân oxy hóa hydro peroxide ^[5].

Cũng trong năm 2015, một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 56 chuột cống trắng trưởng thành bị tổn thương cơ quan sinh sản do thuốc hóa trị cytoxan đã được thực hiện ^[6]. Chuột được chia đều thành 7 nhóm, điều trị trong 2 tuần với dịch chiết ba kích ở các mức liều 10, 20, 30 và 40 g/kg mỗi ngày ^[6]. Nhóm dùng giả dược có chỉ số khối lượng tinh hoàn chỉ đạt 12,15 ± 1,04 g, thấp hơn đáng kể so với mức từ 13,30 đến 13,71 g ở các nhóm uống từ 20 đến 40 g/kg chiết xuất ba kích ^[6]. Đường kính ống sinh tinh và điểm số sinh thiết tinh hoàn ở các nhóm uống ba kích liều 10 đến 40 g/kg cũng hồi phục vượt trội theo mức độ phụ thuộc liều ^[6].

Lợi ích thực sự và khoảng trống lớn của bằng chứng khoa học

Nhìn một cách tổng thể, các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy chiết xuất ba kích chứa những hợp chất có hoạt tính dược lý thực sự ^[4]. Chúng thể hiện khả năng chống oxy hóa, kháng viêm, kích thích quá trình sinh tinh, hỗ trợ hành vi tình dục và tác động đồng hóa giống androgen trên mô hình thực nghiệm ^[4]. Các dẫn xuất hóa học như bajijiasu hay polysaccharide đóng vai trò bảo vệ biểu mô tinh hoàn trước độc chất và các tác nhân gây vô sinh ^[4], ^[5].

Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là việc thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo trên cơ thể người ^[4]. Một bài tổng quan công bố năm 2020 nhấn mạnh rằng mặc dù các hoạt chất tinh khiết chiết xuất từ ba kích như bajijiasu đã chứng minh cơ chế bảo vệ tinh hoàn rõ rệt trong phòng thí nghiệm, những nỗ lực ứng dụng thảo dược này ở mức độ thử nghiệm lâm sàng thực tế vẫn còn rất hạn chế ^[4].

Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, hấp thu và điều hòa hormone phức tạp hơn chuột cống rất nhiều. Hiệu quả quan sát được khi tiêm hoặc bơm trực tiếp hoạt chất tinh khiết vào dạ dày động vật không thể suy diễn nguyên vẹn sang việc con người sử dụng dược liệu qua đường uống thông thường. Do đó, ba kích hiện tại mới chỉ dừng lại ở tiềm năng phát triển dược chất, chưa thể xem là liệu pháp điều trị suy giảm sinh lý chuẩn mực thay thế y học chính thống ^[4].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng rượu ba kích

Hiểu lầm phổ biến nhất của nam giới là đồng nhất tác dụng của hoạt chất ba kích với bình rượu ngâm ba kích tự chế tại nhà. Nhiều người lầm tưởng rằng uống càng nhiều rượu ngâm thảo dược thì testosterone càng tăng và khả năng cương cứng càng sung mãn.

Trên thực tế, ethanol trong rượu là một chất độc thần kinh và là tác nhân trực tiếp ức chế quá trình sản sinh testosterone tại tinh hoàn. Việc uống nhiều rượu cồn làm rối loạn chức năng cương dương, giảm hưng phấn và gây độc tế bào gan. Nếu ngâm ba kích vào rượu trắng độ cồn cao rồi uống say sưa mỗi ngày, lượng độc tính từ cồn đưa vào cơ thể sẽ lớn hơn rất nhiều lần lượng hoạt chất quý hấp thụ được. Tác hại tiêu cực của cồn nhanh chóng xóa bỏ mọi lợi ích sinh học tiềm năng mà thảo dược mang lại.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật cùng chi. Chi Morinda có nhiều loài khác nhau và tác động sinh học của chúng có thể hoàn toàn trái ngược ^[1], ^[7]. Nghiên cứu năm 2005 trên chuột đực uống 400 mg/kg dịch chiết lá cây Morinda lucida trong 4 tuần và 13 tuần cho thấy mật độ, khả năng di động và tỷ lệ sống sót của tinh trùng bị suy giảm nghiêm trọng, đồng thời gây dị tật cấu trúc tinh trùng và giảm khả năng sinh sản của chuột ^[7]. Dù đây là loài khác và thí nghiệm dùng lá cây, nó cho thấy nguy cơ ngộ độc hoặc phản tác dụng khi người dùng tự ý mua các loại rễ cây không rõ nguồn gốc mạo danh ba kích ^[7].

Bên cạnh đó, việc ngâm ba kích nguyên củ cả lõi gỗ cũng tiềm ẩn nguy cơ. Theo kinh nghiệm chế biến dược liệu cổ truyền, phần lõi gỗ cứng của rễ ba kích thường chứa các thành phần gây kích ứng, ngứa rát hoặc co thắt mạch, chỉ có phần cùi thịt bên ngoài mới chứa hàm lượng hoạt chất có lợi. Việc ngâm bừa bãi củ tươi chưa rút lõi có thể dẫn đến các tác dụng phụ không mong muốn cho đường tiêu hóa và tim mạch.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng khi sử dụng?

Người mắc các bệnh lý về gan như viêm gan siêu vi, xơ gan hoặc gan nhiễm mỡ tuyệt đối không nên dùng rượu ngâm ba kích. Lá gan vốn đã tổn thương sẽ càng bị quá tải khi phải đào thải độc tố cồn kết hợp với các hợp chất thô từ thực vật chưa qua tinh chế.

Nam giới mắc bệnh tim mạch, huyết áp cao hoặc tiền sử rối loạn nhịp tim cần tránh việc uống rượu ba kích. Nồng độ cồn kết hợp các kích thích tố có thể làm tăng nhịp tim đột ngột, gây giãn mạch tạm thời rồi co thắt mạch thứ phát, dẫn đến nguy cơ đột quỵ hoặc thiếu máu cơ tim.

Những người đang gặp các triệu chứng nóng trong, nhiệt miệng, viêm đường tiết niệu, tiểu buốt, đại tiện táo bón cũng không phù hợp để dùng thảo dược này. Theo y học cổ truyền, ba kích có tính ấm trợ dương, việc bổ sung cho người đang có hội chứng nhiệt có thể khiến các triệu chứng viêm nhiễm bùng phát nặng hơn.

Các bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường, thuốc chống đông máu hoặc thuốc an thần cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ ba kích để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và đúng khoa học

Để khai thác tiềm năng của ba kích mà không gây hại cho sức khỏe, nam giới nên thay đổi thói quen dùng rượu cồn chuyển sang các dạng bào chế lành mạnh hơn. Dược liệu tươi sau khi rửa sạch cần được phơi héo rồi tiến hành rút bỏ hoàn toàn phần lõi gỗ bên trong, chỉ giữ lại phần thịt rễ dày dặn.

Thay vì ngâm với rượu nặng, phương pháp an toàn và khoa học nhất là sắc lấy nước uống hoặc hãm như trà thảo mộc. Người dùng có thể sử dụng từ 8 đến 12 gam cùi ba kích khô sắc với nước sạch, dùng uống trong ngày sau các bữa ăn chính. Cách làm này giúp chiết xuất được các polysaccharide tan trong nước mà không phải nạp thêm độc tố từ cồn vào cơ thể ^[2], ^[3].

Trong y học cổ truyền, ba kích hiếm khi dùng đơn độc mà thường được phối hợp cùng các vị thuốc bồi bổ khí huyết khác như đương quy, kỷ tử, dâm dương hoắc hoặc thục địa để tạo sự cân bằng âm dương và tăng cường hấp thu. Khi mua dược liệu, cần chọn các cơ sở y học cổ truyền uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng để tránh mua nhầm rễ cây kém chất lượng hoặc rác dược liệu bị nấm mốc.

Dù các hoạt chất trong ba kích cho thấy tiềm năng sinh học tích cực trong phòng thí nghiệm, nam giới không nên coi rượu ba kích là thần dược chữa yếu sinh lý. Lối sống cân bằng, dinh dưỡng đủ chất, kiểm soát căng thẳng và thăm khám chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường mới là giải pháp căn cơ nhất cho sức khỏe sinh sản.