Cà rốt từ lâu đã được coi là thực phẩm vàng cho sức khỏe nhờ chứa nhiều vitamin và tiền chất dinh dưỡng quý giá. Nhiều người hút thuốc lá chủ động tìm đến cà rốt hoặc các loại thực phẩm chức năng bổ sung beta-carotene với hy vọng chất chống oxy hóa này sẽ bảo vệ buồng phổi khỏi khói thuốc độc hại.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy người hút thuốc cần phân biệt rất rõ ràng giữa việc ăn cà rốt tự nhiên và việc nạp chất này qua các viên uống bổ sung. Việc tự ý sử dụng viên uống chứa vi chất tổng hợp liều cao có thể mang lại tác dụng ngược nguy hiểm, trong khi bổ sung từ rau củ qua bữa ăn hàng ngày lại không ghi nhận rủi ro tương tự.
Nghịch lý từ viên uống vi chất liều cao
Nhiều người mặc định rằng chất chống oxy hóa luôn có lợi trong mọi hoàn cảnh và mọi dạng dùng. Thực tế y khoa ghi nhận việc bổ sung beta-carotene dưới dạng viên uống đơn chất hoặc đa vi chất liều cao không mang lại hiệu quả bảo vệ trước nguy cơ ung thư phổi ở người đang hoặc từng hút thuốc [1].
Thậm chí, việc lạm dụng viên uống bổ sung còn ghi nhận mối liên quan trực tiếp đến sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh ác tính [2]. Các kết quả thử nghiệm lâm sàng lớn đã chỉ ra rằng việc bổ sung chất này qua viên uống là điều chống chỉ định đối với người có thói quen hút thuốc lá [3].
Sự xuất hiện tràn lan của các chế phẩm bổ sung vitamin cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro cho người tiêu dùng. Một khảo sát trên 47 loại vitamin tổng hợp thông dụng cho thấy có tới 70% sản phẩm chứa thành phần beta-carotene, với hàm lượng trung bình là 0,3 mg mỗi ngày nhưng cá biệt có sản phẩm lên tới 17,2 mg [4]. Đáng chú ý, các loại viên uống tiếp thị bổ mắt thường chứa hàm lượng rất cao, với mức trung bình 3 mg và có thể lên tới 24 mg mỗi ngày [4].
Cơ chế sinh học khi tiếp xúc với khói thuốc
Khói thuốc lá tạo ra môi trường chịu nhiều áp lực oxy hóa nặng nề bên trong đường hô hấp của người hút. Nồng độ beta-carotene quá cao trong cơ thể có thể gây ra hiện tượng kích hoạt quá mức tín hiệu retinoic, dẫn đến tình trạng tế bào biểu mô phổi phân chia và tăng sinh mất kiểm soát [5].
Bên cạnh đó, môi trường chứa khói thuốc kết hợp với liều cao vi chất này còn có xu hướng kích thích họ enzyme cytochrome P450 hoạt động mạnh mẽ, đồng thời làm ức chế biểu hiện của protein thụ thể RARbeta [5]. Một số nhà nghiên cứu cũng đặt giả thuyết rằng nồng độ quá đậm đặc có thể biến chất chống oxy hóa này thành chất tiền oxy hóa thúc đẩy tổn thương tế bào [5].
Dù vậy, khi tiến hành kiểm nghiệm tương tác trong phòng thí nghiệm hóa mô, khói thuốc tiếp xúc với chất này tạo ra các sản phẩm oxy hóa chuỗi polyene chứa carbonyl, epoxide và đặc biệt là 4-nitro-beta-carotene do phản ứng với oxit nitơ [6]. Tuy nhiên trong hệ thống màng giả lập mô sống, vi chất này vẫn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa yếu và làm chậm quá trình oxy hóa của alpha-tocopherol lẫn ascorbate, khiến giả thuyết về tác động trực tiếp thúc đẩy oxy hóa trong điều kiện sinh học bình thường vẫn chưa có sự thống nhất hoàn toàn [6]. Mặt khác, giới khoa học nhận định sự gia tăng ca bệnh có thể do chất bổ sung đã vô tình thúc đẩy tốc độ phát triển của các khối u tiền lâm sàng đã hình thành từ trước [7].
Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nói gì?
Để làm rõ nghi vấn, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm can thiệp cộng đồng quy mô hàng chục nghìn người trong thời gian dài. Nổi bật nhất là thử nghiệm Phòng chống Ung thư bằng Alpha-Tocopherol và Beta-Carotene (nghiên cứu ATBC) thực hiện tại Phần Lan [1, 6].
Thử nghiệm ATBC tuyển chọn ngẫu nhiên 29.133 nam giới hút thuốc lá từ 5 điếu mỗi ngày, độ tuổi 50-69, chia thành 4 nhóm dùng can thiệp hàng ngày gồm: alpha-tocopherol (50 mg/ngày), beta-carotene tổng hợp (20 mg/ngày dạng all-trans), kết hợp cả hai hoặc dùng giả dược [8]. Sau 5 đến 8 năm theo dõi, nhóm dùng beta-carotene ghi nhận mức tăng 18% tỷ lệ mắc ung thư phổi và tăng 8% tỷ lệ tử vong chung, trong khi nhóm dùng vitamin E đơn thuần không tạo ra khác biệt [8]. Nhóm kết hợp cả hai chất cho kết quả tương tự nhóm chỉ dùng vi chất tiền vitamin A [8].
Phân tích sâu hơn từ thử nghiệm ATBC vào năm 2019 khẳng định sự gia tăng nguy cơ ung thư phổi xảy ra ở mọi nhóm người dùng bất kể nồng độ hắc ín hay nicotine trong điếu thuốc [2]. Với người hút thuốc có hàm lượng hắc ín siêu nhẹ (dưới 7 mg), nguy cơ tăng với tỷ số nguy hại HR là 1,31; người hút thuốc lá không đầu lọc (trên 21 mg hắc ín) có HR là 1,22 với chỉ số p tương tác là 0,91 [2]. Tương tự, sự gia tăng rủi ro cũng không phụ thuộc vào nồng độ nicotine: loại thuốc lá thông khí có nicotine dưới 0,8 microgam ghi nhận HR là 1,23, trong khi loại không đầu lọc trên 1,3 microgam nicotine có HR là 1,22 [2].
Mối nguy hiểm của viên uống bổ sung cũng xuất hiện trong thử nghiệm Hiệu quả của Carotene và Retinol (CARET). Nghiên cứu CARET bổ sung kết hợp 30 mg chất này cùng retinyl palmitate mỗi ngày trên người hút thuốc và công nhân tiếp xúc bụi amiang, ghi nhận mức tăng tới 28% tỷ lệ mắc ung thư phổi ở nhóm can thiệp [4, 8]. Tác động tiêu cực này ở thử nghiệm CARET thậm chí còn kéo dài thêm 4 năm sau khi dừng can thiệp [7].
Một phân tích gộp năm 2008 tổng hợp từ 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên lớn trên 109.394 người cho thấy liều bổ sung trung bình từ 20 đến 30 mg mỗi ngày làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư phổi ở người đang hút thuốc với tỷ số chênh OR là 1,24 [4]. Tuy nhiên, ở nhóm người đã từng hút thuốc nhưng đã cai, phân tích gộp này không ghi nhận mức tăng có ý nghĩa thống kê với OR là 1,10 [4].
Giá trị và sự an toàn từ thực phẩm tự nhiên
Trái ngược hoàn toàn với các viên uống bổ sung nồng độ đậm đặc, việc hấp thu các carotenoid tự nhiên thông qua khẩu phần ăn uống lại không gây ra các tác động bất lợi này. Một nghiên cứu theo dõi vào năm 2022 trên nhóm dân cư có thu nhập thấp tại Đông Nam Hoa Kỳ đã đánh giá mối liên quan giữa việc tiêu thụ carotenoid qua chế độ ăn và nguy cơ ung thư phổi ở nhóm người hút thuốc nặng (hút trên 20 gói-năm) [5].
Kết quả nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng việc tiêu thụ beta-carotene hoặc các loại carotenoid khác từ thực phẩm tự nhiên không hề có mối liên quan thuận tới nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc nặng [5]. Điểm mấu chốt nằm ở chỗ hàm lượng vi chất từ khẩu phần ăn thông thường thấp hơn rất nhiều so với liều dùng can thiệp trong các viên thuốc [5].
Theo các cuộc điều tra dinh dưỡng quốc gia, lượng vi chất này hấp thu qua khẩu phần ăn thực tế thường dưới 3 mg mỗi ngày, chẳng hạn mức tiêu thụ bình quân tính theo năng lượng ở nhóm đối chứng nghiên cứu ATBC chỉ là 1.758 microgam (khoảng 1,76 mg) mỗi ngày, và ở nam giới thuộc nhóm thuần tập New York State Cohort là 6.382 microgam (khoảng 6,38 mg) mỗi ngày [5]. Trong khi đó, các viên uống thử nghiệm đưa vào cơ thể tới 20-30 mg mỗi ngày, tức cao gấp nhiều lần [2, 4]. Ngoài ra, trong rau củ tự nhiên như cà rốt, hoạt chất tồn tại cùng mạng lưới phức hợp gồm nhiều vi chất dinh dưỡng khác cùng nhau hỗ trợ, khác xa với việc bổ sung một phân tử tổng hợp đơn độc [4, 5].
Bằng chứng khoa học hiện nay vẫn khẳng định việc duy trì chế độ ăn giàu rau xanh và củ quả có mối liên hệ nhất quán với việc giảm nguy cơ mắc ung thư ở nhiều cơ quan [3]. Nồng độ vi chất tự nhiên lưu hành trong máu ở mức hợp lý thông qua ăn uống còn tỷ lệ nghịch với rủi ro mắc bệnh tiểu đường loại 2 và béo phì [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chuyển sang các loại thuốc lá "nhẹ", thuốc lá đầu lọc có thông khí hoặc giảm nồng độ hắc ín thì có thể an tâm uống bổ sung vitamin tổng hợp. Thực tế nghiên cứu đã chứng minh viên uống liều cao làm tăng nguy cơ ung thư phổi bất kể người hút dùng loại thuốc lá có hàm lượng độc chất cao hay thấp [2].
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác hại của viên uống với rau củ tươi. Nhiều người hoang mang cho rằng người hút thuốc phải kiêng hoàn toàn cà rốt, bí đỏ hoặc các loại củ quả màu cam. Các khảo sát dinh dưỡng cho thấy rủi ro chỉ xuất hiện khi dùng viên chiết xuất liều cao, không xuất hiện qua việc ăn uống thông thường từ nguồn thực vật tự nhiên [4, 5].
Một số người cũng tin rằng dùng thêm nhiều loại vitamin khác nhau sẽ hóa giải được tác hại của nhau. Tuy nhiên, việc phối hợp viên uống vitamin A liều cao hoặc canxi/magie cùng với vitamin D/canxi đã được ghi nhận làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người đang hút thuốc [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người đang hút thuốc lá mỗi ngày tuyệt đối không nên tự ý mua và sử dụng các sản phẩm thực phẩm chức năng, viên uống bổ mắt hoặc vitamin tổng hợp có hàm lượng beta-carotene đậm đặc [1, 2]. Thử nghiệm ATBC ghi nhận tác động bất lợi của viên uống thể hiện rõ ràng và mạnh mẽ hơn ở những người hút từ 20 điếu thuốc mỗi ngày trở lên [6, 8].
Những người có thói quen vừa hút thuốc lá vừa uống rượu bia cũng nằm trong nhóm rủi ro cao. Tác hại gia tăng bệnh lý ở người dùng viên bổ sung trở nên rõ rệt hơn ở những người tiêu thụ lượng cồn tương đối khiêm tốn, từ mức trên 11 gam cồn mỗi ngày (khoảng một ly tiêu chuẩn) [8].
Nhóm công nhân hoặc người lao động từng có tiền sử phơi nhiễm với bụi khoáng amiang kết hợp hút thuốc cũng cần tránh xa các dạng viên uống vi chất này vì rủi ro kích thích u tiến triển [7]. Nếu cần bổ sung bất kỳ loại vi chất nào để điều trị bệnh lý, người hút thuốc cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa và đọc kỹ bảng thành phần thuốc.
Áp dụng chế độ ăn uống khoa học cho người hút thuốc
Người có thói quen hút thuốc lá hoàn toàn có thể thưởng thức cà rốt trong các bữa ăn gia đình mà không cần lo ngại nguy cơ bệnh lý do tích tụ vi chất [5]. Một củ cà rốt cỡ vừa trong bữa ăn chỉ cung cấp lượng carotenoid tự nhiên vừa phải, đi kèm chất xơ và khoáng chất an toàn cho cơ thể.
Cách chế biến cà rốt tốt nhất là nấu chín vừa tới, xào nhẹ với một chút dầu thực vật hoặc nấu canh cùng các nguyên liệu khác. Do các carotenoid tan trong chất béo, sự hiện diện của một lượng nhỏ dầu mỡ lành mạnh sẽ hỗ trợ cơ thể chuyển hóa dưỡng chất thuận lợi mà không tạo áp lực quá tải như các dạng chiết xuất công nghiệp.
Thay vì tìm kiếm sự bảo vệ từ các loại thần dược dạng viên nén, việc đa dạng hóa nguồn rau củ quả trong bữa ăn hàng ngày là giải pháp tối ưu. Kết hợp cà rốt với các loại rau lá xanh, ngũ cốc và trái cây tươi sẽ cung cấp một mạng lưới dưỡng chất chống oxy hóa tự nhiên, giúp nâng cao thể trạng một cách an toàn và bền vững [3].
Tóm lại, người hút thuốc lá không cần kiêng cữ cà rốt tươi trong các bữa ăn thường nhật nhưng cần kiên quyết nói không với các loại viên uống bổ sung beta-carotene liều cao [1, 4]. Dù vậy, các chuyên gia y tế luôn nhấn mạnh rằng không có bất kỳ loại thực phẩm hay chế độ dinh dưỡng nào có thể trung hòa hoàn toàn độc hại từ thuốc lá, và việc từ bỏ thuốc lá hoàn toàn vẫn luôn là biện pháp bảo vệ sức khỏe phổi hiệu quả nhất [3].
