Người bệnh tuyến giáp Hashimoto có nên dùng rong biển thực dưỡng?

Nhiều người mắc bệnh lý tuyến giáp thường tìm đến các chế độ ăn thực dưỡng, trong đó rong biển, tảo biển được xem là thực phẩm lành mạnh giúp bồi bổ cơ thể. Không ít người tin rằng thực phẩm tự nhiên giàu vi chất sẽ hỗ trợ phục hồi chức năng tuyến giáp nhanh hơn.

Tuy nhiên, với người mắc viêm giáp tự miễn Hashimoto, việc tùy tiện nạp lượng lớn rong biển thực dưỡng có thể là một sai lầm nguy hiểm. Câu trả lời từ các dữ liệu y khoa là: Người bệnh Hashimoto không nên lạm dụng rong biển và cần hết sức thận trọng với việc bổ sung quá mức vi chất này.

Nguy cơ tiềm ẩn từ lượng i-ốt khổng lồ

Tuyến giáp cần i-ốt để tổng hợp hormone, nhưng cơ chế này đòi hỏi sự cân bằng nghiêm ngặt. Khi nạp quá nhiều i-ốt qua đường ăn uống, tuyến giáp của người bình thường có thể tự điều chỉnh để thích nghi, nhưng ở người có cơ địa tự miễn, điều này lại kích hoạt các phản ứng bất lợi ^[1], ^[2].

Các tài liệu y khoa xác định lượng i-ốt dư thừa là một trong những yếu tố nguy cơ khởi phát và làm trầm trọng thêm tiến trình viêm giáp Hashimoto trên những người có sẵn khuynh hướng di truyền ^[2]. Khi hệ miễn dịch đã nhận diện nhầm tuyến giáp là kháng nguyên lạ để tấn công, sự xuất hiện đột ngột của một lượng lớn i-ốt sẽ thúc đẩy phản ứng viêm lymphocytic mạn tính hoạt động mạnh mẽ hơn ^[3], ^[2].

Rong biển là nguồn cung cấp i-ốt đậm đặc nhất trong tự nhiên. Tại các quốc gia tiêu thụ nhiều tảo biển như Hàn Quốc, lượng i-ốt trung bình mỗi ngày lên tới 400-500 mcg, trong đó riêng rong biển đã đóng góp tới 77% tổng lượng vi chất này ^[1]. Khi người bệnh tự ý dùng thêm rong biển khô, canh rong biển hay viên tảo thực dưỡng đậm đặc, lượng i-ốt đưa vào cơ thể có thể vượt ngưỡng an toàn gấp nhiều lần.

Mối liên hệ giữa i-ốt dư thừa và viêm giáp Hashimoto

Nghiên cứu về mối liên quan giữa việc tiêu thụ nhiều thực phẩm giàu i-ốt và tình trạng viêm tuyến giáp mạn tính đã được ghi nhận tại nhiều quốc gia trên thế giới. Dữ liệu công bố năm 2014 cho thấy tỷ lệ viêm tuyến giáp lymphocytic mạn tính (một dạng viêm giáp tự miễn Hashimoto) gia tăng tương ứng với mức tăng tiêu thụ các loại thực phẩm giàu i-ốt như rong biển và sữa từ năm 1969 đến năm 2005 tại Hàn Quốc ^[3].

Không chỉ ở châu Á, các nghiên cứu tiến hành tại Argentina, Ý và Trung Quốc cũng ghi nhận hiện tượng tương tự sau khi áp dụng các chương trình can thiệp tăng cường bổ sung i-ốt cho cộng đồng ^[3]. Tại Salta (Argentina), tần suất viêm giáp kèm ung thư tuyến giáp dạng nhú (PTC) ở nữ giới đã tăng lên sau khi triển khai bổ sung vi chất này ^[3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu tại Novara (Ý) chỉ ra tỷ lệ viêm tuyến giáp tự miễn đi kèm ở bệnh nhân ung thư tuyến giáp tăng từ giai đoạn 1997-2005 sang giai đoạn 2006-2010 sau khi thực hiện dự phòng bằng i-ốt ^[3]. Tương tự, số liệu tại Thẩm Dương (Trung Quốc) cũng xác nhận tỷ lệ viêm giáp lymphocytic ở phụ nữ gia tăng rõ rệt sau chương trình phổ cập muối i-ốt toàn diện ^[3]. Những bằng chứng này nhấn mạnh rằng việc phơi nhiễm i-ốt liều cao trong thời gian dài có thể làm bùng phát phản ứng viêm tự miễn trong cộng đồng.

Bằng chứng khoa học về việc tiêu thụ rong biển

Để đánh giá tác động của lượng i-ốt thực phẩm, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu đoàn hệ và bệnh chứng quy mô lớn tại các quốc gia có thói quen ăn rong biển thường xuyên.

Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện trên 117 ca ung thư tuyến giáp và 173 người đối chứng thuộc đoàn hệ Cancer Screenee (giai đoạn 2002-2014) đã phân tích lượng tiêu thụ rong biển (gim, miyeok/dashima) ^[4]. Kết quả ghi nhận việc ăn rong biển kim chi (gim) và nạp i-ốt liên quan nghịch với ung thư tuyến giáp (tỷ số chênh OR lần lượt là 0,50 và 0,57) ^[4]. Đáng chú ý, người mang alen G của đa hình gen SLC5A5 rs77277498 kết hợp tiêu thụ nhiều rong biển gim có tỷ số chênh giảm còn 0,25 ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu bị giới hạn bởi cỡ mẫu nhỏ và chỉ phản ánh yếu tố di truyền đơn lẻ tại địa phương.

Ngược lại, nghiên cứu đoàn hệ hợp tác tại Nhật Bản theo dõi 35.687 phụ nữ trong thời gian 447.876 người-năm từ năm 1988 đến 2009 lại cho kết quả khác ^[5]. Tỷ lệ mắc thô ung thư tuyến giáp là 20,9 trên 100.000 người-năm với 94 ca mắc mới ^[5]. Phân tích cho thấy tỷ số nguy cơ (HR) ở nhóm phụ nữ ăn rong biển hàng ngày so với nhóm ăn 1-2 lần/tuần trở xuống là 1,15 (KTC 95%: 0,69-1,90, P xu hướng = 0,59), và không có mối liên quan có ý nghĩa thống kê ngay cả khi đã phân tầng theo tình trạng mãn kinh ^[5].

Một nghiên cứu khác năm 2021 phân tích điểm đa gen (PRS) và chế độ ăn cho thấy bức tranh phức tạp hơn: nhóm có điểm PRS cao kèm tiêu thụ lượng rong biển lớn (>2,65 g/ngày) có nguy cơ ung thư tuyến giáp cao gấp 4,02 lần so với nhóm PRS thấp ^[6]. Mặt khác, đối với bệnh cường giáp, nghiên cứu bệnh chứng năm 2021 chỉ ra mức tiêu thụ rong biển trên 2,65 g/ngày không làm tăng nguy cơ cường giáp, kể cả ở nhóm có điểm PRS cao ^[7].

Lợi ích và giới hạn từ dữ liệu thực tế

Các kết quả nghiên cứu hiện tại cho thấy tác động của việc tiêu thụ rong biển phụ thuộc chặt chẽ vào cơ địa, yếu tố di truyền và tình trạng bệnh lý nền của từng cá nhân ^[6], ^[4]. Việc bổ sung rong biển không đem lại kết quả đồng nhất trên mọi đối tượng ^[5], ^[7].

Nhiều phân tích dịch tễ học bị giới hạn bởi thiết kế bệnh chứng, chưa thể khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa rong biển và bệnh tự miễn ^[7]. Ngoài ra, dữ liệu thu thập qua bảng câu hỏi tự điền có thể dẫn đến sai lệch thông tin về lượng ăn thực tế ^[8], ^[5]. Dù vậy, dữ liệu đều thống nhất rằng nạp dư thừa i-ốt là yếu tố kích hoạt viêm giáp tự miễn tiến triển xấu đi ^[3], ^[2].

Bên cạnh hàm lượng vi chất, vấn đề kim loại nặng tích tụ trong rong biển tự nhiên cũng là điều cần lưu ý. Cơ quan chức năng tại Hàn Quốc đã phải đặt ra giới hạn an toàn đối với hàm lượng cadimi trong rong biển ăn được ở mức 0,3 mg/kg nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng ^[1].

Hiểu lầm phổ biến khi áp dụng chế độ thực dưỡng

Sai lầm thường gặp nhất là quan niệm "cứ mắc bệnh tuyến giáp thì cần ăn nhiều rong biển để bổ sung i-ốt". Thực tế, thiếu i-ốt chỉ là nguyên nhân của bệnh bướu cổ đơn thuần hoặc suy giáp do thiếu dưỡng chất ở vùng núi cao xa biển, hoàn toàn khác với cơ chế bệnh sinh của viêm giáp tự miễn Hashimoto ^[2].

Một số người bệnh khi chuyển sang ăn thực dưỡng đã dùng canh rong biển thay rau trong mọi bữa ăn, hoặc uống thêm các viên tảo cô đặc mỗi ngày. Lượng i-ốt cực lớn từ thói quen này vô tình kích hoạt hệ thống tự kháng thể chống lại tuyến giáp, đẩy nhanh quá trình tổn thương mô giáp dẫn đến suy giáp vĩnh viễn ^[3], ^[2].

Thêm vào đó, việc tin rằng thực dưỡng có thể thay thế thuốc điều trị hormone tuyến giáp (levothyroxine) là hết sức nguy hiểm. Các can thiệp dinh dưỡng không thể đảo ngược hoàn toàn quá trình tự miễn dịch đã hình thành trong cơ thể ^[2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ mang thai và phụ nữ sau sinh mắc viêm giáp Hashimoto là nhóm phải cẩn trọng hàng đầu ^[2]. Phụ nữ mang thai có kháng thể anti-TPO hoặc tiền sử rối loạn chức năng giáp sau sinh được khuyến cáo cần theo dõi chặt chẽ chỉ số TSH ^[2].

Nghiên cứu JECS tại Nhật Bản trên 100.286 cặp mẹ con năm 2022 đã chứng minh bệnh tuyến giáp của người mẹ ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi ^[8]. Tỷ số chênh (OR) mắc suy giáp bẩm sinh ở trẻ 1 tuổi có mẹ bị Hashimoto lên tới 5,93 (KTC 95%: 2,90-12,1) và mẹ dùng thuốc levothyroxine có tỷ lệ trẻ mắc là 1,15 trên 100 trẻ ^[8]. Tình trạng phơi nhiễm i-ốt quá mức từ mẹ có thể làm tăng thêm nguy cơ rối loạn giáp trạng ở trẻ sơ sinh ^[8].

Người có tiền sử mắc các bệnh tự miễn khác như đái tháo đường týp 1, hoặc người mang biến thể gen nguy cơ CTLA-4 cũng cần tránh xa các nguồn i-ốt đậm đặc để giảm thiểu kích hoạt bệnh tiến triển ^[2].

Cách tiếp cận dinh dưỡng an toàn cho người bệnh

Để kiểm soát tốt bệnh, người mắc Hashimoto cần biết rõ tỷ lệ đóng góp i-ốt từ các loại rong biển khác nhau. Theo dữ liệu phân tích, rong biển lá sea mustard đóng góp nhiều nhất (44,0% tổng lượng i-ốt), tiếp theo là tảo bẹ sea tangle (20,4%) và rong biển kim chi laver (13,1%) ^[1].

Về phương pháp chế biến, việc xử lý nhiệt có thể làm thay đổi đáng kể lượng vi chất tồn đọng. Các phương pháp nấu nướng như luộc hoặc chần qua nước sôi có thể giúp giảm bớt lượng i-ốt hòa tan trong rong biển, do không phải toàn bộ i-ốt trong thực phẩm đều được cơ thể hấp thu hoàn toàn ^[1].

Nếu thực sự muốn sử dụng rong biển trong thực đơn, người bệnh chỉ nên dùng với lượng rất nhỏ để tạo hương vị, không ăn các món rong biển hầm đậm đặc hay dùng liên tục mỗi ngày ^[5], ^[1]. Cần tránh kết hợp rong biển với các sản phẩm bổ sung khoáng chất chứa i-ốt hoặc các loại muối giàu vi chất chưa qua kiểm soát.

Người bệnh tuyến giáp Hashimoto cần xây dựng chế độ ăn cân bằng, đa dạng thực phẩm tự nhiên và duy trì lối sống lành mạnh. Hãy chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa nội tiết về chế độ ăn uống hàng ngày, tuyệt đối không tự ý dùng rong biển liều cao theo trào lưu thực dưỡng.