Người bị vẹo cột sống vô căn giữ tư thế Side Plank một bên có giúp chỉnh độ cong Cobb?

Nhiều người khi phát hiện vẹo cột sống thường lo lắng tìm kiếm các bài tập tại nhà với hy vọng cải thiện vóc dáng mà không cần phẫu thuật. Trong số đó, tư thế plank nghiêng một bên (side plank) được lan truyền như một giải pháp đơn giản giúp nắn chỉnh đường cong cột sống. Tuy nhiên, liệu việc gồng mình giữ tư thế này về một bên có thực sự mang lại hiệu quả nắn chỉnh góc Cobb như lời đồn?

Dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy câu trả lời không hoàn toàn đơn chiều. Một số thử nghiệm ghi nhận bài tập yoga tĩnh như side plank có thể hỗ trợ giảm độ cong cột sống vô căn ở thanh thiếu niên nếu thực hiện đúng kỹ thuật và kiên trì. Ngược lại, có nghiên cứu ngẫu nhiên đối chứng lại chỉ ra tư thế này không đem lại khác biệt rõ rệt so với nhóm chứng, đồng thời đặt ra nghi vấn về tính nhất quán của phương pháp.

Cơ chế tác động lực bất đối xứng lên cột sống

Vẹo cột sống vô căn (Adolescent Idiopathic Scoliosis - AIS) là tình trạng biến dạng ba chiều của cột sống thường xuất hiện ở lứa tuổi thanh thiếu niên mà không rõ nguyên nhân ^[1]. Tình trạng này khiến các nhóm cơ quanh cột sống bị mất cân bằng lực kéo giữa hai bên. Khi cột sống bị cong sang một phía, cấu trúc cơ nâng đỡ ở bên lồi và bên lõm chịu những áp lực cơ học rất khác nhau [2, 5].

Một nghiên cứu năm 2024 sử dụng điện cơ bề mặt (sEMG) kết hợp hệ thống dữ liệu 3D cho thấy cơ cạnh sống ở bên lồi có giá trị căn bậc hai trung bình (RMS) lớn hơn bên lõm ở cả tư thế đứng nghỉ lẫn khi vận động ^[2]. Khi cơ thể ở trạng thái nghỉ, hoạt động điện cơ bên lồi của vùng vẹo thắt lưng tương quan thuận rõ rệt với góc Cobb ^[2]. Về mặt lý thuyết, việc thực hiện tư thế side plank tì vào bên lồi (convex side hướng xuống dưới) nhằm mục đích kích hoạt và tăng cường sức mạnh có chủ đích cho khối cơ cạnh sống và cơ thắt lưng chậu ở bên lồi, từ đó tạo lực cơ học kéo nắn trục cột sống trở về đường giữa ^[3].

Nghiên cứu ủng hộ: Góc Cobb cải thiện sau tập luyện

Khả năng nắn chỉnh của tư thế side plank từng được ghi nhận trong một số báo cáo lâm sàng trước đây. Điển hình là báo cáo của Fishman và cộng sự ghi nhận tư thế side plank giúp tăng sức mạnh bất đối xứng bên lồi và giảm tới 49% góc Cobb chính ở những bệnh nhân tuân thủ tập luyện ^[3]. Một nghiên cứu sơ bộ năm 2014 trên 25 bệnh nhân (độ tuổi từ 14 đến 85, độ tuổi trung bình 52,1) bị vẹo cột sống vô căn và thoái hóa đã hướng dẫn người bệnh giữ tư thế side plank từ 10 đến 20 giây mỗi ngày trong tuần đầu, sau đó duy trì hàng ngày lâu nhất có thể ^[4]. Nhóm bệnh nhân tuân thủ tập luyện trung bình 6,1 ngày mỗi tuần trong khoảng thời gian theo dõi từ 3 đến 22 tháng ^[4].

Tiếp nối hướng tiếp cận này, một thử nghiệm có đối chứng không ngẫu nhiên công bố năm 2021 đã đánh giá giá trị trị liệu của các tư thế yoga đặc thù (gồm side-plank, half-moon và elevated side plank) trên 56 thanh thiếu niên mắc vẹo cột sống vô căn (độ tuổi trung bình 14,0; điểm Risser trung bình 3.0) ^[1]. Trong đó, 41 người thuộc nhóm can thiệp tập luyện (30 đường cong hướng dẫn trực tiếp tại phòng khám, 30 đường cong qua Internet) và 15 người thuộc nhóm đối chứng không tập ^[1].

Kết quả cho thấy ở nhóm can thiệp, góc Cobb vùng thắt lưng và ngực - thắt lưng giảm trung bình -9,2 độ (khoảng tin cậy 95%: -11,8 đến -6,6), trong khi nhóm đối chứng lại tăng thêm 5,4 độ (khoảng tin cậy 95%: 1,7 đến 9,0) ^[1]. Ở vùng ngực, góc Cobb nhóm tập giảm trung bình -7,1 độ, trong khi nhóm đối chứng tiếp tục tiến triển nặng thêm 9,3 độ ^[1]. Tốc độ cải thiện ở bệnh nhân được hướng dẫn trực tiếp đạt 1,6 độ/tháng (5,5%/tháng), vượt trội hơn so với nhóm học qua mạng đạt 0,72 độ/tháng (3,3%/tháng) ^[1].

Nghiên cứu phản biện: Thử nghiệm ngẫu nhiên không thấy khác biệt

Trái ngược với các kết quả khả quan trên, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2019 lại đưa ra bức tranh thận trọng hơn rất nhiều ^[3]. Nghiên cứu này tuyển chọn 64 bệnh nhân vẹo cột sống vô căn vị thành niên có góc Cobb từ 10 đến 45 độ, chia ngẫu nhiên vào nhóm tập plank thẳng (nhóm chứng) hoặc nhóm tập side plank tì theo hướng bên lồi úp xuống ^[3]. Tiêu chuẩn tuân thủ được định nghĩa là hoàn thành bài tập từ 4 lần trở lên mỗi tuần ^[3].

Đáng chú ý, tỷ lệ tuân thủ bài tập sau 6 tháng rất thấp, chỉ đạt 34% (22/64 bệnh nhân, độ tuổi trung bình 13) ^[3]. Trong 11 bệnh nhân tuân thủ ở nhóm side plank (5 người có đeo đai nẹp), góc Cobb ban đầu trung bình là 32 độ và sau 6 tháng là 31 độ (khoảng biến thiên 17 đến 48 độ; p = 0,67) ^[3]. Chỉ số đo độ xoay bằng thước đo vẹo cột sống (scoliometer) cũng giữ nguyên từ 12 độ ban đầu lên 13 độ sau can thiệp (p = 0,45) ^[3]. Tương tự, nhóm chứng tập plank thẳng có góc Cobb giữ nguyên ở mức 30 độ (p = 0,53) ^[3]. Các tác giả kết luận tư thế side plank không tạo ra sự cải thiện có ý nghĩa thống kê nào đối với độ lớn đường cong cột sống sau 6 tháng theo dõi ^[3].

Bên cạnh đó, việc điều trị bảo tồn vẹo cột sống vô căn bằng các liệu pháp vận động dịch chuyển bên (side-shift therapy) cũng từng được nghiên cứu vào năm 1999 trên 44 bệnh nhân (tuổi trung bình 13,6; góc Cobb ban đầu 20 - 32 độ) theo dõi suốt 2,2 năm ^[5]. Khi so sánh với đoàn hệ lịch sử gồm 120 bệnh nhân đeo đai nẹp trong 3,0 năm, tỷ lệ thành công giữa liệu pháp dịch chuyển bên và đeo nẹp không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê về mặt hiệu lực (85% so với 90%) hay độ hiệu quả (66% so với 68%) ^[5]. Điều này cho thấy các bài tập cơ học một bên có thể chỉ mang vai trò hỗ trợ ổn định đường cong tương đương nẹp, chứ không phải giải pháp phục hồi hoàn toàn.

Độ tin cậy và những giới hạn trong đo đạc góc Cobb

Khi đánh giá hiệu quả của bất kỳ bài tập nào đối với vẹo cột sống, người bệnh cần hiểu rõ về sai số kỹ thuật trong chẩn đoán hình ảnh. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 trên tiêu bản cột sống - chậu vẹo ngực phải 47 độ cho thấy tư thế chụp X-quang ảnh hưởng rất lớn đến số đo góc Cobb ^[6]. Nếu bệnh nhân bị xoay lệch người quá 20 độ về phía đỉnh đường cong, góc Cobb đo được trên phim sẽ giảm giả tạo từ 47 độ xuống 42 độ, thậm chí xoay 30 độ làm góc Cobb giảm giả xuống chỉ còn 36 độ (tương đương giảm tới 23% độ cong thật) ^[6].

Điều này cảnh báo rằng một số kết quả báo cáo góc cong "giảm" sau các bài tập có thể bắt nguồn từ sai số định vị tư thế khi chụp phim kiểm tra chứ không hoàn toàn do cấu trúc cột sống thực sự thẳng lại. Việc đo đạc đòi hỏi sự đồng nhất khắt khe giữa các lần chụp để tránh ngộ nhận về tiến triển điều trị.

Những hiểu lầm thường gặp khi tự tập nắn vẹo

Sai lầm phổ biến nhất là người bệnh tự ý tập side plank về một bên bất kỳ mà không xác định chính xác đỉnh đường cong nằm ở đâu. Vẹo cột sống thường mang tính chất biến dạng ba chiều phức tạp, có thể gồm cả đường cong chính và đường cong phụ bù trừ ở vùng ngực lẫn thắt lưng ^[4]. Việc tự ý tập gồng một bên mà không có hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên viên phục hồi chức năng có thể kích hoạt sai nhóm cơ, khiến tình trạng lệch trục trở nên nghiêm trọng hơn.

Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng bài tập có thể thay thế hoàn toàn đai nẹp chỉnh hình hoặc chỉ định phẫu thuật. Trong hầu hết các nghiên cứu đối chứng, đai nẹp vẫn là phương pháp nền tảng giúp ngăn chặn tiến triển đường cong ở lứa tuổi thanh thiếu niên [2, 4]. Việc bỏ qua nẹp chỉnh hình để hoàn toàn phụ thuộc vào việc tập plank nghiêng tại nhà tiềm ẩn rủi ro bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị khi xương còn đang phát triển.

Ai nên thận trọng với bài tập này?

Bài tập side plank tác động lực rất lớn lên khớp vai, cổ tay, khớp háng và thành ngực bên chịu lực. Do đó, những đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:

• Thanh thiếu niên có góc cong tiến triển nhanh hoặc góc Cobb lớn vượt ngưỡng can thiệp bảo tồn thông thường.
• Người bệnh đang gặp các chấn thương đi kèm tại khớp vai, viêm gân chóp xoay hoặc thoái hóa khớp háng bên chịu lực.
• Bệnh nhân vẹo cột sống có kèm theo các bệnh lý thần kinh cơ phức tạp khác cần được thăm khám chuyên khoa sâu thay vì tự áp dụng các bài tập thể lực đơn thuần.

Trước khi bắt đầu bất kỳ bài tập can thiệp cột sống nào, người bệnh bắt buộc phải được bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc phục hồi chức năng chẩn đoán chính xác hình thái đường cong qua phim chụp chuẩn hóa.

Gợi ý tiếp cận và ứng dụng thực tế an toàn

Nếu được chuyên gia y tế cho phép kết hợp bài tập thể chất hỗ trợ, người bệnh cần lưu ý các nguyên tắc kỹ thuật sau:

• Xác định đúng hướng tì: Bài tập side plank trong các nghiên cứu vẹo cột sống được thiết kế chuyên biệt để kích hoạt bên lồi, tức là người bệnh nằm nghiêng sao cho bên lồi của đường cong hướng xuống mặt sàn ^[3].
• Thời lượng và tần suất: Theo các quy trình thử nghiệm, người mới bắt đầu chỉ nên giữ tư thế từ 10 đến 20 giây mỗi ngày trong tuần đầu tiên ^[4]. Sau đó, nâng dần thời gian giữ tư thế theo sức chịu đựng của cơ thể, duy trì ít nhất 4 ngày mỗi tuần [2, 3].
• Hình thức tập luyện: Hướng dẫn trực tiếp từ chuyên viên y tế tại phòng khám đem lại hiệu quả cải thiện độ cong vượt trội hơn rõ rệt so với việc tự học hoặc tập qua các nền tảng trực tuyến ^[1].
• Kết hợp lối sống: Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, vận động thể chất đa dạng và không ngồi sai tư thế trong thời gian dài giúp nâng đỡ hệ trục cơ xương khỏe mạnh.

Nhìn chung, bài tập side plank giữ một bên có cơ sở sinh học trong việc tăng cường cơ cạnh sống bên lồi và từng cho thấy tiềm năng thu nhỏ góc Cobb trong một số thử nghiệm. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất khi các thử nghiệm ngẫu nhiên không ghi nhận hiệu quả rõ rệt. Người bệnh không nên coi đây là "thần dược" nắn thẳng lưng mà cần tiếp cận như một liệu pháp hỗ trợ dưới sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa.