Người bị gút có cần kiêng măng tây?
Nhiều người bệnh gút thường truyền tai nhau danh sách dài các món rau củ cần kiêng cữ tuyệt đối, trong đó măng tây luôn đứng đầu bảng. Nỗi lo sợ rằng lượng purin trong loại rau này sẽ làm bùng phát cơn đau khớp dữ dội khiến bữa ăn của người bệnh trở nên nghèo nàn và áp lực.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện đại cho thấy người bị gút không cần kiêng măng tây cũng như các loại rau giàu purin thực vật [1]. Trái ngược với purin từ thịt đỏ và hải sản, purin từ nguồn thực vật không làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút hay kích hoạt cơn đau cấp tính [1], [2]. Người bệnh hoàn toàn có thể đưa thực phẩm bổ dưỡng này vào thực đơn hàng ngày với lượng vừa phải.
Cơ chế chuyển hóa purin: Vì sao rau củ lại khác thịt cá?
Purin là hợp chất tự nhiên tồn tại trong mọi tế bào của cơ thể và hầu hết mọi loại thực phẩm [3]. Khi đi vào cơ thể người, purin được chuyển hóa thành axit uric [3]. Axit uric hoạt động như một chất chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ mạch máu khỏi tổn thương do các gốc oxy hóa hoạt động gây ra [3].
Khi lượng purin nạp vào quá cao hoặc chức năng thận suy giảm, axit uric tích tụ trong máu dẫn đến tình trạng tăng axit uric máu và gây bệnh gút [4]. Axit uric ít tan trong nước, vì vậy khi vượt ngưỡng bão hòa sẽ hình thành các tinh thể lắng đọng tại khớp [1], [4]. Khoảng hai phần ba lượng axit uric được đào thải qua thận, phần còn lại bài tiết qua đường tiêu hóa [1].
Thực phẩm chứa nhiều purin thường cũng là nhóm cung cấp nhiều năng lượng, tiêu biểu như thịt động vật, cá, nội tạng (gan, dịch hoàn cá) và nấm men [3]. Các nhà khoa học phân chia thực phẩm chứa purin thành hai nhóm chính: nhóm chứa chủ yếu adenine và guanine, và nhóm chứa nhiều hypoxanthine [3]. Đối với bệnh nhân gút, loại purin tiêu thụ, đặc biệt là hypoxanthine, đóng vai trò quan trọng trong việc làm tăng nồng độ urat huyết thanh [3]. Rau củ giàu purin không gây hại tương tự do không mang cấu trúc và tác động sinh học tiêu cực như đạm động vật [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về purin thực vật và bệnh gút?
Các nghiên cứu dịch tễ học và dinh dưỡng học đã làm sáng tỏ sự khác biệt rõ rệt giữa purin có nguồn gốc động vật và purin thực vật đối với sức khỏe chuyển hóa [1], [2].
Một tổng quan khoa học năm 2017 về quản lý bệnh gút chỉ ra rằng việc tiêu thụ thực phẩm giàu purin từ thịt và hải sản làm tăng nồng độ axit uric máu và tăng nguy cơ bùng phát bệnh [1]. Ngược lại, các thực phẩm giàu purin có nguồn gốc thực vật như đậu, đậu lăng, nấm, đậu Hà Lan và các loại cây họ đậu không hề mang lại bất kỳ nguy cơ nào đối với tình trạng tăng axit uric máu hay bệnh gút [1]. Do đó, bệnh nhân hoàn toàn được phép sử dụng các nhóm thực vật này [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận chế độ ăn giàu protein thực vật giúp làm giảm nồng độ urat huyết thanh [5].
Nghiên cứu đoàn hệ CHNS công bố năm 2022 phân tích mối liên quan giữa lượng purin trong chế độ ăn và tỷ lệ tử vong [2]. Dữ liệu cắt ngang từ nghiên cứu này chứng minh rằng việc ăn thực phẩm giàu purin chỉ làm tăng nguy cơ tăng axit uric máu khi nhóm đó là thịt cá, loại trừ rau củ [2]. Đáng chú ý, lượng purin có nguồn gốc từ thực vật tỷ lệ nghịch với nguy cơ tử vong [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mức axit uric máu tương ứng với nguy cơ tử vong thấp nhất theo các nghiên cứu tại Nhật Bản là 7 mg/dL ở nam giới và 5 mg/dL ở nữ giới [2]. Mức axit uric trung bình ở nhóm tiêu thụ purin cao nhất trong quần thể nghiên cứu Trung Quốc đạt 328 micromol/L [2].
Phân tích định lượng năm 2014 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên 270 loại thực phẩm cho thấy chỉ có một lượng tương đối nhỏ thực phẩm chứa hàm lượng purin đậm đặc [3]. Tại Nhật Bản, lượng purin trong chế độ ăn được khuyến nghị duy trì dưới 400 mg mỗi ngày nhằm phòng ngừa bệnh gút và tăng axit uric máu [3].
Bức tranh toàn cảnh: Những yếu tố thực sự thổi bùng cơn gút cấp
Thay vì lo lắng thái quá về các loại rau củ như măng tây, người bệnh cần nhận diện các thủ phạm thực sự gây tăng axit uric máu và kích hoạt cơn đau khớp [6], [1].
Yếu tố nguy cơ hàng đầu là đồ uống có cồn, đặc biệt là bia [7], [1]. Rượu bia làm tăng axit uric thông qua việc thoái giáng nucleotide adenine và sản sinh axit lactic làm giảm bài tiết urat qua thận [6]. Nghiên cứu đoàn hệ CARDIA và dữ liệu NHANES cho thấy bia làm tăng axit uric máu nhiều nhất; cụ thể nồng độ axit uric tăng 0,46 mg/dL cho mỗi khẩu phần bia mỗi ngày, trong khi rượu mạnh tăng 0,29 mg/dL [7]. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu ở nam giới chỉ ra rằng uống từ 2 cốc bia trở lên mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc gút gấp 2,5 lần (RR 1,49 cho mỗi lon bia 12-oz mỗi ngày) [7]. Rượu mạnh cũng làm tăng nguy cơ mắc gút gấp 1,6 lần [7]. Đồ uống chưng cất tự nấu (moonshine) còn chứa thêm nguy cơ nhiễm độc chì, gây suy giảm chức năng thận và dẫn đến bệnh gút do nhiễm chì [7]. Riêng rượu vang ghi nhận mức độ rủi ro thấp nhất hoặc không liên quan rõ rệt [7], [1].
Nước ngọt chứa đường fructose và trái cây quá ngọt cũng là nguyên nhân quan trọng cần hạn chế [6]. Fructose kích thích tổng hợp axit uric và làm giảm đào thải chất này [6]. Thừa cân và béo phì làm tăng sản xuất axit uric nội sinh do hormone leptin tăng cao, đồng thời liên quan chặt chẽ với hội chứng kháng insulin [1], [5]. Tập thể dục quá sức gây thoái giáng adenine nucleotide, nhịn đói làm giảm đào thải axit uric, và tình trạng mất nước đều là những yếu tố có thể kích hoạt cơn gút cấp [6].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Bằng chứng khoa học về việc purin thực vật an toàn cho người bệnh gút đã được củng cố qua nhiều nghiên cứu đoàn hệ lớn và các bài tổng quan y khoa uy tín [1], [2]. Chế độ ăn Địa Trung Hải giàu thực vật được khuyến nghị cho bệnh nhân vì hỗ trợ ngăn ngừa tăng axit uric máu [6]. Dầu thực vật (như dầu ô liu, hướng dương, đậu nành), sữa ít béo và thực phẩm giàu vitamin C đều liên quan đến việc giảm nguy cơ bệnh gút nhờ tăng đào thải axit uric qua thận [6], [1].
Tuy nhiên, các dữ liệu dinh dưỡng cũng có giới hạn nhất định. Các nghiên cứu cắt ngang như NHANES khó xác lập quan hệ nhân quả tuyệt đối [8]. Phần lớn dữ liệu tổng hợp dựa trên nhóm rau củ giàu purin nói chung (như đậu, nấm, rau họ đậu) thay vì thực hiện thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chỉ ăn riêng duy nhất măng tây [1]. Lối sống, mức độ kiểm soát cân nặng và cơ địa của từng người bệnh cũng tạo ra phản ứng khác nhau đối với chế độ ăn [6], [5].
Hiểu lầm thường gặp trong ăn uống của người bệnh gút
Nhiều người nhầm tưởng rằng cứ thực phẩm nào chứa purin thì người bệnh gút đều phải kiêng tuyệt đối. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm vì purin thực vật không chuyển hóa và gây lắng đọng tinh thể urat như purin từ nội tạng hay thịt đỏ [1], [2]. Việc loại bỏ sạch rau củ giàu purin vô tình làm mất đi nguồn chất xơ, vitamin và khoáng chất quý giá.
Một hiểu lầm khác là chỉ cần ăn kiêng nghiêm ngặt thì không cần chú ý đến cân nặng hay thói quen sinh hoạt. Thực tế, béo phì thúc đẩy sản xuất axit uric từ bên trong cơ thể [1]. Việc giảm cân có kiểm soát ở người thừa cân đem lại hiệu quả hạ urat huyết thanh tương đương với chế độ ăn kiêng purin khắt khe [5]. Do đó, việc nhịn ăn cực đoan để giảm purin ngược lại còn làm giảm đào thải axit uric và dễ khởi phát cơn đau [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng măng tây?
Mặc dù purin thực vật an toàn, người đang trong đợt bùng phát cơn gút cấp kèm theo chức năng thận suy giảm nặng cần thận trọng [4]. Thận đảm nhận hai phần ba lượng đào thải axit uric, nên khi cơ quan này tổn thương, việc kiểm soát tổng lượng purin nạp vào dưới 400 mg mỗi ngày trở nên vô cùng khắt khe [3], [1], [4].
Người có bệnh lý nền về chuyển hóa, sỏi thận do axit uric hoặc đang sử dụng thuốc điều trị hạ urat máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp [5], [8]. Không tự ý thay đổi phác đồ thuốc hạ axit uric chỉ bằng việc điều chỉnh chế độ ăn uống [5].
Cách áp dụng măng tây vào thực đơn thực tế
Người bệnh gút hoàn toàn có thể thưởng thức măng tây trong các bữa ăn gia đình mà không cần lo lắng kích hoạt cơn đau [1]. Hãy tiêu thụ ở lượng vừa phải, kết hợp đa dạng trong các món xào, luộc hoặc nấu súp cùng các loại rau củ khác.
Tránh chế biến măng tây chung với các nguồn giàu purin động vật như nội tạng, thịt đỏ hay nước hầm xương đậm đặc [3]. Người bệnh nên kết hợp măng tây với chế độ ăn bảo vệ như dùng kèm sữa chua ít béo, uống đủ nước, sử dụng dầu ô liu hoặc bổ sung vitamin C nhằm hỗ trợ đào thải axit uric qua thận tốt hơn [6], [1], [5]. Song song đó, việc từ bỏ bia rượu và hạn chế nước ngọt chứa fructose là chìa khóa then chốt để duy trì khớp luôn khỏe mạnh [7], [6].
Người bệnh gút không cần kiêng măng tây vì purin thực vật an toàn và không gây bùng phát cơn đau khớp [1]. Thay vì cắt giảm rau củ lành mạnh, hãy tập trung kiểm soát cân nặng, kiêng hẳn bia rượu và hạn chế thịt đỏ cùng hải sản [7], [6], [5]. Khi có bệnh nền phức tạp, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có hướng dẫn cụ thể.
