Củ riềng là gia vị quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt, đồng thời là vị thuốc dân gian hay dùng để làm ấm bụng, giảm đầy hơi và khó tiêu. Tuy nhiên, với vị cay nồng và tính ấm đặc trưng, nhiều người mắc bệnh lý dạ dày lo ngại việc ăn riềng có thể gây kích ứng vết loét niêm mạc. Không ít người băn khoăn liệu loại củ này giúp giảm đau hay chỉ làm tình trạng viêm loét dạ dày trở nên tồi tệ hơn.

Các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm cho thấy các chiết xuất hoạt chất từ củ riềng có tiềm năng bảo vệ niêm mạc, kháng viêm và hỗ trợ làm lành vết loét dạ dày trên động vật [1, 2]. Tuy nhiên, phần lớn các thử nghiệm mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột hoặc tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng xác nhận trên người đau dạ dày [1]. Dưới đây là phân tích chi tiết từ các bằng chứng khoa học hiện có.

Hoạt chất từ củ riềng và cơ chế bảo vệ niêm mạc

Củ riềng (tên khoa học là Alpinia officinarum, thuộc họ Gừng Zingiberaceae) chứa nhiều hợp chất tự nhiên như flavonoid (tiêu biểu là galangin), diphenylheptanoid và tinh dầu [3, 6]. Về mặt lý thuyết, thức ăn cay nồng dễ gây lo ngại kích thích bài tiết acid dạ dày. Dù vậy, các nghiên cứu tập trung vào dược lý chỉ ra rằng các chiết xuất từ riềng không làm tăng phản ứng viêm mà ngược lại, tác động tích cực đến nhiều thụ thể dẫn truyền và enzyme bảo vệ niêm mạc [1, 7].

Trong các mô hình tổn thương tế bào niêm mạc dạ dày người (GES-1) bị kích ứng bởi cồn, hoạt chất galangin và nhóm flavonoid toàn phần từ riềng giúp giảm tỷ lệ tế bào chết theo chương trình (apoptosis) và hỗ trợ tế bào sống sót phục hồi [1, 2, 5]. Hoạt chất này cũng tác động đến thụ thể vanilloid tiềm năng TRPV1 – một thụ thể liên quan mật thiết đến phản ứng cảm thụ đau và viêm tại đường tiêu hóa [1, 4, 7]. Bằng việc ức chế hoặc điều biến con đường tín hiệu TLR4/NF-kappaB và TRPV1, dịch chiết riềng làm giảm tín hiệu viêm tại mô dạ dày [1, 7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu trên động vật

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận tác động chống loét dạ dày của dịch chiết riềng trên các mô hình tổn thương khác nhau:

  • Nghiên cứu về flavonoid trên chuột loét dạ dày do acid acetic (2022): Nghiên cứu thử nghiệm trên chuột cống SD bị loét dạ dày mạn tính do acid acetic [2]. Chuột được cho uống flavonoid toàn phần từ riềng (F.AOH) ở các mức liều 13,5; 27 và 54 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 2 tuần liên tục [2]. Kết quả ghi nhận diện tích vết loét dạ dày giảm từ 11,2 ± 1,89 xuống còn 2,19 ± 0,95 [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự giảm sút các cytokine gây viêm trong huyết thanh như TNF-alpha, IL-6 và ức chế thụ thể TRPV1 [2].

  • Nghiên cứu trên mô hình tổn thương do cồn (2020): Trên chuột nhắt trắng BALB/c bị gây tổn thương dạ dày cấp bằng cồn (ethanol 10 mL/kg), nhóm nghiên cứu cho chuột uống F-AOH ở liều 31,7; 63,4 và 126,8 mg/kg trong 1 tuần [3]. Kết quả cho thấy chỉ số loét dạ dày giảm từ 23,4 ± 4,28 xuống còn 8,32 ± 1,5, đồng thời cải thiện nồng độ các chất điều hòa tiêu hóa như gastrin (GAS) và motilin (MTL) [3]. Trên tế bào niêm mạc GES-1, F-AOH giúp nâng tỷ lệ sống sót của tế bào từ 47% lên 85% [3].

  • Nghiên cứu trên chuột bị tổn thương do thuốc giảm đau kháng viêm indomethacin (2018): Nghiên cứu trên chuột cống Sprague-Dawley bị tổn thương dạ dày do indomethacin liều 0,3 g/kg [4]. Sau 7 giờ, chuột được uống dịch chiết ethanol từ riềng ở các liều 0,03; 0,09 hoặc 0,18 g/kg/ngày trong 6 ngày [4]. Ở mức liều 0,18 g/kg, chỉ số loét đại thể giảm mạnh từ 20,23 ± 1,38 xuống 1,66 ± 0,37, chỉ số mô học giảm từ 4,67 ± 1,03 xuống 0,33 ± 0,51, đồng thời nồng độ enzyme cyclooxygenase-1 (COX-1) trong niêm mạc tăng gấp 1,25 lần [4].

  • Nghiên cứu về phân đoạn diphenylheptane (2021): Thử nghiệm trên 60 chuột nhắt BALB/c bị tổn thương dạ dày do cồn cho thấy việc uống diphenylheptanes (DPHs) từ riềng liên tục trong 7 ngày giúp giảm chỉ số loét dạ dày, giảm các chất trung gian gây viêm và giảm nồng độ gastrin cùng motilin so với nhóm đối chứng không điều trị [5].

Tác động đối với tiết acid và chức năng tiêu hóa

Một điểm mấu chốt được độc giả quan tâm là liệu củ riềng có gây kích thích dạ dày tăng tiết acid gây xót loét hay không. Trong các đánh giá tổng hợp về thực vật chi Alpinia, các nghiên cứu trên động vật ghi nhận cây giúp cải thiện acid dịch vị, tăng cường nhu động tiêu hóa và thúc đẩy làm lành ổ loét [1].

Bên cạnh đó, việc điều hòa nồng độ gastrin (hormone kích thích bài tiết acid) và motilin (hormone kích thích nhu động ruột) đã được quan sát trong các thử nghiệm sử dụng phân đoạn chiết xuất riềng [2, 7]. Dù vậy, các kết quả này đến từ các hợp chất đã qua tinh chế hoặc chiết xuất cồn, không hoàn toàn đồng nhất với việc ăn riềng củ tươi nguyên vỏ ở dạng gia vị thô.

Hiểu lầm thường gặp về củ riềng và bệnh dạ dày

Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng thực phẩm có vị cay nóng tự nhiên như riềng luôn gây "bào mòn" niêm mạc dạ dày. Thực tế, các hợp chất flavonoid như galangin trong riềng đã được chứng minh có khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ ức chế phản ứng viêm và bảo vệ tế bào mô liên kết [3, 4, 6].

Ngược lại, một sai lầm khác là tự ý dùng củ riềng tươi với lượng lớn hoặc uống nước cốt riềng đậm đặc nhằm "chữa lành" hoàn toàn ổ loét dạ dày. Hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người xác nhận riềng có thể thay thế thuốc điều trị viêm loét dạ dày [1]. Các nghiên cứu trên người của cây riềng Alpinia officinarum hiện chỉ mới tập trung vào lĩnh vực hỗ trợ cải thiện hình thái tinh trùng và vô sinh nam, hoàn toàn chưa có nghiên cứu điều trị bệnh dạ dày ở người [1].

Những ai cần thận trọng khi dùng củ riềng?

Mặc dù chiết xuất riềng an toàn trên nhiều dòng tế bào bình thường [1], việc tiêu thụ riềng tự nhiên dạng củ vẫn cần sự lưu ý:

  • Người đang trong đợt viêm loét dạ dày cấp tính: Khi niêm mạc đang sưng đỏ, trợt loét hoặc xuất huyết, các sợi xơ thô và tinh dầu cay nóng từ riềng tươi chưa qua xử lý có thể gây cảm giác cồn cào, nóng rát tức thì tại thượng vị.
  • Người có hội chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Gia vị cay nồng có thể làm tăng cảm giác ợ nóng hoặc khó chịu ở vùng ngực đối với một số cơ địa nhạy cảm.
  • Người đang dùng thuốc ức chế acid hoặc kháng sinh trị vi khuẩn HP: Không nên tự ý bỏ thuốc hay kết hợp các bài thuốc dân gian đậm đặc từ riềng khi chưa tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý sử dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn có tiền sử bệnh dạ dày nhưng yêu thích hương vị riềng hoặc muốn tận dụng các món ăn chứa riềng:

  • Dùng lượng vừa phải làm gia vị: Sử dụng riềng như một loại gia vị nấu chín trong các món kho, món canh, nấu nhừ cùng thực phẩm thay vì ăn sống hoặc uống nước cốt tươi.
  • Theo dõi phản ứng cơ thể: Mỗi người có ngưỡng đáp ứng dạ dày khác nhau. Nếu xuất hiện cảm giác cồn cào hoặc nóng rát vùng thượng vị sau khi ăn, cần giảm lượng dùng hoặc tạm ngừng.
  • Thăm khám y tế: Khi có các triệu chứng đau âm ỉ kéo dài, ợ chua liên tục hoặc nôn, cần đi khám tại cơ sở y tế để được chẩn đoán và hướng dẫn phác đồ điều trị bài bản.

Tóm lại, các chiết xuất từ củ riềng thể hiện tiềm năng bảo vệ niêm mạc và giảm viêm đáng chú ý trong các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và tế bào. Tuy nhiên, người bệnh đau dạ dày không nên coi riềng là thuốc chữa bệnh, chỉ nên dùng với lượng vừa phải trong chế biến món ăn và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị của nhân viên y tế.