Ngô biến đổi gen (GMO): Dữ liệu an toàn sinh học nói gì?

Ngô là lương thực quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày, từ bắp ngô luộc trên đường phố đến các sản phẩm chế biến từ tinh bột ngô. Tuy nhiên, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các giống ngô biến đổi gen (GMO) trên thị trường toàn cầu đã dấy lên không ít băn khoăn về mức độ an toàn cho sức khỏe và giá trị dinh dưỡng của chúng so với các giống truyền thống.

Các đánh giá khoa học quốc tế nghiêm ngặt cho thấy các dòng ngô biến đổi gen đã qua thẩm định đều có độ an toàn sinh học và giá trị dinh dưỡng tương đương với các giống ngô truyền thống ^{[1] [2]}. Các biến đổi này không gây ra nguy cơ độc tính, không làm tăng khả năng dị ứng và không tạo ra sự biến đổi tiêu cực về mặt dưỡng chất ^{[1] [2]}.

Cơ chế tác động và quy trình biến đổi gen ở ngô

Ngô biến đổi gen được tạo ra bằng cách đưa vào cây trồng các đoạn vật liệu di truyền cụ thể nhằm mang lại những đặc tính vượt trội. Mục tiêu thường thấy nhất là giúp cây kháng lại các loại sâu bệnh hoặc chịu đựng được các hoạt chất diệt cỏ chuyên biệt, từ đó hạn chế tổn thất mùa màng và tối ưu hóa năng suất canh tác ^{[1] [2]}.

Khi các gen mục tiêu được chuyển vào bộ gen của ngô, chúng sẽ điều khiển quá trình tổng hợp ra các protein mới, ví dụ như protein giúp bất hoạt thuốc diệt cỏ ^[2]. Trước khi được cấp phép sử dụng làm thực phẩm hay thức ăn chăn nuôi, các nhà khoa học phải giải mã toàn diện đặc tính phân tử, phân tích tin sinh học và kiểm tra cấu trúc của các protein mới này để đảm bảo chúng không có đặc tính tương đồng với bất kỳ chất độc hay chất gây dị ứng nào từng được biết đến ^{[1] [2]}.

Bên cạnh đó, quy trình so sánh thành phần hóa sinh giữa ngô biến đổi gen và giống ngô đối chứng không biến đổi gen được thực hiện rất chi tiết. Quá trình này giúp phát hiện xem việc chèn gen có vô tình gây ra sự xáo trộn bất thường nào đối với hàm lượng chất đạm, chất béo, carbohydrate hay các chất khoáng của hạt ngô hay không ^{[2] [3]}.

Dữ liệu an toàn sinh học từ các dòng ngô đơn sự kiện

Nhiều dòng ngô chuyển gen đơn lẻ mang các đặc tính nông học chuyên biệt đã trải qua các đợt đánh giá toàn diện về độc tính và dinh dưỡng. Một trường hợp điển hình là dòng ngô MON 87403, được phát triển nhằm tăng sinh khối bắp ở giai đoạn đầu của quá trình sinh sản thông qua biểu hiện gen AtHB17 từ cây Arabidopsis thaliana ^[3].

Năm 2018, một đánh giá an toàn sinh học đã phân tích kỹ lưỡng dữ liệu đặc tính phân tử, tin sinh học, đặc tính nông học và kiểu hình của MON 87403 ^[3]. Kết quả không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê về đặc tính nông học, kiểu hình và thành phần dinh dưỡng giữa MON 87403 và giống ngô truyền thống đối chứng ^[3]. Đánh giá độc tính và khả năng gây dị ứng của protein AtHB17 113 cũng không tìm thấy mối lo ngại nào, khẳng định dòng ngô này an toàn và có giá trị dinh dưỡng tương đương ngô không biến đổi gen ^[3].

Đến năm 2024, dòng ngô biến đổi gen MON 94804 mang cấu trúc GA20ox_SUP được thiết kế để giảm chiều cao cây cũng đã được công bố kết quả thẩm định ^[4]. Đánh giá phân tử và phân tích tin sinh học không phát hiện vấn đề an toàn nào ^[4]. Dù có sự khác biệt về chiều cao cây, chiều cao đóng bắp và hàm lượng carbohydrate trong cây ngô thức ăn gia súc, những điểm này hoàn toàn không làm phát sinh lo ngại về dinh dưỡng hay độc tính ^[4]. Cấu trúc vi ARN GA20ox_SUP và vi ARN trưởng thành cũng được xác nhận không gây độc hại hay làm thay đổi tính gây dị ứng của ngô ^[4].

Bằng chứng về độ an toàn của ngô kháng thuốc diệt cỏ

Khả năng chống chịu thuốc trừ cỏ là một trong những đặc tính phổ biến nhất trên các dòng ngô biến đổi gen hiện nay. Dòng ngô MON 87419 được tạo ra để chống chịu thuốc diệt cỏ chứa hoạt chất dicamba và glufosinate bằng việc chèn các cassette biểu hiện dmo và pat ^[2].

Một báo cáo khoa học năm 2023 cho thấy việc phân tích phân tử và tin sinh học của MON 87419 không phát hiện vấn đề nào cần cảnh báo an toàn ^[2]. Mặc dù có sự khác biệt về nồng độ arginine và protein trong hạt giữa ngô MON 87419 và giống truyền thống, mức chênh lệch này không gây ra lo ngại về mặt an toàn dinh dưỡng ^[2]. Cả hai protein DMO và PAT biểu hiện trong dòng ngô này đều không mang độc tính hay nguy cơ dị ứng ^[2].

Tương tự, dòng ngô MON 87429 được phát triển để kháng cùng lúc 4 hoạt chất diệt cỏ gồm dicamba, glufosinate, quizalofop và 2,4-D ^[5]. Báo cáo đánh giá năm 2022 ghi nhận các protein DMO, PAT, FT_T và CP4 EPSPS biểu hiện trong ngô không mang độc tính và không gây dị ứng ^[5]. Điểm khác biệt duy nhất được ghi nhận là hàm lượng axit phytic trong hạt ngô, nhưng chỉ số này cũng không gây nguy hại hay làm biến đổi dinh dưỡng, đưa đến kết luận MON 87429 an toàn như ngô truyền thống ^[5].

An toàn sinh học của dòng ngô tăng năng suất và nghiên cứu trên động vật

Bên cạnh các cơ quan quản lý thực phẩm, các nghiên cứu độc lập cũng liên tục công bố dữ liệu thử nghiệm chuyên sâu. Điển hình là nghiên cứu công bố năm 2021 về dòng ngô DP-202216-6 (hay DP202216), được biến đổi gen để tăng cường biểu hiện gen zmm28 nhằm gia tăng tiềm năng năng suất hạt ^[6].

Nghiên cứu năm 2021 này đã thực hiện tiếp cận theo từng bậc dựa trên trọng số bằng chứng và lịch sử sử dụng an toàn của protein ZMM28 ^[6]. Các đối chiếu chuỗi axit amin trên cơ sở dữ liệu về độc tố và chất gây dị ứng cho thấy protein ZMM28 hầu như không có khả năng gây dị ứng hoặc gây độc cho người ^[6]. Đáng chú ý, các thử nghiệm cho ăn thực tế trên chuột cống và gà thịt khẳng định khả năng phát sinh thay đổi dinh dưỡng ngoài ý muốn là rất thấp và không gây ra bất kỳ tác dụng bất lợi nào ^[6].

Tiếp đó, vào năm 2024, một thẩm định độc lập đối với ngô DP202216 (kết hợp cả tính trạng kháng thuốc diệt cỏ glufosinate-ammonium qua cassette mo-pat và zmm28) cũng cho kết quả nhất quán ^[7]. Ngoại trừ hàm lượng axit stearic (C18:0) có sự chênh lệch nhưng không gây lo ngại về an toàn hay dinh dưỡng, cả hai protein PAT và ZMM28 đều không có độc tính và không làm thay đổi tính dị ứng tổng thể của ngô ^[7].

Các giống ngô biến đổi gen xếp chồng nhiều tính trạng

Trong nông nghiệp hiện đại, các nhà lai tạo thường xếp chồng (stack) nhiều sự kiện biến đổi gen đơn lẻ để tạo ra cây trồng đa tính trạng. Năm 2023, đánh giá an toàn về dòng ngô lai GA21 x T25 (kết hợp hai sự kiện GA21 và T25) đã được công bố ^[1].

Kết quả chỉ ra rằng việc kết hợp hai sự kiện đơn và các protein mới biểu hiện trong dòng ngô lai GA21 x T25 không gây ra lo ngại nào về độc học, dị ứng hay giá trị dinh dưỡng đối với cả người và động vật ^[1]. Dòng ngô lai này an toàn như giống đối chứng thông thường và các giống ngô tham chiếu phi biến đổi gen ^[1].

Phức tạp hơn, dòng ngô sáu sự kiện xếp chồng Bt11 x MIR162 x MIR604 x MON 89034 x 5307 x GA21 cũng đã được đánh giá cùng với 30 tổ hợp phụ vào năm 2023 ^[8]. Các dữ liệu phân tích thành phần, độc tính, tính gây dị ứng và tương tác sinh học xác nhận sự kết hợp này không tạo ra độc tính mới và không làm suy giảm giá trị dinh dưỡng, đạt mức an toàn tương đương các giống ngô truyền thống ^[8].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Từ các công bố khoa học, có thể thấy ngô biến đổi gen mang lại lợi ích rõ rệt về mặt nông nghiệp, giúp cây trồng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với hóa chất trừ cỏ và cải thiện năng suất mà không làm mất đi hàm lượng dưỡng chất cốt lõi ^{[3] [6]}. Các protein chuyển gen đã được kiểm tra kỹ lưỡng để loại trừ độc tính và khả năng kích ứng hệ miễn dịch ^{[2] [5]}.

Một hiểu lầm thường gặp là cho rằng cây trồng biến đổi gen sẽ tạo ra "chất độc ngầm" hoặc gây tổn hại nội tạng khi sử dụng lâu dài. Dữ liệu thực nghiệm phân tích thành phần phân tử và các thử nghiệm cho ăn trên gà thịt, chuột cống đều chứng minh ngô biến đổi gen không gây tác dụng phụ bất lợi và đảm bảo giá trị dinh dưỡng nguyên vẹn ^[6]. Việc hạt ngô có thể xuất hiện sự thay đổi nhỏ ở một vài chỉ số như protein, axit amin arginine, axit stearic hay axit phytic đã được thẩm định và xác nhận không ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe ^{[2] [5] [7]}.

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng: mọi kết luận an toàn đều dựa trên từng hồ sơ sự kiện chuyển gen cụ thể đã qua quy trình thẩm duyệt nghiêm ngặt ^{[1] [2]}. Các đánh giá này tập trung vào nguồn gốc protein mới, thành phần nông học và mô hình động vật thí nghiệm, chứ không thể khái quát hóa một cách tùy tiện cho mọi giống cây chưa được kiểm chứng ^[6].

Đối tượng cần thận trọng và cách sử dụng ngô an toàn

Mặc dù các protein mới được đưa vào ngô biến đổi gen không mang đặc tính dị ứng mới ^{[2] [7]}, những người vốn có tiền sử dị ứng với ngô truyền thống vẫn phải thận trọng. Gen chuyển không loại bỏ các protein tự nhiên của cây ngô, do đó nguy cơ dị ứng ngô nói chung vẫn tồn tại ở nhóm cơ địa nhạy cảm này ^{[4] [7]}.

Người có các bệnh lý mạn tính hoặc rối loạn chuyển hóa cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ để xây dựng chế độ ăn cân đối, không nên lạm dụng bất kỳ thực phẩm đơn lẻ nào.

Để sử dụng các sản phẩm từ ngô một cách an toàn và tối ưu cho sức khỏe:

• Chọn mua thực phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, từ các đơn vị sản xuất uy tín tuân thủ đầy đủ quy chuẩn an toàn thực phẩm.
• Sử dụng ngô với lượng vừa phải như một phần của khẩu phần ăn đa dạng, phối hợp hài hòa cùng các nhóm thực phẩm giàu protein, chất xơ và vitamin khác.
• Chế biến ngô bằng các phương pháp lành mạnh như hấp, luộc thay vì chiên rán nhiều dầu mỡ hay thêm quá nhiều đường và muối.

Các nghiên cứu khoa học hiện nay đều chứng minh các giống ngô biến đổi gen đã được kiểm duyệt có mức độ an toàn và thành phần dinh dưỡng tương đương ngô truyền thống. Người tiêu dùng hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng ngô GMO trong bữa ăn, kết hợp duy trì lối sống lành mạnh và chế độ dinh dưỡng cân bằng.