Người huyết áp thấp có nên ăn canh bí xanh thường xuyên?

Bí xanh (bí đao) là món canh thanh mát quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, người có cơ địa huyết áp thấp thường băn khoăn liệu ăn canh bí đao thường xuyên có gây hoa mắt, chóng mặt do tụt áp thêm hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Người huyết áp thấp không nên ăn canh bí xanh quá thường xuyên hoặc dùng nước ép đặc với lượng lớn. Các bằng chứng khoa học cho thấy bí xanh chứa các hoạt chất kích thích giãn mạch và hỗ trợ hạ huyết áp, do đó việc lạm dụng có thể khiến chỉ số huyết áp hạ sâu hơn.

Cơ chế sinh học khiến bí xanh làm hạ huyết áp

Bí xanh có tên khoa học là Benincasa hispida. Y học cổ truyền từ lâu đã ứng dụng loại quả này trong việc hỗ trợ điều trị chứng tăng huyết áp ^[1]. Dưới góc nhìn dược lý hiện đại, tác động này bắt nguồn từ sự tương tác trực tiếp lên hệ mạch máu.

Một nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ cơ chế này bằng cách sử dụng dịch ép bí xanh cô đặc gấp mười lần ^[1]. Thí nghiệm trên tế bào nội mô động mạch chủ phân lập từ heo cho thấy dịch ép kích thích giải phóng oxit nitric (NO) ^[1]. Khi sử dụng chất ức chế men tổng hợp NO hoặc loại bỏ lớp nội mô mạch máu, phản ứng này bị chặn đứng hoàn toàn ^[1].

Oxit nitric là phân tử tín hiệu quan trọng giúp cơ trơn thành mạch thư giãn, làm lòng mạch giãn rộng ^[1]. Khi lòng mạch nở ra, áp lực dòng máu tác động lên thành mạch giảm xuống ^[1]. Với người cao huyết áp, điều này rất có lợi; nhưng với người có cơ địa huyết áp vốn đã thấp, việc kích thích giãn mạch liên tục có thể gây bất lợi cho sự ổn định huyết áp.

Nghiên cứu trên động vật: Tác động hạ áp phụ thuộc liều lượng

Tác dụng hạ huyết áp của bí xanh đã được chứng minh rõ rệt qua các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Trong nghiên cứu tiêm tĩnh mạch dịch ép bí đao cô đặc cho chuột cống trắng Wistar bình thường, các nhà khoa học ghi nhận chỉ số huyết áp giảm dần phụ thuộc vào liều lượng dịch ép đưa vào cơ thể ^[1]. Dịch ép này cũng làm giãn các vòng động mạch chủ của chuột đã được gây co thắt trước đó bằng noradrenaline ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 trên chuột nhạy cảm với muối Dahl (D-SS) bị tăng huyết áp do ăn nhiều muối cũng cho thấy chiết xuất bí xanh giúp điều hòa huyết áp ^[2]. Phân tích chuyển hóa bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) xác định 24 chất chuyển hóa hạ áp ở vùng vỏ thận và 16 chất chuyển hóa ở tủy thận ^[2].

Các hợp chất như axit malic, axit aspartic và glycine trong bí xanh làm thay đổi nhiều chu trình sinh hóa quan trọng, bao gồm chu trình citrate và chuyển hóa axit amin ^[2]. Khả năng chống oxy hóa cùng các chất này giúp làm giảm huyết áp thực nghiệm ở chuột ^[2]. Các kết quả tiền lâm sàng này khẳng định đặc tính hạ huyết áp nội tại của loại thực phẩm này [1, 7].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Giảm huyết áp tâm trương

Không chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm trên động vật, tác động làm giảm huyết áp của bí xanh đã được ghi nhận trên cơ thể người qua nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2024 ^[3].

Nghiên cứu được tiến hành tại Malaysia trên 50 bệnh nhân đái tháo đường type 2, chia thành nhóm can thiệp và nhóm chứng ^[3]. Nhóm can thiệp sử dụng thức uống dạng bột pha chứa 2,5 g chiết xuất nước bí xanh mỗi ngày ^[3]. Sau 12 tuần can thiệp, nhóm dùng chiết xuất bí xanh ghi nhận huyết áp tâm trương giảm trung bình 7,0 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -11,4 đến -2,5 mmHg) so với mức ban đầu ^[3].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận mức đường huyết lúc đói giảm 0,8 mmol/L ở nhóm can thiệp (so với mức giảm 0,4 mmol/L ở nhóm chứng), đồng thời khối lượng nạc cơ thể có xu hướng tăng nhẹ sau 6 và 12 tuần can thiệp ^[3]. Sự sụt giảm huyết áp tâm trương 7,0 mmHg là con số đáng kể trên lâm sàng, cho thấy hoạt chất từ bí xanh tác động thực sự đến trương lực mạch máu ở người ^[3].

Lợi ích chuyển hóa và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Bí xanh rõ ràng là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, hỗ trợ chuyển hóa đường huyết tốt và có tiềm năng chống oxy hóa [2, 7]. Thậm chí ở mô hình chuột tổn thương dạ dày, hỗn hợp thảo mộc có chứa bí xanh còn hỗ trợ cải thiện sự hấp thu sắt và tăng huyết sắc tố ^[4].

Dẫu vậy, cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng hiện có:

• Chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên nhóm người huyết áp thấp: Nghiên cứu người năm 2024 được thực hiện trên 50 bệnh nhân đái tháo đường type 2, không phải người huyết áp thấp nguyên phát ^[3].
• Liều lượng nghiên cứu khác với bữa ăn thông thường: Nghiên cứu dùng dịch ép cô đặc 10 lần hoặc dạng chiết xuất bột chuẩn hóa 2,5 g, vốn có nồng độ hoạt chất đậm đặc hơn nhiều so với một bát canh nấu chín thông thường [1, 2].
• Cơ chế tác động: Các dữ liệu chủ yếu tập trung vào cơ chế giãn mạch qua oxit nitric (NO) và biến đổi chuyển hóa thận, chưa có số liệu đo lường cụ thể về lượng nước tiểu hay tốc độ lọc thận trong các trích đoạn nghiên cứu này [1, 7].

Do đó, người huyết áp thấp không cần quá hoang mang loại bỏ hoàn toàn bí xanh khỏi chế độ ăn, nhưng việc ăn dồn dập hàng ngày là điều không nên.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bí xanh

Nhiều người cho rằng bí xanh là loại quả lành tính tuyệt đối, ăn bao nhiêu cũng được, thậm chí uống nước ép bí xanh sống mỗi ngày để thanh lọc cơ thể hay giảm cân nhanh. Đây là quan điểm sai lầm đối với người huyết áp thấp.

Uống nước ép bí đao sống đậm đặc sẽ nạp lượng lớn hoạt chất thúc đẩy oxit nitric vào cơ thể, tương tự như mô hình dịch ép cô đặc gây hạ áp trong nghiên cứu ^[1]. Điều này rất dễ dẫn đến tình trạng tụt huyết áp tư thế, gây choáng váng khi đứng lên đột ngột.

Một hiểu lầm khác là nấu canh bí xanh với thịt thì không lo hạ áp. Dù việc kết hợp đạm động vật giúp bữa ăn cân bằng hơn, bản chất các hoạt chất giãn mạch trong bí đao vẫn tồn tại sau khi nấu. Nếu ăn liên tục bữa này qua bữa khác, tác động cộng dồn vẫn có thể ảnh hưởng đến người nhạy cảm.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người có tiền sử huyết áp thấp, người thường xuyên có biểu hiện hoa mắt, chóng mặt, mệt mỏi khi thay đổi tư thế nên thận trọng với bí xanh. Những người đang sử dụng các thuốc điều trị khác làm ảnh hưởng đến huyết áp cũng cần lưu ý theo dõi chỉ số thường xuyên.

Nếu thuộc nhóm cơ địa huyết áp thấp, bạn không nên dùng nước ép bí xanh sống nguyên chất hoặc uống các sản phẩm bột chiết xuất cô đặc bí xanh hàng ngày mà không có sự theo dõi y tế [1, 2].

Cách dùng canh bí xanh an toàn cho người huyết áp thấp

Để tận hưởng vị ngon của món canh này mà không lo ngại tụt huyết áp, người huyết áp thấp nên áp dụng các lưu ý thực tế sau:

• Tần suất hợp lý: Chỉ nên ăn canh bí xanh ở lượng vừa phải, giãn cách khoảng 1-2 bữa mỗi tuần, tránh ăn liên tục nhiều ngày.
• Nấu chín, kết hợp nguyên liệu có tính ấm: Luôn nấu chín bí xanh; tuyệt đối không uống nước ép sống. Nấu canh bí cùng sườn, thịt băm, tôm và nêm thêm một vài lát gừng tươi hoặc tiêu xay để cân bằng đặc tính hàn mát.
• Nêm gia vị vừa miệng: Không nên ăn canh bí xanh nấu quá nhạt, vì lượng muối natri vừa đủ trong bữa ăn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì thể tích tuần hoàn và giữ áp lực máu ổn định cho người huyết áp thấp.

Bí xanh là thực phẩm lành mạnh giàu chất chống oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa đường huyết [2, 7]. Tuy nhiên, do đặc tính làm giãn mạch thông qua giải phóng oxit nitric và hạ huyết áp đã được chứng minh [1, 2], người có cơ địa huyết áp thấp chỉ nên ăn canh bí đao với lượng vừa phải, chế biến chín kỹ và luôn lắng nghe phản ứng của cơ thể.