Bí đỏ là món ăn quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng ăn bí đỏ thường xuyên có thể giúp hạ huyết áp và bảo vệ hệ tim mạch nhờ lượng kali dồi dào. Liệu thực phẩm dân dã này có thực sự đem lại tác dụng hạ áp rõ rệt như lời đồn?

Thực tế, bí đỏ là nguồn cung cấp kali tự nhiên phong phú cho chế độ ăn uống hàng ngày. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện tại chỉ tập trung chứng minh vai trò kiểm soát huyết áp của khoáng chất kali nói chung, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt riêng trên quả bí đỏ hay nitrat từ bí đỏ. Dù vậy, việc bổ sung thực phẩm giàu kali như bí đỏ kết hợp giảm muối vẫn là biện pháp dinh dưỡng hỗ trợ tim mạch rất đáng chú ý.

Cơ chế tác động của kali đối với huyết áp

Tăng huyết áp ảnh hưởng tới gần một phần tư dân số toàn cầu và là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ra các bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch hay đột quỵ [1], [2]. Bệnh lý này hoàn toàn có thể can thiệp thông qua việc điều chỉnh lối sống và thực đơn ăn uống mỗi ngày [1], [3]. Trong cơ thể, natri (từ muối ăn) và kali là hai chất điện giải chủ chốt điều hòa thể tích dịch và trương lực mạch máu [4].

Nhiều giả thuyết y học chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa chế độ ăn nhiều natri, ít kali với sự hình thành tăng huyết áp nguyên phát [5], [6]. Khi cơ thể rơi vào tình trạng thiếu hụt kali, thận sẽ giảm đào thải natri, dẫn đến giữ muối và nước [7], [8]. Cùng lúc đó, nồng độ kali trong máu giảm trực tiếp gây co thắt mạch máu và làm thay đổi phản ứng của cơ thể với các hormone điều hòa vận mạch [7].

Ngoài ra, tình trạng cạn kiệt kali còn kích thích cơ thể bài tiết nhiều canxi qua nước tiểu [7], [8]. Canxi bị thất thoát kết hợp với hiện tượng giữ muối làm gia tăng áp lực lên thành mạch, khiến chỉ số huyết áp leo thang [7], [8]. Ngược lại, việc dung nạp đủ kali giúp tăng bài tiết natri, hỗ trợ thành mạch thư giãn và tái lập sự cân bằng cho huyết động [7], [8].

Nghiên cứu dịch tễ: Mối liên hệ giữa kali và huyết áp

Các nghiên cứu dịch tễ học tại nhiều khu vực địa lý khác nhau từ lâu đã ghi nhận mối tương quan nghịch giữa lượng kali tiêu thụ và tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp [7]. Để làm rõ điều này, một phân tích dữ liệu từ Khảo sát Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES 2005-2010) trên 10.563 người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên (nhóm không dùng thuốc hạ áp và không ăn kiêng muối) đã được thực hiện [2]. Kết quả cho thấy lượng tiêu thụ kali trung bình hàng ngày là 2.745 mg, trong khi natri lên tới 3.569 mg, tạo nên tỷ số natri/kali là 1,41 [2].

Cứ mỗi 1.000 mg kali tăng thêm trong khẩu phần mỗi ngày, huyết áp tâm thu giảm trung bình 1,24 mmHg (khoảng tin cậy 95%: 0,31 đến 2,70) [2]. Ngược lại, mỗi 1.000 mg natri tăng thêm làm tăng huyết áp tâm thu 1,04 mmHg [2]. Nhóm tiêu thụ kali ở mức cao nhất có nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp thấp hơn rõ rệt so với nhóm ăn ít kali nhất, với tỷ số chênh đã hiệu chỉnh là 0,72 (khoảng tin cậy 95%: 0,53 đến 0,97) [2].

Ngược lại, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ số natri/kali tăng mỗi 0,5 đơn vị sẽ làm huyết áp tâm thu tăng thêm 1,05 mmHg và làm tăng nguy cơ mắc bệnh huyết áp lên 1,30 lần [2]. Dữ liệu diện rộng này khẳng định rằng chế độ ăn nhiều muối nhưng ít kali tạo thành gánh nặng lớn cho hệ tuần hoàn của người trưởng thành [2].

Các thử nghiệm lâm sàng về bổ sung kali

Bên cạnh khảo sát dịch tễ, các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng cũng trực tiếp đánh giá phản ứng của cơ thể khi nồng độ kali thay đổi [4]. Một nghiên cứu can thiệp mù đôi, bắt chéo nghiêm ngặt thực hiện trên 12 bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát tại trung tâm nghiên cứu đại học đã so sánh hai chế độ ăn đồng năng lượng trong 10 ngày: nhóm ăn ít kali (16 mmol/ngày) và nhóm ăn đủ kali (96 mmol/ngày) trong khi lượng natri giữ cố định ở mức 120 mmol/ngày [8].

Kết quả ghi nhận khi bị giới hạn kali, huyết áp tâm thu của bệnh nhân tăng vọt 7 mmHg (khoảng tin cậy 95%: 3 đến 11 mmHg, P = 0,01) và huyết áp tâm trương tăng 6 mmHg (khoảng tin cậy 95%: 1 đến 11 mmHg, P = 0,04) [8]. Lượng kali trong huyết tương giảm xuống 0,8 mmol/L đi kèm với sự sụt giảm lượng natri đào thải qua nước tiểu từ 110 mmol/ngày xuống còn 83 mmol/ngày [8]. Khi truyền thử nghiệm 2 lít dung dịch muối sinh lý vào ngày thứ 11, huyết áp động mạch trung bình của những người đang thiếu kali tăng cao hơn đáng kể (115 mmHg so với 109 mmHg ở chế độ ăn đủ kali, P = 0,03) [8].

Tác động hạ áp của việc tăng cường kali cũng được kiểm chứng ở người đang sử dụng thuốc. Việc bổ sung kali giúp khắc phục tình trạng hạ kali máu do dùng thuốc lợi tiểu, qua đó làm tăng cường hiệu quả hạ huyết áp của loại thuốc này [7]. Ở bệnh nhân cần điều trị y khoa, chế độ ăn giảm natri phối hợp cùng kali cũng giúp tăng tác dụng hạ áp của nhóm thuốc chẹn beta và thuốc ức chế men chuyển [5].

Dù vậy, một số thử nghiệm can thiệp ngắn hạn dùng viên uống bổ sung kali lại cho kết quả chưa đồng nhất [4]. Điển hình như Thử nghiệm Tăng huyết áp Minnesota Mount Sinai (MSHT) - nghiên cứu mù đôi theo dõi 2 đến 3 năm trên nam giới tăng huyết áp đang ăn kiêng muối và dùng thuốc, việc so sánh huyết áp giữa nhóm dùng kali và giả dược trong 12 tuần đầu tiên vẫn cần thêm đánh giá dài hạn [4].

Bằng chứng trái chiều: Kali có tác động tới người khỏe mạnh?

Mặc dù vai trò của kali rất rõ ở bệnh nhân tim mạch, tác động này không phải lúc nào cũng xuất hiện trên người bình thường [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 phân tích trên 6.985 người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên tham gia khảo sát NHANES (2001-2006) không có tiền sử tăng huyết áp đã đưa ra kết quả bất ngờ [1]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố như tuổi tác, giới tính, chỉ số khối cơ thể (BMI), đái tháo đường và chức năng thận, các nhà khoa học không tìm thấy mối liên quan giữa lượng kali hay natri tiêu thụ với nguy cơ huyết áp vượt ngưỡng 140/90 mmHg hay 130/80 mmHg [1].

Chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương đo liên tục ở nhóm người khỏe mạnh này cũng không đổi theo lượng kali nạp vào (với P lần lượt là 0,68 và 0,74) [1]. Sự kết hợp giữa các mức tiêu thụ natri và kali cũng không tạo ra liên hệ nào với việc tăng huyết áp ở đối tượng chưa từng mắc bệnh [1].

Hơn nữa, các quan sát thực nghiệm trên động vật và người cho thấy phản ứng huyết áp với việc tăng hoặc giảm kali phụ thuộc rất lớn vào lượng muối nạp vào [7], [5]. Phản ứng tăng huyết áp do thiếu kali và phản ứng hạ áp nhờ bổ sung kali dường như không biểu hiện rõ nếu chế độ ăn hàng ngày vốn đã được duy trì ở mức natri rất thấp [7]. Tác dụng hạ áp của việc tăng kali thường lộ rõ nhất khi cơ thể đang ở trạng thái tiêu thụ nhiều muối [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thực phẩm hạ áp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn nhiều bí đỏ là có thể bỏ qua thuốc điều trị hoặc tha hồ nêm nếm muối mặn vào thức ăn. Đây là quan điểm sai lầm nghiêm trọng. Thực phẩm tự nhiên không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ và không có tác dụng chữa khỏi hoàn toàn bệnh tăng huyết áp [3], [5].

Một hiểu lầm khác là lời khuyên chung chung "hãy ăn nhiều rau củ quả" luôn mang lại kết quả ngay tức thì. Thực tế y khoa nhận thấy lời khuyên này thường khó đo lường và ít tác động rõ rệt nếu người bệnh không có kế hoạch dinh dưỡng cụ thể nhằm cắt giảm natri song song với tăng kali [3].

Cũng cần lưu ý rằng, trong số các bằng chứng khoa học hiện có, chưa có nghiên cứu riêng lẻ nào khẳng định bí đỏ hay nitrat tự nhiên trong bí đỏ có tác dụng giãn mạch trực tiếp ở người [4], [1], [7], [2], [3], [5], [8], [6]. Các lợi ích được ghi nhận đối với huyết áp chủ yếu đến từ hàm lượng khoáng chất kali hiện diện trong các loại rau củ quả nói chung [6].

Ai nên thận trọng khi ăn thực phẩm giàu kali?

Mặc dù tăng cường kali từ rau quả đem lại nhiều lợi ích cho người có huyết áp cao, một số đối tượng bắt buộc phải thận trọng [3], [6]:

  • Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có độ lọc cầu thận (eGFR) suy giảm: Thận là cơ quan chịu trách nhiệm bài tiết kali chính của cơ thể [8]. Khi chức năng thận suy yếu, lượng kali dư thừa tích tụ dễ dẫn đến chứng tăng kali máu nguy hiểm.
  • Người đang sử dụng thuốc tim mạch giữ kali: Bệnh nhân đang dùng một số nhóm thuốc huyết áp đặc thù cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi cố tình tăng mạnh lượng rau quả giàu khoáng chất này trong bữa ăn [5].
  • Người có tiền sử bệnh lý nền phức tạp: Tuyệt đối không tự ý dùng các loại muối thay thế chứa kali hoặc thực phẩm chức năng bổ sung kali liều cao khi chưa được nhân viên y tế thăm khám và chỉ định [6].

Cách bổ sung bí đỏ hợp lý trong chế độ ăn

Để tận dụng nguồn dinh dưỡng từ bí đỏ mà vẫn bảo đảm an toàn cho hệ tuần hoàn, người dân có thể áp dụng các hướng dẫn thực hành sau:

  • Ăn lượng vừa phải và đa dạng hóa: Đưa bí đỏ vào bữa ăn xen kẽ cùng nhiều loại rau củ quả tươi khác nhằm đáp ứng nhu cầu khoáng chất tự nhiên một cách cân bằng [6].
  • Hạn chế tối đa muối khi chế biến: Vì tác dụng của việc bổ sung kali gắn liền với việc giảm tải natri, bạn nên nấu bí đỏ bằng cách hấp, luộc hoặc nấu canh thanh đạm [4], [7]. Tránh tẩm ướp nhiều muối ăn, bột ngọt, mắm hay nấu các món hầm dùng nhiều gia vị mặn [2], [5].
  • Kết hợp lối sống lành mạnh: Điều chỉnh khẩu phần ăn giàu rau củ kết hợp giảm muối vừa phải có thể giúp giảm bớt nhu cầu dùng thuốc ở một số bệnh nhân tăng huyết áp mức độ nhẹ, nhưng mọi thay đổi đều cần sự theo dõi sát sao của chuyên gia y tế [6].

Bí đỏ là một thực phẩm bổ dưỡng, hỗ trợ cung cấp kali tự nhiên cho cơ thể. Dù vậy, không có một loại thực phẩm đơn lẻ nào có thể đóng vai trò như thần dược chữa bách bệnh. Chìa khóa vàng để duy trì chỉ số huyết áp lý tưởng luôn là sự kết hợp giữa chế độ ăn giảm mặn, tăng cường rau củ quả tươi, luyện tập thể dục đều đặn và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn y khoa [1], [3], [6].