Người bị trào ngược dạ dày có nên dùng chanh đào ngâm đường phèn?

Chanh đào ngâm đường phèn là bài thuốc dân gian quen thuộc trong mỗi gia đình Việt Nam khi thời tiết chuyển mùa. Cứ mỗi khi thấy ngứa họng, khản tiếng hay ho gió, nhiều người lại ngậm một vài thìa siro này để làm dịu cổ họng. Tuy nhiên, với những người đang phải chịu đựng những cơn ợ nóng, cồn cào do trào ngược dạ dày thực quản, đây có phải là lựa chọn an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn: Người bị trào ngược dạ dày thực quản không nên dùng chanh đào ngâm đường phèn, đặc biệt là trong giai đoạn bệnh đang tái phát hoặc tiến triển nặng. Sự kết hợp giữa hàm lượng acid hữu cơ cao trong chanh và nồng độ đường đậm đặc từ đường phèn tạo nên tác động tiêu cực kép, làm giãn cơ thắt thực quản dưới và kích thích trực tiếp lên vùng niêm mạc đang tổn thương ^[1].

Cơ chế tác động bất lợi đến đường tiêu hóa

Để hiểu vì sao chanh đào ngâm đường phèn gây hại cho người trào ngược, cần nhìn vào cấu trúc của cơ vòng ngăn cách giữa dạ dày và thực quản. Cơ thắt thực quản dưới (LES) hoạt động như một chiếc van một chiều, chỉ mở ra khi thức ăn đi xuống và đóng chặt lại để ngăn dịch vị trào ngược lên trên. Khi trương lực của van này suy giảm, dịch acid cùng dịch tiêu hóa sẽ dễ dàng thoát lên thực quản, gây cảm giác bỏng rát ^[1].

Chanh đào thuộc chi cam chanh (citrus), chứa hàm lượng lớn acid citric tự nhiên. Các bằng chứng tổng quan cho thấy tiêu thụ trái cây họ cam chanh làm tăng nguy cơ mắc và nặng thêm chứng trào ngược dạ dày do làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới hoặc làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày ^[1]. Khi cơ vòng bị giãn lỏng kết hợp với việc thức ăn lưu lại trong dạ dày lâu hơn, áp lực nội dạ dày gia tăng sẽ đẩy acid ngược lên trên ^[1].

Bên cạnh đó, việc ngâm chanh đào cùng một lượng lớn đường phèn tạo ra dung dịch có độ thẩm thấu và độ ngọt rất cao. Nồng độ đường thêm vào ở mức đậm đặc làm thay đổi môi trường tiêu hóa, tác động xấu đến áp lực cơ thắt thực quản dưới và nồng độ pH bên trong thực quản ^[1]. Sự cộng hưởng giữa tính acid tự nhiên và đường ngọt đậm khiến niêm mạc thực quản vốn đang viêm trợt lại càng bị kích ứng, gây đau rát dữ dội hơn ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về trái cây họ cam chanh?

Mối liên hệ giữa việc ăn các loại quả họ cam chanh (citrus) và phản ứng bùng phát của bệnh trào ngược đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng cũng như dịch tễ học trên thế giới.

Một nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2017 theo dõi các yếu tố nguy cơ liên quan đến việc tái phát bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) ở những bệnh nhân đã điều trị thành công bằng thuốc ức chế bơm proton (omeprazole) ^[2]. Nghiên cứu tiến hành trên 83 bệnh nhân tiếp nhận chăm sóc ban đầu, trong đó có 74 người (chiếm 89,16%) đáp ứng tốt sau 4 tuần uống omeprazole ^[2]. Sau khi ngừng thuốc, các tác giả đánh giá tỷ lệ tái phát tại tuần thứ 4 và tuần thứ 12 thông qua bảng câu hỏi ReQuest ^[2].

Kết quả cho thấy tỷ lệ tái phát chung lên tới 66,21% ^[2]. Đáng chú ý, phân tích hồi quy đa biến ghi nhận việc tiêu thụ trái cây họ cam chanh (citrus) làm tăng nguy cơ tái phát bệnh lên tới 14,76 lần ở tuần thứ 12 sau khi ngừng thuốc (tỷ số chênh OR = 14,76; khoảng tin cậy 95% CI: 1,90 - 114,57) ^[2]. Cùng với thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs, OR = 27,77), trái cây họ cam chanh là yếu tố hàng đầu kích hoạt các cơn trào ngược bùng phát trở lại ^[2]. Tuy vậy, hạn chế của nghiên cứu này là cỡ mẫu còn tương đối nhỏ (83 người) và cần được củng cố thêm ở các đoàn hệ lớn hơn ^[2].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống xuất bản năm 2021 tổng hợp các bằng chứng về chế độ ăn uống và nguy cơ bệnh trào ngược ^[1]. Báo cáo này xác nhận việc tiêu thụ trái cây họ cam chanh hàng ngày làm tăng nguy cơ mắc GERD, hoàn toàn đồng nhất với các đánh giá trước đó ^[1]. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng những loại quả này làm gia tăng trào ngược thông qua cơ chế giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới hoặc làm chậm tốc độ tiêu hóa ^[1]. Ngoài ra, việc dùng các đồ uống chứa nhiều acid kết hợp lượng đường bổ sung cao cũng được chứng minh là làm biến đổi áp lực cơ LES và độ pH thực quản ^[1].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2014 thực hiện trên 317 bệnh nhân trào ngược dạ dày và 182 người đối chứng khỏe mạnh thuộc hệ thống Kaiser Permanente Bắc California (Mỹ) ^[3]. Mục tiêu nhằm đánh giá việc tuân thủ hướng dẫn ăn uống ở người bệnh GERD ^[3]. Kết quả ghi nhận bệnh nhân trào ngược vẫn thường xuyên tiêu thụ nhiều món ăn kích thích như đồ chiên rán, đồ uống có ga hay trà giống như người khỏe mạnh ^[3]. Tuy nhiên, nhóm thực phẩm duy nhất mà bệnh nhân GERD chủ động né tránh nhiều nhất lại chính là trái cây họ cam chanh (OR = 0,59; 95% CI: 0,35 - 0,97) cùng với rượu bia ^[3]. Điều này phản ánh thực tế lâm sàng: người bệnh thường tự nhận thấy triệu chứng ợ nóng xuất hiện hoặc tăng nặng rõ rệt ngay sau khi ăn cam, chanh nên đã có xu hướng tự kiêng ^[3].

Năm 2023, một đánh giá tổng quan về các yếu tố ăn uống trong quản lý trào ngược cũng nhấn mạnh: trái cây họ cam chanh, cà phê, sô-cô-la, đồ ăn cay và đồ chiên rán là những thực phẩm thường xuyên được báo cáo là làm trầm trọng thêm các triệu chứng trào ngược của người bệnh ^[4].

Lợi ích, rủi ro và các mặt hạn chế của bằng chứng

Không thể phủ nhận chanh đào ngâm đường phèn mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời cho người mắc các bệnh viêm nhiễm đường hô hấp thông thường như cảm lạnh, ho khan do thời tiết. Tinh dầu vỏ chanh và vị ngọt dịu giúp bao phủ niêm mạc họng, làm dịu phản xạ ho tức thì.

Tuy nhiên, đối với người có cơ địa trào ngược, rủi ro xuất hiện vượt trội hơn hẳn so với lợi ích. Acid citric đậm đặc tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc thực quản vốn đang bị bào mòn bởi acid dạ dày sẽ gây ra cảm giác bỏng rát, xót họng ngay tức thì ^[1]. Nghiên cứu năm 2019 cũng cảnh báo rằng việc tiêu thụ quá mức các loại thực phẩm có tính acid như nước ngọt hay trái cây họ cam chanh, kết hợp với dịch trào ngược từ dạ dày lên miệng, làm tăng nguy cơ xói mòn men răng nghiêm trọng và dẫn tới mất chất cứng của răng không thể phục hồi ^[5].

Dù vậy, cần lưu ý một số giới hạn khoa học: nghiên cứu bệnh - chứng tại Thụy Điển năm 2000 trên 185 ca ung thư biểu mô tuyến thực quản, 258 ca ung thư tâm vị và 815 người đối chứng cho thấy: các thực phẩm làm giãn cơ thắt thực quản dưới (bao gồm cam chanh, sô-cô-la, cà phê) liên quan đến các triệu chứng trào ngược tạm thời, nhưng không làm gia tăng nguy cơ tiến triển thành ung thư thực quản hay tâm vị dạ dày ^[6]. Do đó, người bệnh không cần quá hoang mang lo sợ về nguy cơ ác tính, song việc kiểm soát triệu chứng khó chịu hàng ngày vẫn là ưu tiên hàng đầu ^[6], ^[4].

Hiểu lầm thường gặp: "Mọi loại hoa quả đều tốt cho dạ dày"

Nhiều người bệnh giữ quan niệm sai lầm rằng hoa quả tự nhiên luôn lành tính và ăn càng nhiều càng tốt để bổ sung vitamin nâng cao đề kháng. Sự thật là cần phân biệt rõ ràng giữa các nhóm quả khác nhau.

Một nghiên cứu cắt ngang năm 2017 trên 3.979 người trưởng thành tại Iran đã chứng minh chế độ ăn giàu rau quả nói chung thực sự giúp bảo vệ đường tiêu hóa ^[7]. Những người có mức tiêu thụ trái cây cao nhất giảm được 25% nguy cơ mắc trào ngược dạ dày so với nhóm ăn ít nhất (OR = 0,75; 95% CI: 0,59 - 0,97) ^[7]. Kết hợp cả rau và quả ở mức cao nhất giúp giảm 33% nguy cơ mắc bệnh (OR = 0,67; 95% CI: 0,51 - 0,88) ^[7]. Đặc biệt ở những người thừa cân béo phì (BMI trên 25), việc ăn nhiều rau quả giúp giảm nguy cơ tới 53% ^[7]. Tương tự, nghiên cứu năm 2016 tại Albania trên 817 người chỉ ra rằng chế độ ăn Địa Trung Hải giàu trái cây tươi, rau xanh, dầu ô liu và cá giúp giảm đáng kể nguy cơ GERD; ngược lại, chế độ ăn nhiều đồ ngọt, đồ chiên rán và thức ăn nhanh làm tăng nguy cơ mắc bệnh lên 2,3 lần (OR = 2,3; 95% CI: 1,2 - 4,5) ^[8].

Điểm mấu chốt ở đây là: lợi ích giảm trào ngược đến từ chế độ ăn đa dạng các loại quả tươi có tính kiềm hoặc trung tính, giàu chất xơ ^[7], ^[8]. Ngược lại, việc dung nạp riêng lẻ các loại quả có tính acid mạnh như chanh đào, nhất là khi ngâm với lượng đường ngọt đậm đặc (sweets), lại đi ngược lại nguyên tắc ăn uống có lợi và kích hoạt phản xạ trào ngược ^[1], ^[8].

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Nhóm người bệnh sau đây nên tránh xa chanh đào ngâm đường phèn hoặc các chế phẩm tương tự:

• Người vừa kết thúc đợt điều trị viêm loét thực quản hoặc trào ngược bằng thuốc: Nghiên cứu cho thấy nhóm này có tỷ lệ bùng phát bệnh lại rất cao nếu dùng quả họ cam chanh ^[2].
• Người đang có triệu chứng ợ nóng, ợ chua, đau rát vùng thượng vị hoặc có cảm giác nghẹn, vướng ở cổ họng ^[3], ^[4].
• Người bị trào ngược kèm theo tình trạng mòn men răng, ê buốt răng kéo dài ^[5].
• Người thừa cân, béo phì: Mỡ thừa vùng bụng đã sẵn tạo áp lực đẩy dịch vị lên thực quản, việc dung nạp thêm đồ uống nhiều đường và acid sẽ khiến tình trạng nặng nề hơn ^[1], ^[4].

Giải pháp thay thế và cách áp dụng thực tế an toàn

Khi bị ho, đau họng nhưng lại có bệnh nền trào ngược dạ dày, bạn có thể áp dụng các biện pháp an toàn hơn thay vì dùng chanh ngâm đường:

Thay vì dùng quả chua, hãy làm dịu họng bằng cách uống từng ngụm nhỏ nước ấm. Có thể súc miệng bằng nước muối sinh lý hàng ngày để làm sạch niêm mạc hầu họng mà không tác động tiêu cực đến dịch vị dạ dày.

Tập trung điều chỉnh lối sống để kiểm soát trào ngược từ gốc rễ: Nghiên cứu năm 2023 chứng minh việc giảm cân, tránh ăn các bữa ăn có thể tích quá lớn và giảm thức ăn giàu năng lượng mang lại hiệu quả rất tích cực ^[4]. Khi ngủ, nên nâng cao đầu giường, nằm nghiêng sang bên trái và tuyệt đối tránh nằm ngay sau khi ăn để củng cố hàng rào chống trào ngược tại chỗ tiếp giáp thực quản - dạ dày ^[4].

Trong chế độ ăn hàng ngày, nên duy trì ăn nhiều rau xanh, các loại quả ngọt tính lành không chua, cá tươi và giảm bớt đồ ngọt đậm đặc, đồ chiên xào nhiều dầu mỡ theo mô hình Địa Trung Hải để bảo vệ hệ tiêu hóa lâu dài ^[7], ^[8]. Nếu triệu chứng trào ngược hay ho kéo dài không thuyên giảm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và kê đơn điều trị phù hợp, không nên tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng.

Chanh đào ngâm đường phèn tuy là bài thuốc trị ho dân gian quen thuộc nhưng lại không phù hợp cho người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản ^[2], ^[1]. Lượng acid citric và nồng độ đường cao trong dung dịch có thể làm suy yếu cơ thắt thực quản dưới và kích thích niêm mạc tổn thương ^[1]. Lựa chọn các phương pháp làm dịu họng lành tính kết hợp lối sống khoa học sẽ giúp bạn vừa bảo vệ đường hô hấp, vừa giữ cho dạ dày luôn khỏe mạnh ^[4].