Lời đồn về loài hoa gợi cảm

Nhiều người truyền tai nhau ngọc lan tây kích thích tình dục, tăng hưng phấn phòng the. Hương thơm nồng nàn của loài hoa này thường xuất hiện trong phòng tân hôn hay tinh dầu xông. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế có đúng như lời đồn?

Y văn hiện đại chưa có bằng chứng xác thực ngọc lan tây làm tăng ham muốn. Trái lại, nghiên cứu trên chuột ghi nhận chiết xuất vỏ rễ loại cây này gây ức chế khả năng sinh sản [1].

Nguồn gốc xuất phát từ mùi hương

Ngọc lan tây, tên khoa học Cananga odorata, là cây nhiệt đới có hoa rất thơm [2]. Cây có nguồn gốc từ quần đảo Indonesia, được trồng phổ biến ở Madagascar, Comoros, Thái Lan, Việt Nam [2]. Hoa của cây từ lâu đã được người dân kết thành vòng hoa cài tóc hoặc trang trí phòng ngủ cô dâu [2].

Hoa ngọc lan tây tỏa ra lượng lớn hợp chất bay hơi hữu cơ qua các giai đoạn nở [2]. Khi phân tích giai đoạn hoa phát triển, các nhà khoa học phát hiện tới 92 hợp chất [2]. Chất chiếm tỷ lệ lớn nhất là beta-caryophyllene, dao động 15,05% - 33,30% [2]. Các hợp chất khác gồm beta-cubebene, d-germacrene, benzyl benzoate [2]. Năm 2024, bộ gen của loài thực vật này được giải mã với kích thước 735,83 Mb [3]. Hai gen CoTPS21 được xác định là nguồn tổng hợp chính ra sesquiterpene, đặc biệt là beta-caryophyllene tạo nên hương thơm đặc trưng [3].

Mùi hương này được dùng rộng rãi trong ngành công nghiệp nước hoa và hóa mỹ phẩm [4]. Lời đồn về khả năng trợ hứng tình dục chủ yếu bắt nguồn từ tập tục rải hoa phòng cưới của cư dân bản địa [2]. Mùi hương mang lại cảm giác thư thái tâm lý chứ không trực tiếp kích hoạt hormone sinh dục.

Bằng chứng phòng thí nghiệm nói gì?

Khoa học hiện đại chưa thực hiện thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ngọc lan tây làm tăng ham muốn ở người. Nghiên cứu thực tế trên động vật lại cho thấy tác động theo chiều hướng ngược lại.

Năm 2009, nghiên cứu đánh giá độc tính sinh sản thực hiện trên chuột cống trắng đực Sprague Dawley nặng 150 ± 5 g [1]. Chuột được cho uống chiết xuất cồn 50% từ vỏ rễ ngọc lan tây liên tục trong 60 ngày để so sánh với gossypol [1]. Vào ngày thứ 61, một phần ba số chuột bị mổ để phân tích tinh dịch, mô tinh hoàn và nồng độ hormone [1].

Kết quả cho thấy số lượng tinh trùng và chỉ số thụ thai giữa nhóm ngọc lan tây và nhóm gossypol không có khác biệt [1]. Tuy nhiên, chiết xuất vỏ rễ gây biến đổi hình thái tinh trùng rõ rệt [1]. Hoạt tính các enzym HMG CoA reductase, 3beta-hydroxy steroid dehydrogenase, glucose-6-phosphate dehydrogenase cùng nồng độ cholesterol, protein trong tinh hoàn và testosterone huyết thanh đều bị thay đổi có ý nghĩa thống kê [1]. Hợp chất gây tác động này là một loại protein có khối lượng phân tử 52 kDa [1].

Điểm đáng chú ý là khi ngừng thuốc, tinh trùng chuột ở nhóm dùng ngọc lan tây hồi phục khả năng di động hoàn toàn [1]. Nghiên cứu đưa ra kết luận chiết xuất vỏ rễ ngọc lan tây có hoạt tính chống thụ thai [1].

Các hoạt tính sinh học đã được ghi nhận

Ngọc lan tây chứa nhiều hợp chất hóa học đặc biệt đã được phân lập. Lá ngọc lan tây chứa các este lignan diester của canangafruticoside A [5]. Tinh dầu từ lá có khả năng ức chế nitric oxide với giá trị IC50 đạt 37,61 µg/mL và khả năng chống oxy hóa với IC50 là 3,84 mg/mL [4].

Vỏ thân cây chứa O-methylmoschatoline, liriodenine và axit 3,4-dihydroxybenzoic có tác dụng kháng khuẩn Gram dương, Gram âm, chống nấm và độc tế bào [6]. Tinh dầu lá có độc tính tiếp xúc đối với mọt ngô Sitophilus zeamais với LD50 đạt 33,14 µg/con trưởng thành và độc tính xông hơi với LC50 đạt 14,77 mg/L [7]. Linalool trong tinh dầu được cho là chất ức chế enzym acetylcholinesterase, tạo ra tính kháng côn trùng này [7].

Năm 2015, nghiên cứu đánh giá tinh dầu hoa ngọc lan tây đối với 3 loài muỗi truyền bệnh: Aedes aegypti, Anopheles dirus và Culex quinquefasciatus [8]. Tinh dầu nồng độ 10% xua đuổi muỗi đẻ trứng lần lượt đạt 99,4%, 97,1% và 100% [8]. Nồng độ 10% diệt muỗi trưởng thành đạt 96% ở Ae. aegypti, 98,4% ở An. dirus và 100% ở Cx. quinquefasciatus [8]. Tinh dầu pha trong dầu đậu nành xua đuổi muỗi với liều hiệu quả ED50 lần lượt là 0,045 mg/cm2, 2,149 mg/cm2 và dưới 0,003 mg/cm2 [7]. Thời gian bảo vệ trung bình kéo dài từ 8,4 đến 60 phút [7].

Hiểu lầm thường gặp về ngọc lan tây

Nhiều người đánh đồng cảm giác dễ chịu do hương thơm với khả năng kích thích ham muốn sinh lý. Mùi hương ngọc lan tây hỗ trợ thư giãn tinh thần nhờ các hợp chất bay hơi [2]. Tuy nhiên, thư giãn không đồng nghĩa với kích thích chức năng tình dục.

Người tiêu dùng thường lầm tưởng thảo dược tự nhiên nào cũng an toàn cho sinh sản. Chiết xuất vỏ rễ cây thực tế gây biến đổi tinh trùng và thay đổi testosterone huyết thanh trên động vật thí nghiệm [1]. Do đó, việc tự ý sắc uống các bộ phận của cây để tăng cường sinh lực là hành động sai lầm.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc?

Nam giới đang có kế hoạch sinh con hoặc gặp vấn đề hiếm muộn cần tránh sử dụng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ vỏ, rễ ngọc lan tây do tác dụng ức chế khả năng sinh sản [1]. Người có cơ địa nhạy cảm có thể bị dị ứng khi tiếp xúc với tinh dầu hoa nồng độ cao.

Người mang thai, đang cho con bú hoặc có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào từ loài cây này.

Gợi ý sử dụng thực tế an toàn

Người dùng chỉ nên dùng tinh dầu ngọc lan tây khuếch tán để tạo hương thơm không gian hoặc xua đuổi côn trùng [8]. Không tự ý uống nước sắc rễ, vỏ hay nuốt tinh dầu ngọc lan tây.

Khi xông phòng, chỉ dùng lượng vừa phải trong phòng thoáng khí. Thói quen ngủ đủ giấc, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên là cách bền vững nhất để duy trì sức khỏe sinh lý thay vì tin vào mẹo dân gian.

Các bằng chứng khoa học cho thấy ngọc lan tây chỉ có giá trị về tạo hương thơm, chống oxy hóa, kháng khuẩn và xua muỗi [4, 6, 8]. Tác dụng tăng ham muốn phòng the hoàn toàn là lời đồn thổi chưa có căn cứ lâm sàng. Người dùng cần tỉnh táo chọn lọc thông tin, không dùng cây thuốc truyền miệng thay cho phác đồ y khoa.