Xoan nhừ (tên khoa học Choerospondias axillaris, vùng Nepal gọi là lapsi) là loại quả rừng quen thuộc tại nhiều vùng núi châu Á. Dân gian truyền miệng quả chứa lượng vitamin C khổng lồ. Thực tế phòng thí nghiệm chứng minh điều này ra sao?

Nghiên cứu sinh hóa hiện tại chưa xác nhận con số mg vitamin C cụ thể cho xoan nhừ. Bù lại, dữ liệu chứng minh thịt và vỏ quả chứa hàm lượng polyphenol dồi dào, mang năng lực chống oxy hóa mạnh mẽ [1, 3].

Cơ chế chống gốc tự do của hợp chất tự nhiên

Vitamin C (axit L-ascorbic) là chất chống oxy hóa tan trong nước, dọn dẹp gốc tự do và bảo vệ màng sinh học [1]. Chất này tái tạo alpha-tocopherol từ vitamin E bị oxy hóa, phục hồi mạng lưới phòng thủ nội bào [1]. Khi thiếu hụt vitamin C, gốc tự do tăng cao gây biến tính DNA, lipid và protein [1].

Cùng với vitamin C, nhóm polyphenol từ thực vật đóng vai trò bẻ gãy chuỗi oxy hóa. Phân tích hóa học cho thấy hoạt tính chống oxy hóa trong các chiết xuất từ quả rừng tương quan thuận chặt chẽ với tổng hàm lượng polyphenol (TPC) [2]. Các hợp chất này cho điện tử, làm bất hoạt các gốc tự do nguy hại trước khi chúng tấn công tế bào [1, 3].

Bằng chứng phòng thí nghiệm về quả xoan nhừ

Năm 2010, nghiên cứu tại Nepal khảo sát 15 loại quả dại ăn được của người bản địa [2]. Nghiên cứu đánh giá lần đầu tiên hoạt tính chống oxy hóa và tổng lượng polyphenol của quả xoan nhừ bằng phương pháp DPPH [2]. Kết quả cho thấy hệ số tương quan giữa năng lực dập tắt gốc tự do và hàm lượng polyphenol đạt R² = 0,7189 với dịch chiết methanol và R² = 0,7246 với dịch chiết nước [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa định lượng riêng hàm lượng vitamin C của xoan nhừ [2].

Năm 2016, thử nghiệm phân tích sâu thành phần thịt và vỏ quả xoan nhừ bằng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UPLC/ESI-QTOF-MS) [3]. Kết quả phát hiện hợp chất chiếm ưu thế lớn nhất trong thịt quả (FP) và vỏ quả (PP) là (+)-catechin và oligomeric procyanidins [3]. Cả hai phần đều thể hiện khả năng khử sắt (FRAP) và dập tắt gốc tự do DPPH mạnh [3]. Dù vậy, hàm lượng polyphenol và flavonoid tổng ở vỏ cao hơn hẳn so với thịt quả [3]. Chiết xuất vỏ và thịt quả cũng ức chế tăng sinh tế bào ung thư HepG2 (IC50 lần lượt là 39,31 và 47,49 mcg/mL) và Caco-2 (IC50 lần lượt là 101,90 và 102,61 mcg/mL) trong ống nghiệm [3].

Các nghiên cứu khác củng cố thêm hồ sơ hoạt chất của cây. Năm 2016, phân tích vỏ quả tách được 5 phân đoạn proanthocyanidin có độ trùng hợp trung bình từ 1,92 đến 9,25, đều giàu phenolic tổng [4]. Năm 2020, nghiên cứu dịch chiết quả xác định hoạt chất quercetin có khả năng gắn kết và ức chế các cytokin gây viêm như TNF-alpha và IL-6 trên mô hình chuột viêm khớp CIA [5]. Năm 2025, phương pháp hạt từ tính nhận diện 16 thành phần trong cây, gồm flavonoid Curcumin và Epicatechin, có chuyển hóa trên chuột ứ huyết [6]. Năm 2022, nghiên cứu trên lá xoan nhừ cũng ghi nhận các chuỗi polysaccharide mang hoạt tính chống oxy hóa [7].

Giá trị và giới hạn từ bằng chứng khoa học

Quả xoan nhừ chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên như catechin, epicatechin, quercetin và procyanidin [3, 6, 8]. Nguồn chất này hỗ trợ trung hòa gốc tự do và chống viêm trong mô hình thử nghiệm [3, 6].

Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện hành về quả xoan nhừ mới dừng ở mức ống nghiệm (in vitro) và mô hình chuột động vật [3, 6, 8]. Bằng chứng lâm sàng trên người chưa có. Không có báo cáo định lượng chuẩn xác số miligam vitamin C trên 100g thịt quả xoan nhừ trong các thử nghiệm kể trên. Một nghiên cứu năm 2003 trên 11 giống mận thông thường (plum cultivars) ước tính 100g mận cung cấp hoạt lực chống oxy hóa tương đương 144,4 - 889,6 mg vitamin C nhờ chlorogenic acid, song đây là loài mận khác, không phải xoan nhừ [8].

Hiểu lầm thường gặp về quả xoan nhừ

Nhiều người nghĩ vị chua gắt của xoan nhừ đồng nghĩa với lượng vitamin C vượt trội. Vị chua trong quả thực tế bắt nguồn từ nhiều loại axit hữu cơ tự nhiên, không phản ánh duy nhất nồng độ axit ascorbic.

Một lầm tưởng khác là ăn xoan nhừ chữa được bệnh viêm khớp hay tim mạch. Dù dịch chiết quả hạ cytokine viêm trên chuột [5] và có cơ sở hoạt chất trên bệnh mạch vành [6], việc ăn quả tươi không thay thế thuốc điều trị.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Quả có độ chua tự nhiên cao, người có bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng nên thận trọng khi ăn lúc đói. Axit hữu cơ kích thích niêm mạc dạ dày gây khó chịu.

Người mắc các bệnh mãn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng chế phẩm cô đặc từ xoan nhừ.

Cách dùng xoan nhừ trong đời sống

Quả xoan nhừ chín có thể dùng ăn tươi hoặc chế biến dạng ngâm, làm mứt truyền thống [2, 3]. Nên ăn quả cả thịt lẫn vỏ mỏng (nếu quả sạch) vì vỏ tập trung nhiều polyphenol hơn ruột [3].

Nên dùng với lượng vừa phải như một loại trái cây bổ sung trong khẩu phần, không lạm dụng ăn quá nhiều cùng lúc.

Tóm lại, xoan nhừ là nguồn quả rừng giàu chất chống oxy hóa nhóm polyphenol và flavonoid hữu ích [1, 3]. Người tiêu dùng nên sử dụng đa dạng các loại quả tươi để cân bằng dinh dưỡng, không coi xoan nhừ là thần dược chữa bệnh.