Nhiều người có thói quen bắt đầu buổi sáng bằng một ly cà phê đậm đà để tỉnh táo làm việc. Tuy nhiên, với những người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), ly cà phê quen thuộc này thường đi kèm cảm giác nóng rát vùng ngực, ợ chua và khó chịu kéo dài suốt nhiều giờ.
Để giảm thiểu triệu chứng khó chịu mà không phải từ bỏ hoàn toàn thói quen thưởng thức cà phê, người bệnh cần hiểu rõ tác động của thức uống này lên hệ tiêu hóa. Việc điều chỉnh độ acid của cà phê, chọn loại cà phê khử caffeine (decaf) và thay đổi thời điểm uống có thể mang lại sự khác biệt đáng kể.
Cơ chế khiến cà phê gây ợ chua và trào ngược
Cơ thắt thực quản dưới (LES) đóng vai trò như một van một chiều tự nhiên, ngăn dịch vị acid từ dạ dày trào ngược lên thực quản [1]. Bình thường, áp lực của cơ thắt này duy trì ở mức 5 đến 20 mmHg, cao hơn áp lực trong lòng dạ dày ít nhất 4 mmHg để giữ cho "chiếc van" luôn đóng kín [1]. Khi cơ thắt này suy yếu hoặc giãn ra bất thường (giảm xuống mức 0 đến 2 mmHg), thức ăn và acid dịch vị sẽ dễ dàng thoát ngược lên phía trên, gây ra cảm giác ợ nóng [1].
Các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới và sự suy giảm áp lực nghỉ của cơ thắt là những cơ chế chính dẫn đến bệnh trào ngược dạ dày thực quản [2]. Cà phê thông thường đã được chứng minh là thúc đẩy trào ngược dạ dày và làm tăng thời gian thực quản dưới tiếp xúc với acid [2]. Tổn thương do acid gây ra thường nặng nhất tại vùng tiếp giáp dạ dày - thực quản [3]. Vùng niêm mạc thực quản xa nhất này phải chịu mức độ tiếp xúc với dịch trào ngược lớn hơn nhiều so với vị trí đo truyền thống nằm cách cơ thắt 5 cm [3].
Bên cạnh đó, việc trào ngược không chỉ xảy ra khi cơ thắt suy yếu liên tục mà còn chịu ảnh hưởng bởi hiện tượng căng giãn dạ dày sau ăn [4, 8]. Khi áp lực cơ thắt suy giảm, lượng acid trào ngược lên thực quản sẽ tăng lên, dẫn đến tổn thương niêm mạc và các triệu chứng lâm sàng khó chịu [5, 7].
Cà phê tác động lên cơ thắt thực quản dưới như thế nào?
Để làm rõ tác động của cà phê lên van thực quản, một nghiên cứu chéo mù công bố năm 1995 đã kiểm tra 12 người khỏe mạnh bằng cách đo đồng thời áp lực cơ thắt thực quản dưới và pH thực quản [4]. Các tình nguyện viên được truyền vào dạ dày 4 dung dịch thử nghiệm: cà phê thường, cà phê khử caffeine (decaf), trà (cùng hàm lượng caffeine 160 mg với cà phê thường) và nước lọc [4]. Kết quả cho thấy áp lực cơ thắt giảm rõ rệt sau khi dùng cà phê thường và trà, nhưng không giảm sau khi dùng cà phê decaf [4]. Số đợt trào ngược xảy ra nhiều nhất sau khi dùng trà và cà phê thường, dẫn đến kết luận cà phê chứa caffeine gây tác động bất lợi lên chức năng van thực quản [4].
Một thử nghiệm khác thực hiện năm 1980 đã nghiên cứu tác động của 150 ml cà phê hòa tan chứa caffeine ở hai mức pH khác nhau (pH 4,5 và pH trung tính 7,0) trên 20 người khỏe mạnh và 16 bệnh nhân viêm thực quản trào ngược [5]. Ở nhóm người khỏe mạnh uống riêng cà phê, loại có pH 4,5 làm giảm áp lực cơ thắt từ 19,4 ± 1,5 xuống 13,7 ± 1,0 mmHg; còn loại pH 7,0 làm giảm áp lực từ 18,7 ± 1,5 xuống 16,0 ± 0,8 mmHg [5].
Đối với các bệnh nhân bị viêm thực quản trào ngược, áp lực cơ thắt vốn đã thấp ở mức nền 9,1 ± 1,0 mmHg đã giảm mạnh xuống 5,5 ± 0,6 mmHg sau khi uống cà phê pH 4,5 [5]. Khi uống cà phê pH 7,0, áp lực giảm từ 8,5 ± 1,1 xuống 6,9 ± 0,7 mmHg [5]. Đáng chú ý, mức độ và thời gian giảm áp lực van thực quản diễn ra nặng nề hơn và kéo dài hơn khi dùng cà phê có độ acid cao (pH 4,5) so với loại đã được trung hòa acid (pH 7,0) [5].
Tuy vậy, các bằng chứng khoa học cũng ghi nhận những khía cạnh phức tạp. Một nghiên cứu năm 1975 đánh giá phản ứng tiết acid dạ dày và áp lực cơ thắt trên người bình thường lại cho thấy cà phê khử caffeine kích thích tiết acid ở mức tối đa là 16,5 ± 2,6 mEq/giờ, tương đương mức 20,9 ± 3,6 mEq/giờ của cà phê thường, và cả hai đều cao hơn so với caffeine đơn thuần (8,4 ± 1,3 mEq/giờ) [6]. Trong nghiên cứu này, áp lực cơ thắt lại ghi nhận mức tăng nhẹ ở cả hai loại cà phê [6]. Điều này gợi ý rằng phản ứng của đường tiêu hóa không chỉ phụ thuộc duy nhất vào caffeine mà còn liên quan đến nhiều hợp chất tự nhiên khác có trong hạt cà phê [6].
Hiệu quả thực tế của cà phê khử acid và cà phê decaf
Nhiều người tìm đến các loại cà phê có độ acid thấp hoặc cà phê ủ lạnh (cold brew - phương pháp chiết xuất bằng nước lạnh kéo dài nhằm giảm độ chua) để giảm kích ứng dạ dày. Bằng chứng khoa học từ thử nghiệm năm 1980 đã chứng minh rằng cà phê có độ acid thấp hơn (pH 7,0) gây ra mức sụt giảm áp lực cơ thắt thực quản ít hơn rõ rệt so với cà phê có độ acid cao (pH 4,5) [5]. Do đó, việc lựa chọn dòng cà phê ít chua, cà phê đã qua xử lý giảm acid hoặc pha lạnh giúp giảm bớt mức độ co giãn bất lợi của cơ thắt, từ đó hạn chế nguy cơ dịch vị trào ngược [5].
Bên cạnh độ chua, hàm lượng caffeine cũng là yếu tố then chốt. Nghiên cứu năm 1995 chỉ ra cà phê decaf không làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới và không gây gia tăng các đợt trào ngược như cà phê thường [4]. Dù cà phê decaf vẫn có khả năng kích thích dạ dày tiết acid ở một mức độ nhất định [6], việc van thực quản được bảo toàn lực đóng kín [4] sẽ giúp ngăn chặn dòng dịch vị này tràn lên vùng ngực và cổ họng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cà phê
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần chuyển sang cà phê khử caffeine (decaf) là có thể uống thoải mái không giới hạn. Dù decaf không làm yếu cơ thắt thực quản [4], nó vẫn thúc đẩy dạ dày tăng tiết dịch acid đáng kể (đạt 16,5 ± 2,6 mEq/giờ) [6]. Nếu uống lượng quá nhiều, lượng acid dư thừa này vẫn có thể gây cồn cào hoặc khó chịu ở những người có dạ dày nhạy cảm.
Quan niệm thứ hai là uống cà phê cùng một bữa ăn thật no sẽ giúp "lót dạ", tránh bị ợ chua. Nghiên cứu năm 1980 cho thấy khi uống 150 ml cà phê (pH 4,5) kèm bữa ăn hỗn hợp, áp lực cơ thắt ở bệnh nhân trào ngược giảm từ mức nền 9,2 ± 0,8 mmHg xuống mức thấp nhất là 5,2 ± 0,7 mmHg chỉ sau 45 phút [5]. Sự kết hợp giữa cà phê acid và việc dạ dày bị căng giãn do thức ăn làm tăng tần suất giãn cơ thắt tạm thời, khiến trào ngược dễ bùng phát hơn [5, 8].
Nhiều người cũng có thói quen kết hợp cà phê với đồ ngọt chứa sô-cô-la hoặc các món chiên béo. Trên thực tế, sô-cô-la và chế độ ăn nhiều chất béo đã được xác định là những yếu tố làm tăng nhận thức triệu chứng trào ngược và tăng tiếp xúc acid ở thực quản [2].
Ai nên thận trọng hoặc tạm dừng uống cà phê?
Những bệnh nhân đang trong đợt viêm thực quản trào ngược cấp tính hoặc có vết loét niêm mạc cần đặc biệt cẩn trọng. Ở nhóm đối tượng này, áp lực cơ thắt thực quản vốn đã yếu (khoảng 9,1 - 9,2 mmHg) và việc uống cà phê thông thường có thể khiến áp lực này tụt dốc nghiêm trọng xuống 5,2 - 5,5 mmHg, làm acid tràn lên gây bỏng rát tổn thương [5].
Những người thừa cân, béo phì cũng cần lưu ý vì chỉ số khối cơ thể (BMI) cao có mối liên quan thuận với mức độ nặng của bệnh trào ngược dạ dày thực quản [2]. Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng cần theo dõi sát sao, bởi cả cà phê thường lẫn cà phê decaf đều có khả năng thúc đẩy bài tiết acid dịch vị mạnh mẽ [6]. Khi các triệu chứng ợ chua, nóng rát họng kéo dài kèm theo nuốt nghẹn hoặc sụt cân, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi và điều trị phù hợp, không nên tự ý điều chỉnh bằng chế độ ăn uống.
Cách thưởng thức cà phê an toàn cho người bị trào ngược
Để hạn chế tối đa nguy cơ ợ chua mà vẫn duy trì được sở thích uống cà phê, bạn có thể áp dụng các hướng dẫn thực tế sau:
- Ưu tiên cà phê decaf hoặc cà phê giảm acid: Chọn cà phê khử caffeine hoặc các dòng cà phê ủ lạnh (cold brew), hạt rang đậm có độ chua thấp. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh dung dịch cà phê có pH trung tính ít làm tụt áp lực van thực quản hơn loại có tính acid cao [5].
- Giới hạn thể tích mỗi lần uống: Chỉ nên uống khoảng 100 - 150 ml mỗi lần, tránh uống các ly cà phê lớn làm căng dạ dày đột ngột [4, 5].
- Tránh uống sát giờ đi ngủ: Bữa ăn tối hoặc cữ uống cuối ngày cần cách giờ đi ngủ ít nhất 4 tiếng để giảm thiểu các đợt trào ngược ban đêm khi nằm [2].
- Không kết hợp với món ăn kích thích: Tránh dùng chung cà phê với sô-cô-la, đồ ăn nhiều dầu mỡ hay rượu bia vì các thực phẩm này đều làm gia tăng mức độ tiếp xúc acid tại thực quản [2].
Việc điều chỉnh loại cà phê và cách thưởng thức khoa học sẽ giúp người bệnh kiểm soát tốt hơn các cơn ợ chua phiền toái. Hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể và chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị nếu các dấu hiệu trào ngược không thuyên giảm.
