Người đang uống thuốc hạ áp có nên dùng xoan nhừ thường xuyên?

Nhiều người bệnh tăng huyết áp tại Việt Nam có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc, cây trái dân dã để sử dụng thường xuyên với mong muốn hỗ trợ ổn định tim mạch. Trong số đó, cây xoan nhừ (còn gọi là lát xoan, lupsi) thường được nhắc đến trong các bài thuốc cổ truyền hoặc các món ăn quen thuộc. Tuy nhiên, liệu người đang uống thuốc hạ áp hằng ngày có nên dùng loại dược liệu này thường xuyên hay không là băn khoăn của không ít bệnh nhân.

Câu trả lời ngắn gọn là người đang sử dụng thuốc điều trị huyết áp tổng hợp không nên tùy tiện dùng xoan nhừ thường xuyên với số lượng lớn hoặc sử dụng dưới dạng chiết xuất đậm đặc. Dù xoan nhừ chứa nhiều hoạt chất sinh học, dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy các phân tử trong cây này có thể liên kết với các thụ thể tim mạch, từ đó tiềm ẩn nguy cơ tương tác với thuốc điều trị mà chưa được kiểm chứng độ an toàn trên lâm sàng.

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cây xoan nhừ

Cây xoan nhừ (tên khoa học là Choerospondias axillaris) vốn phân bố ở một số khu vực châu Á, trong đó có vùng miền núi phía Bắc Việt Nam. Quả của cây có vị chua ngọt, được dùng làm thực phẩm dân dã hoặc chế biến món ăn, trong khi vỏ cây từng được khai thác trong y học cổ truyền. Gần đây, trước các thông tin truyền miệng về tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ sức khỏe, không ít người mắc bệnh huyết áp cao đã tìm mua quả và vỏ xoan nhừ để ngâm rượu, sắc nước uống hàng ngày.

Nỗi lo lớn nhất của người bệnh huyết áp khi dùng thêm thảo dược là liệu chúng có làm mất tác dụng của thuốc tây hay gây tụt huyết áp quá mức hay không. Sự kết hợp giữa các bài thuốc dân gian và phác đồ điều trị hiện đại thường diễn ra tự phát, thiếu sự hướng dẫn y khoa. Điều này tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường, đặc biệt khi huyết áp là chỉ số sinh tồn đòi hỏi sự ổn định liên tục và chính xác.

Hơn nữa, người bệnh thường có tâm lý chủ quan, cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, dùng bao nhiêu cũng được. Thực tế, bất kỳ dược thảo nào chứa các hoạt chất có dược tính mạnh đều có khả năng can thiệp vào quá trình hấp thu, chuyển hóa hoặc tác động trực tiếp của các loại thuốc tổng hợp mà cơ thể đang tiếp nhận mỗi ngày.

Cơ chế tương tác thuốc và nguy cơ tiềm ẩn ở người cao huyết áp

Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính phổ biến, và nguy cơ mắc bệnh trong suốt cuộc đời của những người ở độ tuổi 55 đến 65 tuổi đạt gần 60% ^[1]. Mặc dù tỷ lệ người cần điều trị rất cao, các thử nghiệm cho thấy phần lớn bệnh nhân vẫn chưa kiểm soát được huyết áp một cách thỏa đáng ^[1]. Tỷ lệ mắc tăng huyết áp tăng dần theo tuổi tác, đi kèm với sự gia tăng của các bệnh đồng mắc và tổng số lượng thuốc mà người bệnh phải sử dụng ^[1].

Việc điều trị phối hợp nhiều loại thuốc, cùng với yếu tố tuổi cao và các bệnh đồng mắc, chính là những yếu tố nguy cơ then chốt dẫn đến các phản ứng có hại của thuốc cũng như các tương tác thuốc bất lợi ^[1]. Trong điều trị hiện đại, các nhóm thuốc hạ áp thường được sử dụng phổ biến bao gồm thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn thụ thể beta-adrenergic, thuốc ức chế men chuyển angiotensin (ACEI), thuốc chẹn kênh canxi (CCB), thuốc chẹn thụ thể angiotensin II loại 1 (ARB) và thuốc chẹn thụ thể alpha-adrenergic ^[1]. Các tương tác thuốc có thể xảy ra ở cả cấp độ dược lực học lẫn dược động học ^[1].

Tương tác thuốc trong điều trị hạ áp có thể mang lại lợi ích nhưng cũng có thể gây nguy hiểm cho người bệnh ^[2]. Các tương tác nguy hiểm có thể kể đến như sự phối hợp thuốc lợi tiểu giữ kali với các chế phẩm bổ sung kali, hoặc việc dùng thuốc lợi tiểu không thận trọng cùng với glycosid tim ^[2]. Ngoài ra, các tương tác thuốc diễn ra ở cấp độ chuyển hóa qua hệ enzyme cytochrome P450 cũng là vấn đề cần hết sức lưu ý đối với bệnh nhân dùng thuốc tim mạch ^[1]. Khi đưa thêm một chất lạ vào cơ thể, nếu hoạt chất đó ức chế hoặc cảm ứng men chuyển hóa gan, nồng độ thuốc huyết áp trong máu có thể tăng vọt gây tụt huyết áp quá mức hoặc giảm xuống khiến huyết áp không được kiểm soát ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về các hoạt chất trong xoan nhừ?

Để hiểu rõ hơn về nguy cơ tương tác, cần nhìn vào các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã phân tích thành phần của xoan nhừ. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã áp dụng phương pháp sắc ký ái lực để sàng lọc các hợp chất có hoạt tính sinh học chống lại các bệnh tim mạch từ cây xoan nhừ ^[3]. Nghiên cứu này tập trung vào thụ thể endothelin A (ETAR) – một thụ thể giữ vai trò quan trọng trong hệ thống tim mạch và điều hòa co thắt mạch máu ^[3].

Kết quả nghiên cứu năm 2023 đã xác định ba hợp chất gồm catechin, pinocembrin và hyperoside từ xoan nhừ là các phối tử tiềm năng gắn kết với thụ thể ETAR ^[3]. Hằng số liên kết của catechin trên các vị trí gắn kết có ái lực cao và thấp lần lượt là (2,53 ± 0,11) x 10^5 M^-1 và (9,94 ± 0,02) x 10^3 M^-1 ^[3]. Đối với hyperoside, các hằng số liên kết lần lượt là (1,01 ± 0,12) x 10^6 M^-1 và (7,40 ± 0,03) x 10^4 M^-1 ^[3]. Trong khi đó, pinocembrin có các hằng số liên kết tương ứng là (2,05 ± 0,04) x 10^5 M^-1 và (2,47 ± 0,09) x 10^4 M^-1 ^[3]. Hyperoside thể hiện chỉ số hiệu quả bề mặt là 7,95, chỉ số hiệu quả gắn kết là 20,7 và hiệu quả ái mỡ của phối tử là 1,38 ^[3]. Các tác giả nhận định đây là các thành phần chính có tiềm năng trở thành các hợp chất dẫn đường cho thuốc chống tim mạch dựa trên tương tác thuốc - thụ thể ETAR ^[3].

Bên cạnh tác động lên thụ thể tim mạch trong ống nghiệm, quả xoan nhừ còn được nghiên cứu về đặc tính chống viêm. Một nghiên cứu năm 2020 trên tế bào màng hoạt dịch và mô hình chuột bị viêm khớp do collagen cho thấy chiết xuất methanolic từ quả xoan nhừ có khả năng làm giảm đáng kể mức độ của các cytokine gây viêm ^[4]. Phân tích gắn kết phân tử cho thấy quercetin trong xoan nhừ có khả năng ức chế TNF-alpha với năng lượng liên kết là -9,1 kcal/mol và hằng số ức chế là 10,13 µM, đồng thời ức chế IL-6 với năng lượng liên kết -6,6 kcal/mol và hằng số ức chế là 21,9 µM ^[4].

Ở Việt Nam, vỏ cây xoan nhừ từng được nghiên cứu lâm sàng mở, ngẫu nhiên có đối chứng vào năm 1996 tại Bệnh viện Việt Nam - Thụy Điển Uông Bí trên 39 bệnh nhân bỏng độ hai ^[5]. Trong nghiên cứu này, 20 bệnh nhân được điều trị bằng dịch chiết nước từ vỏ xoan nhừ và 19 bệnh nhân dùng gạc nước muối sinh lý ^[5]. Thời gian lành vết thương trung bình ở nhóm dùng xoan nhừ ngắn hơn đáng kể (11 ngày) so với nhóm dùng gạc nước muối (17 ngày), và tỷ lệ nhiễm trùng vết thương cũng thấp hơn rõ rệt (7/20 so với 16/19) ^[5]. Dịch chiết vỏ cây được kết luận là tiện lợi trong điều trị bỏng độ hai cho cả người lớn và trẻ em ^[5].

Khoảng trống giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và thực tế điều trị

Dù các nghiên cứu trên đã chỉ ra nhiều hoạt tính sinh học của xoan nhừ, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Nghiên cứu xác định các hợp chất gắn với thụ thể ETAR hoàn toàn là thử nghiệm hóa học và sinh học phân tử trong ống nghiệm ^[3]. Nghiên cứu chống viêm với quercetin chỉ thực hiện trên mô hình chuột và dòng tế bào viêm khớp ^[4]. Còn thử nghiệm lâm sàng tại Việt Nam lại là dùng dịch chiết vỏ cây để bôi đắp ngoài da điều trị bỏng, hoàn toàn không liên quan đến huyết áp hay tim mạch ^[5].

Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người bệnh đang điều trị tăng huyết áp để đánh giá việc uống xoan nhừ thường xuyên. Chưa có dữ liệu khoa học nào xác định rõ khi các hợp chất như hyperoside, catechin, hay pinocembrin trong xoan nhừ đi vào cơ thể người, chúng sẽ cạnh tranh, đối kháng hay làm tăng độc tính của các nhóm thuốc ức chế men chuyển, chẹn kênh canxi hay chẹn thụ thể ra sao.

Do đó, việc suy diễn rằng xoan nhừ có thể giúp hạ huyết áp an toàn hoặc dùng chung được với thuốc tây là một nhận định thiếu căn cứ khoa học. Trong dược lý học, một chất có khả năng gắn kết mạnh với thụ thể tim mạch trong ống nghiệm ^[3] cũng đồng nghĩa với việc nó tiềm ẩn nguy cơ làm xáo trộn tác dụng của các thuốc tim mạch tổng hợp mà người bệnh đang uống.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Hiểu lầm tai hại nhất mà nhiều người mắc phải là cho rằng cây cỏ thiên nhiên không có độc tính và không gây tác dụng phụ. Thực tế, nhiều hoạt chất tự nhiên có cấu trúc hóa học phức tạp và tác động mạnh mẽ lên các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan ^[1]. Khi hệ enzyme này bị can thiệp, nồng độ thuốc tổng hợp trong máu có thể dao động thất thường, gây ra những biến chứng tim mạch khó lường.

Một sai lầm khác là tự ý giảm liều thuốc huyết áp khi bắt đầu uống thảo dược. Nhiều người thấy cơ thể có vẻ nhẹ nhõm sau khi uống nước sắc từ cây cỏ liền tự ý bỏ bớt viên thuốc hạ áp hàng ngày. Cần nhớ rằng kiểm soát huyết áp không đầy đủ là mối nguy lớn, khiến bệnh nhân phải đối mặt với hậu quả nặng nề của bệnh tăng huyết áp không được điều trị thỏa đáng ^[1].

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa việc dùng quả xoan nhừ làm món ăn thông thường với việc dùng thường xuyên như một phương thuốc. Việc thỉnh thoảng ăn vài quả xoan nhừ chín hoàn toàn khác với việc sắc vỏ cây, hãm quả khô uống thay nước lọc ngày này qua tháng khác. Liều lượng tích lũy của các hoạt chất sinh học trong cơ thể khi dùng kéo dài chính là yếu tố làm tăng vọt nguy cơ tương tác dược lý.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người cao tuổi đang dùng nhiều loại thuốc điều trị đồng thời là nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng ^[1]. Tuổi tác càng cao, chức năng gan thận suy giảm càng khiến tốc độ thải trừ thuốc và các hợp chất thảo dược chậm lại, làm tăng nguy cơ tương tác bất lợi ^[1].

Người đang sử dụng các nhóm thuốc hạ áp cụ thể như thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn beta, thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn kênh canxi hoặc thuốc chẹn thụ thể angiotensin cần thận trọng trước bất kỳ loại thảo dược mới nào ^[1]. Vì các thuốc này tác động trực tiếp vào trương lực mạch máu và huyết động học, bất kỳ sự xáo trộn nào từ các phối tử gắn thụ thể tim mạch như trong xoan nhừ ^[3] đều có thể dẫn tới tụt huyết áp tư thế hoặc rối loạn nhịp.

Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận hoặc có bệnh lý mạch vành đi kèm cũng không nên tự ý dùng xoan nhừ thường xuyên. Nhóm bệnh nhân này cần một phác đồ dùng thuốc ổn định, được theo dõi sát sao bởi bác sĩ chuyên khoa tim mạch thay vì tự ý bổ sung các bài thuốc dân gian chưa rõ tương tác.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Nếu bạn là người đang điều trị tăng huyết áp và chỉ thỉnh thoảng ăn một lượng nhỏ quả xoan nhừ tươi như một loại trái cây thông thường trong mùa thu hoạch, điều này thường không gây ra rủi ro lớn. Tuy nhiên, tuyệt đối không nên dùng quả hoặc vỏ xoan nhừ sắc uống hàng ngày, không dùng rượu ngâm xoan nhừ và không dùng các sản phẩm chiết xuất cô đặc từ loại cây này.

Trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm bổ sung nào dài ngày, người bệnh phải thông báo chi tiết cho bác sĩ đang trực tiếp điều trị. Bác sĩ là người hiểu rõ nhất các loại thuốc bạn đang uống chuyển hóa qua đường nào và liệu có nguy cơ tương tác với các thành phần thực vật hay không ^[1].

Bên cạnh đó, việc tuân thủ lịch đo huyết áp tại nhà bằng máy đo đạt chuẩn là điều tối quan trọng. Bất kỳ sự thay đổi bất thường nào của chỉ số huyết áp – dù tăng vọt hay hạ thấp đột ngột – sau khi sử dụng một loại đồ ăn, thức uống mới đều cần được ghi chép lại và đưa đến cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời.

Lời kết

Việc duy trì huyết áp ổn định đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của thầy thuốc và sự cẩn trọng với các chất đưa vào cơ thể. Xoan nhừ chứa các hoạt chất có tiềm năng sinh học cao và có thể tương tác với các thụ thể tim mạch ^[3], nhưng hiện vẫn thiếu bằng chứng về tính an toàn trên người bệnh tăng huyết áp. Người bệnh không nên dùng xoan nhừ thường xuyên, không tự ý thay đổi thuốc điều trị và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách an toàn nhất.