Người huyết áp cao có cần kiêng trứng hoàn toàn vì cholesterol?

Nhiều người khi nhận kết quả đo huyết áp vượt ngưỡng bình thường liền lập tức loại bỏ hoàn toàn trứng khỏi khẩu phần ăn hằng ngày. Nỗi sợ này bắt nguồn từ việc lòng đỏ trứng chứa lượng cholesterol tương đối cao, khiến người bệnh lo lắng mạch máu sẽ nhanh chóng bị xơ vữa và huyết áp tăng vọt. Liệu sự kiêng cữ khắt khe này có thực sự cần thiết theo góc nhìn của y học hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn là: người huyết áp cao không bắt buộc phải kiêng trứng hoàn toàn. Bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng cholesterol trong thực phẩm ít tác động tiêu cực đến chỉ số huyết áp hơn so với các quan niệm truyền thống, miễn là trứng được tiêu thụ với số lượng hợp lý và chế biến lành mạnh.

Cholesterol trong trứng và cơ chế xơ vữa mạch máu

Lòng đỏ trứng từ lâu đã mang tiếng xấu vì chứa nhiều cholesterol. Tuy nhiên, các phân tích tổng hợp từ nhiều nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu chỉ ra rằng cholesterol từ chế độ ăn uống có tác động tương đối nhỏ đến nồng độ cholesterol toàn phần trong huyết tương ^[1]. Nghiên cứu dịch tễ học ghi nhận mối liên hệ giữa lượng cholesterol ăn vào và nguy cơ bệnh tim mạch nhìn chung là rất yếu ^[1].

Ngoài ra, phản ứng của cơ thể đối với cholesterol từ thực phẩm có sự khác biệt rất lớn giữa các cá nhân ^[1]. Đáng chú ý, việc ăn trứng còn thúc đẩy sự hình thành các hạt hạt lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) và lipoprotein tỷ trọng cao (HDL) có kích thước lớn hơn ^[1]. Những hạt lipoprotein kích thước lớn này được nhận định là ít có xu hướng bám dính gây tổn thương thành mạch, từ đó có thể tăng cường khả năng bảo vệ cơ thể chống lại tình trạng xơ vữa động mạch ^[1].

Bên cạnh cholesterol, trứng cung cấp nhiều thành phần dinh dưỡng có lợi cho hệ tuần hoàn. Lòng trắng trứng chứa các chuỗi peptide có khả năng làm giảm huyết áp thông qua cơ chế ức chế men chuyển angiotensin (ACE) ^[2]. Các peptide như ovotransferrin giúp giảm viêm tế bào nội mô và hạn chế tình trạng rối loạn chức năng nội mô, trong khi protein nguồn gốc từ trứng còn giúp giảm viêm ở tế bào cơ trơn mạch máu thông qua con đường NF-kappaB ^[2]. Ngoài ra, ovokinin – một peptide từ lòng trắng – khi kết hợp với phospholipid trong lòng đỏ trứng còn được ghi nhận tăng cường hoạt tính hạ huyết áp ^[2].

Tác động của trứng lên huyết áp qua các thử nghiệm lâm sàng

Để đánh giá chính xác việc ăn trứng có làm thay đổi số đo huyết áp hay không, các nhà khoa học đã tiến hành tổng hợp dữ liệu từ những thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) – tiêu chuẩn vàng trong nghiên cứu y khoa. Một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp công bố năm 2020 đã kiểm tra 15 thử nghiệm RCT với tổng cộng 748 người tham gia ^[3].

Kết quả phân tích gộp cho thấy việc ăn trứng không gây ra bất kỳ tác động tiêu cực đáng kể nào lên cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương. Cụ thể, chênh lệch trung bình có trọng số (WMD) đối với huyết áp tâm thu chỉ là 0,046 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -0,792 đến 0,884) và đối với huyết áp tâm trương là -0,603 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -1,521 đến 0,315) ^[3]. Sự biến thiên không đáng kể này khẳng định việc thêm trứng vào chế độ ăn uống không trực tiếp đẩy huyết áp lên mức nguy hiểm. Tuy nhiên, các tác giả cũng nhấn mạnh rằng do hạn chế về số lượng và quy mô các nghiên cứu sẵn có, vẫn chưa thể đưa ra kết luận khái quát tuyệt đối về tác động tích cực hay trung tính hoàn toàn của trứng đối với huyết áp ở người trưởng thành ^[3].

Bằng chứng dịch tễ học quy mô lớn nói gì?

Ở góc độ nghiên cứu cộng đồng dài hạn, mối liên hệ giữa tiêu thụ trứng và các bệnh lý tim mạch, huyết áp đã được theo dõi kỹ lưỡng qua nhiều công trình uy tín.

Trong nghiên cứu Framingham Offspring công bố năm 2023 trên 2.349 người trưởng thành từ 30 đến 64 tuổi, các đối tượng được ghi chép nhật ký ăn uống 3 ngày và theo dõi sức khỏe liên tục ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ từ 5 quả trứng trở lên mỗi tuần có mức đường huyết lúc đói thấp hơn (p = 0,0004) và huyết áp tâm thu trung bình thấp hơn (p = 0,0284) sau 4 năm theo dõi ^[4]. Lượng trứng tiêu thụ cao hơn cũng đi liền với việc giảm 32% nguy cơ phát triển bệnh huyết áp cao (HR: 0,68; khoảng tin cậy 95%: 0,50-0,93) và giảm nguy cơ rối loạn đường huyết hoặc tiểu đường tuýp 2 (HR: 0,72; khoảng tin cậy 95%: 0,51-1,03) ^[4].

Tương tự, nghiên cứu cắt ngang đa trung tâm EVIDENT II thực hiện trên 668 người Tây Ban Nha độ tuổi trung bình 52,4 cũng ghi nhận mối liên hệ giữa ăn nhiều trứng với mức giảm huyết áp ban đầu ^[5]. Mặc dù sau khi hiệu chỉnh toàn diện các yếu tố gây nhiễu, mối liên hệ này không còn mang ý nghĩa thống kê, các tác giả kết luận rằng việc tiêu thụ tới 1 quả trứng mỗi ngày không liên quan xấu đến huyết áp hay chỉ số HbA1c, kể cả ở những người thừa cân hoặc béo phì ^[5].

Nghiên cứu đoàn hệ quốc gia theo dõi 9.734 người trưởng thành trong suốt 20 năm tại Mỹ cũng không tìm thấy sự khác biệt về nguy cơ mắc bệnh động mạch vành hay đột quỵ giữa nhóm ăn trên 6 quả trứng/tuần so với nhóm ăn dưới 1 quả/tuần (RR đối với bệnh mạch vành là 1,1; khoảng tin cậy 95%: 0,9-1,3) ^[6].

Những khoảng trống và tín hiệu cảnh báo cần lưu ý

Mặc dù phần lớn các nghiên cứu cho thấy trứng an toàn, một số dữ liệu dịch tễ học và tiền lâm sàng vẫn ghi nhận các cảnh báo cần được xem xét cẩn trọng.

Nghiên cứu bệnh - chứng trích xuất từ đoàn hệ PERSIAN tại Iran trên 4.241 người (gồm 1.535 bệnh nhân tim mạch và 2.706 người khỏe mạnh) chỉ ra rằng không có mối liên quan giữa tiêu thụ trứng với bệnh cao huyết áp, thiếu máu cơ tim hay nhồi máu cơ tim ^[7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này lại phát hiện mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa tiêu thụ trứng và đột quỵ sau khi đã hiệu chỉnh nhiều biến số như chỉ số khối cơ thể (BMI), huyết áp, hồ sơ lipid và mức cholesterol nạp vào (OR: 1,007; khoảng tin cậy 95%: 1,001-1,013; p = 0,03) ^[7]. Các nhà nghiên cứu khuyến cáo cần thêm nhiều công trình để làm sáng tỏ mối liên hệ này ^[7].

Trong nghiên cứu thực nghiệm trên động vật năm 2021, khi chuột cống đực Wistar được cho uống các thành phần của trứng với liều 1 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 8 tuần, việc dùng toàn bộ quả trứng hoặc lòng đỏ trứng riêng lẻ đã làm tăng huyết áp và tăng tích tụ lipid trong gan ^[8]. Ngược lại, lòng trắng trứng làm giảm cholesterol huyết tương và mỡ cơ thể ^[8].

Dù nghiên cứu trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) cho thấy hoạt chất lecithin chiết xuất từ trứng làm giảm huyết áp tâm thu tới 20,95 mmHg và huyết áp tâm trương 17,36 mmHg ^[2], sự khác biệt về sinh học giữa mô hình động vật và cơ thể người đồng nghĩa với việc người bệnh không nên tự ý lạm dụng trứng hay các sản phẩm chiết xuất mà bỏ qua phác đồ điều trị.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi ăn trứng?

Từ những bằng chứng hiện có, việc ăn trứng không bị cấm đoán nhưng đòi hỏi sự điều chỉnh chặt chẽ ở một số nhóm bệnh nhân cụ thể:

Người bệnh cao huyết áp kèm đái tháo đường: Phân tích phân nhóm theo dõi suốt 20 năm trên 9.734 người ghi nhận rằng ở các bệnh nhân tiểu đường, tiêu thụ trên 6 quả trứng mỗi tuần làm tăng gấp đôi nguy cơ mắc bệnh động mạch vành (RR: 2,0; khoảng tin cậy 95%: 1,0-3,8) ^[6]. Do đó, người vừa bị huyết áp cao vừa có rối loạn đường huyết cần kiểm soát lượng trứng chặt chẽ hơn người bình thường.

Người có tổn thương gan hoặc thận: Thử nghiệm thực nghiệm ghi nhận lòng đỏ trứng đơn lẻ làm tăng nồng độ creatinine và phosphatase kiềm trong huyết tương ở chuột ^[8]. Người có biến chứng thận hoặc suy giảm chức năng gan do huyết áp cao kéo dài nên tham vấn ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để cân đối lượng protein và phospholipid tiêu thụ.

Các cá nhân có cơ địa nhạy cảm với cholesterol: Vì mức độ đáp ứng của nồng độ mỡ máu đối với cholesterol ăn vào có sự dao động rất lớn giữa từng cá nhân ^[1], những người có tiền sử rối loạn lipid máu gia đình nên xét nghiệm máu định kỳ để theo dõi sát sao.

Hướng dẫn sử dụng trứng an toàn cho người tăng huyết áp

Người bị tăng huyết áp hoàn toàn có thể thưởng thức trứng trong thực đơn nếu áp dụng những nguyên tắc thực tế sau:

Kiểm soát số lượng hợp lý: Dựa trên các nghiên cứu can thiệp và dịch tễ học, mức tiêu thụ an toàn được ghi nhận là từ vài quả mỗi tuần cho tới tối đa 1 quả mỗi ngày trong khuôn khổ lối sống lành mạnh ^[4], ^[5]. Nhóm có bệnh tiểu đường đi kèm nên giới hạn dưới 6 quả mỗi tuần ^[6].

Tận dụng giá trị của lòng trắng: Lòng trắng trứng là nguồn cung cấp protein dồi dào, không chứa cholesterol, đồng thời có thể hỗ trợ kiểm soát huyết áp thông qua các peptide ức chế men chuyển tự nhiên ^[8], ^[2]. Nếu cần hạn chế chất béo, bạn có thể ăn 1 quả trứng nguyên kèm thêm 1 lòng trắng.

Phương pháp chế biến: Nên ưu tiên luộc hoặc hấp, tránh chiên rán ngập dầu mỡ động vật hay bơ. Việc nạp thêm chất béo bão hòa từ dầu mỡ có thể làm lu mờ những lợi ích của trứng và ảnh hưởng tiêu cực đến chỉ số mỡ máu cũng như mạch máu ^[1]. Hạn chế tối đa việc chấm trứng cùng muối tiêu, nước mắm mặn nhằm tránh dư thừa natri – nguyên nhân trực tiếp làm tăng huyết áp.

Kết hợp chế độ ăn tổng thể: Nghiên cứu Framingham chỉ ra rằng tác dụng bảo vệ tim mạch và huyết áp của trứng đạt hiệu quả cao nhất khi kết hợp với mô hình ăn uống lành mạnh tổng quát ^[4]. Việc thay thế carbohydrate tinh chế bằng protein chất lượng cao có thể hỗ trợ hạ huyết áp và cải thiện mỡ máu ^[1]. Hãy ăn trứng kèm nhiều rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung chất xơ và chất chống oxy hóa.

Nhìn chung, người bị huyết áp cao không cần phải loại bỏ trứng khỏi chế độ ăn uống hằng ngày vì nỗi lo cholesterol. Trứng vẫn là một nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, an toàn và tiện lợi khi được dùng điều độ kết hợp cùng lối sống lành mạnh. Hãy chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để xây dựng thực đơn cá nhân hóa, phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe hiện tại.