Nhiều người mắc bệnh gút thường tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với hy vọng kiểm soát nồng độ acid uric mà không phải phụ thuộc quá nhiều vào thuốc tây. Trong đó, trà xanh là thức uống quen thuộc hàng ngày được đồn đoán có khả năng thanh lọc cơ thể và hạ acid uric hữu hiệu. Tuy nhiên, liệu thói quen uống trà xanh có thực sự mang lại hiệu quả hạ chỉ số acid uric trong máu như lời đồn?

Câu trả lời dựa trên các bằng chứng y khoa hiện tại là: Trà xanh không phải là giải pháp chắc chắn giúp hạ acid uric ở người bệnh gút. Dù các hợp chất trong trà xanh thể hiện tiềm năng ức chế enzym tạo acid uric trong phòng thí nghiệm và trên động vật, các nghiên cứu lâm sàng cũng như dịch tễ học trên người lại cho kết quả mâu thuẫn, chưa đồng nhất và thậm chí có nghiên cứu ghi nhận điều ngược lại.

Cơ chế sinh học: Vì sao trà xanh từng được kỳ vọng?

Về mặt lý thuyết sinh hóa, acid uric được sinh ra trong cơ thể qua quá trình thoái hóa purine dưới sự xúc tác của enzym xanthine oxidase (XOD). Khi enzym này hoạt động mạnh hoặc thận giảm khả năng đào thải qua các kênh vận chuyển urate, nồng độ acid uric trong máu sẽ tăng cao dẫn đến nguy cơ lắng đọng tinh thể muối urate tại các khớp, châm ngòi cho các cơn gút cấp.

Trà xanh chứa hàm lượng lớn các polyphenol, đặc biệt là catechin như epigallocatechin gallate (EGCG) [1], [2]. Các hoạt chất này được ghi nhận có khả năng ức chế hoạt động của enzym xanthine oxidase, từ đó hứa hẹn làm giảm tốc độ sản xuất acid uric nội sinh [1], [2]. Đồng thời, các polyphenol còn tác động lên các protein vận chuyển urate tại ống thận [1]. Nhờ đó, giới khoa học từng kỳ vọng trà xanh có thể trở thành liệu pháp bổ trợ tiềm năng để kiểm soát tình trạng tăng acid uric máu.

Bằng chứng trên động vật: Kết quả hạ acid uric đầy hứa hẹn

Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật từng đưa ra những tín hiệu rất lạc quan về tác dụng của trà xanh đối với chuyển hóa acid uric.

Một nghiên cứu công bố năm 2015 trên chuột bị tăng acid uric máu do potassium oxonate (PO) đã thử nghiệm chiết xuất polyphenol từ trà xanh (GTP) [1]. Chuột được cho uống GTP liên tục trong 7 ngày với các liều lượng 300 mg/kg và 600 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy GTP làm giảm đáng kể nồng độ acid uric huyết thanh phụ thuộc vào liều dùng (p<0.05 hoặc p<0.01) [1]. Nghiên cứu này ghi nhận GTP ức chế mạnh hoạt tính của XOD trong huyết thanh và gan (đều p<0.01), giảm biểu hiện protein XOD ở gan, đồng thời giảm biểu hiện kênh URAT1 và tăng biểu hiện kênh OAT1, OAT3 tại thận [1]. Điều này chứng minh polyphenol trà xanh vừa giảm tổng hợp vừa tăng đào thải acid uric ở chuột [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2017 tiến hành so sánh dịch chiết trà xanh (GTEs) và trà đen (BTEs) trên chuột Kunming tăng acid uric máu chia thành 9 nhóm (mỗi nhóm 6 con), dùng liều 0,5, 1 và 2 g/kg trong 7 ngày [3]. Kết quả thử nghiệm chỉ ra trà đen làm giảm nồng độ acid uric đáng kể từ 25,5% đến 29,8%, trong khi dịch chiết trà xanh có làm giảm acid uric huyết thanh nhưng không đạt mức ý nghĩa thống kê [3]. Dù vậy, ở liều cao nhất (2 g/kg), cả trà xanh và trà đen đều ức chế rõ rệt hoạt tính của XOD và adenosine deaminase (ADA) ở gan chuột [3]. Điểm giới hạn lớn của các dữ liệu này là được thực hiện trên động vật thí nghiệm với liều lượng chiết xuất rất cao, khó có thể áp dụng tương đương lên cơ thể người qua việc uống nước trà hàng ngày.

Thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên người: Bức tranh trái ngược

Khi bước vào các thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể người, tác dụng của trà xanh lại không hề rõ ràng như trên động vật thí nghiệm.

Một thử nghiệm can thiệp công bố năm 2014 thực hiện trên 30 người tình nguyện khỏe mạnh nhằm đánh giá dịch chiết trà xanh (GTE) với thiết kế gồm 1 tuần đối chứng, 2 tuần can thiệp và 1 tuần theo dõi [4]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên dùng liều 2 g/ngày (11 người), 4 g/ngày (11 người) hoặc 6 g/ngày (8 người) [4]. Sau 2 tuần, nồng độ acid uric máu có xu hướng giảm nhẹ ở tất cả các nhóm nhưng không có ý nghĩa thống kê; mức giảm cao nhất ở nhóm 2 g/ngày chỉ đạt 3,53% (từ 4,81 xuống 4,64 mg/dL) [4]. Đáng chú ý, độ thanh thải acid uric qua thận lại giảm đáng kể tới 34,56% ở nhóm dùng 2 g/ngày và 30,86% ở nhóm 4 g/ngày (p<0.05) [4]. Khả năng chống oxy hóa huyết thanh tăng 8,06% ở nhóm 6 g/ngày, và tác dụng trên acid uric chỉ mang tính ngắn hạn [2], [4].

Năm 2021, một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên tại Nhật Bản xem xét tác động cấp tính của catechin trà xanh trên 10 nam giới sau khi uống rượu Shochu chứa 20 g cồn [5]. Nhóm can thiệp dùng rượu kèm trà xanh chứa 617 mg catechin, nhóm đối chứng dùng rượu với nước lọc [5]. Lượng acid uric bài tiết qua nước tiểu sau 5 giờ ở nhóm trà xanh cao hơn đáng kể (0,52 mg/kg/giờ so với 0,45 mg/kg/giờ ở nhóm nước lọc) [5]. Lượng tiền chất xanthine/hypoxanthine bài xuất cũng cao hơn rõ rệt (0,16 so với 0,08 mg/kg/giờ) [5]. Tuy nhiên, sau 2,5 giờ theo dõi, nồng độ acid uric trong huyết thanh giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [5]. Hạn chế của nghiên cứu là cỡ mẫu rất nhỏ (chỉ 10 người) và chỉ đánh giá phản ứng tức thì sau uống rượu [5].

Các nghiên cứu cộng đồng quy mô lớn nói gì?

Bên cạnh các thử nghiệm can thiệp nhỏ, các khảo sát dịch tễ học quy mô lớn trên hàng nghìn người cũng không tìm thấy mối liên hệ bảo vệ của trà đối với chỉ số acid uric máu.

Dữ liệu từ cuộc khảo sát dinh dưỡng NHANES trên 14.758 người dân cho thấy việc tiêu thụ trà hoàn toàn không liên quan đến việc giảm acid uric máu hay giảm tỷ lệ tăng acid uric [2]. Một nghiên cứu dịch tễ học tại Hàn Quốc trên 9.400 người tham gia cũng ghi nhận uống trà không có ảnh hưởng đến nguy cơ tăng acid uric máu [2]. Một nghiên cứu đa trung tâm trên 2.240 người trung niên cũng đưa ra kết quả tương tự khi chỉ có cà phê mà không phải trà xanh liên quan nghịch với acid uric [2]. Nghiên cứu cắt ngang năm 2021 cũng kết luận thói quen tiêu thụ trà xanh không có mối liên hệ đáng kể với nguy cơ tăng acid uric máu [6].

Trái lại, một số nghiên cứu còn ghi nhận chiều hướng bất lợi. Khảo sát của tác giả Teng trên 483 người thuộc quần thể chung chỉ ra những người uống trà xanh hàng ngày có nguy cơ tăng acid uric máu cao gấp hai lần so với người không uống [2]. Phân tích gộp năm 2017 từ 15 nghiên cứu quan sát cho thấy lượng trà tiêu thụ nói chung không liên quan đến nguy cơ gút (ở 2 nghiên cứu đoàn hệ) hay tỷ lệ tăng acid uric (OR = 0,98) [7]. Thế nhưng, khi phân tích phân nhóm ở 3 nghiên cứu, việc uống trà xanh lại liên quan thuận với sự gia tăng nồng độ acid uric huyết thanh (chênh lệch trung bình có trọng số WMD = 17,20 micromol/L, p = 0,01) [7]. Các chuyên gia đặt giả thuyết rằng một số thành phần phức tạp chưa rõ trong trà có thể làm tăng acid uric ở người khỏe mạnh, hoặc polyphenol thể hiện hiệu ứng kép khác nhau tùy theo thể trạng [8].

Những hiểu lầm phổ biến của người bệnh gút về trà xanh

Hiểu lầm lớn nhất là xem trà xanh như một phương thuốc thay thế thuốc hạ acid uric. Nhiều người tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang uống nước trà xanh đậm đặc hàng ngày với niềm tin "thảo mộc tự nhiên không có tác dụng phụ". Bằng chứng khoa học rõ ràng cho thấy trà xanh không thể thay thế phác đồ y khoa hạ acid uric chuẩn [6], [2], [7].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm uống càng nhiều, càng đặc thì acid uric hạ càng nhanh. Thực tế, dịch chiết trà xanh liều cao từng được ghi nhận làm giảm độ thanh thải acid uric qua thận trên người khỏe mạnh [4]. Uống trà quá đặc còn đưa vào cơ thể lượng lớn caffeine và oxalate. Việc tăng đào thải acid oxalic qua đường tiết niệu có thể dẫn đến nguy cơ hình thành sỏi thận và tạo thêm gánh nặng cho hệ tuần hoàn [8].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng trà xanh?

Mặc dù trà xanh là thức uống phổ biến, một số nhóm đối tượng mắc bệnh gút hoặc có bệnh lý kèm theo cần đặc biệt lưu ý và kiểm soát lượng dùng:

  • Người có tiền sử sỏi thận oxalate: Trà xanh chứa hàm lượng oxalate nhất định; việc tiêu thụ quá mức làm tăng đào thải oxalate niệu, dễ thúc đẩy tạo sỏi thận [8].
  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, viêm loét dạ dày: Trong thử nghiệm can thiệp bằng chiết xuất trà xanh, các biến cố bất lợi trên đường tiêu hóa xuất hiện phổ biến [4]. Tannin và caffeine trong trà có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nếu uống lúc đói.
  • Người lớn tuổi hoặc người có nguy cơ hội chứng chuyển hóa: Nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng người trung niên và cao tuổi thường xuyên uống trà (đặc biệt 1-2 lần/ngày) có nguy cơ phát triển hội chứng chuyển hóa cao hơn [8].
  • Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Caffeine và các polyphenol trong trà có thể tương tác với một số thuốc hấp thu qua đường tiêu hóa hoặc chuyển hóa qua gan. Bệnh nhân gút đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các chế phẩm chiết xuất trà xanh liều cao.

Gợi ý áp dụng: Thưởng thức trà xanh an toàn và hợp lý

Nếu người bệnh gút yêu thích hương vị của trà xanh, không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối thức uống này. Thay vào đó, việc sử dụng cần tuân thủ tính chừng mực và đúng cách:

  • Lượng dùng hợp lý: Chỉ nên uống 1 đến 2 tách trà xanh pha loãng mỗi ngày. Không nên sử dụng các viên uống bổ sung chiết xuất trà xanh nồng độ cao vì chưa có đủ bằng chứng an toàn trên bệnh nhân gút [4].
  • Cách pha chế: Pha trà với nước ấm vừa phải, không ngâm lá trà quá lâu để tránh dịch trà quá đậm đặc, nhiều vị chát đắng do tích tụ nhiều tanin và oxalate [8].
  • Thời điểm uống: Nên thưởng thức trà sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút. Tránh uống trà vào lúc bụng đói để không gây cồn cào ruột [4], và tránh uống vào buổi tối muộn để không ảnh hưởng đến giấc ngủ do lượng caffeine kích thích thần kinh [3].
  • Không quên nước lọc: Trà xanh không thể thay thế hoàn toàn nhu cầu nước lọc hàng ngày. Bệnh nhân gút vẫn cần duy trì uống đủ lượng nước lọc nguyên chất để hỗ trợ thận đào thải các chất cặn bã hiệu quả nhất.

Tóm lại, trà xanh có thể đóng vai trò là một thức uống cung cấp chất chống oxy hóa nếu được dùng điều độ [2], [4]. Tuy nhiên, người bệnh gút không nên trông đợi trà xanh như một biện pháp giúp hạ acid uric trong máu. Việc kiểm soát nồng độ acid uric và ngăn ngừa các cơn đau gút tái phát cần dựa trên chế độ dinh dưỡng ít purine, lối sống khoa học và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị của bác sĩ.