Nhiều người vẫn truyền tai nhau rằng vảy tê tê là vị thuốc quý có tác dụng thông tắc tia sữa, giải độc và tiêu viêm. Xuất phát từ niềm tin này, không ít người tìm mua các loại vảy tê tê thô chưa qua xử lý hoặc "vảy tê tê đẹp" từ thị trường buôn bán ngầm để tự sơ chế, sao vàng hoặc ngâm rượu tại nhà. Tuy nhiên, hành động tiếp xúc trực tiếp và chế biến sản phẩm từ tê tê tiềm ẩn hiểm họa sức khỏe khôn lường khi người dùng có nguy cơ trực tiếp phơi nhiễm với các chủng virus nguy hiểm truyền nhiễm từ động vật hoang dã sang người.

Việc tự ý cọ rửa, bóc tách hay chế biến vảy và mô tế bào tê tê không được kiểm soát có thể tạo cơ hội cho virus xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp hoặc các vết thương hở. Tê tê hoang dã bị săn bắt, vận chuyển trái phép được chứng minh là loài mang nhiều dòng virus có quan hệ gần gũi với SARS-CoV-2 và MERS-CoV.

Tê tê và vai trò "ổ chứa" virus trung gian trong tự nhiên

Bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người (zoonosis) là hiện tượng các mầm bệnh nguy hiểm lây lan trực tiếp hoặc gián tiếp giữa động vật và con người [1]. Trong chuỗi lây truyền sinh học, dơi được xác định là vật chủ tự nhiên ban đầu mang nhiều loại coronavirus tổ tiên [2], [3]. Dù dơi mang lượng virus tự nhiên lớn, nguy cơ lây truyền bệnh từ dơi không nhất thiết cao hơn các nhóm động vật hoang dã khác, bởi số lượng bệnh truyền nhiễm ghi nhận trên từng bộ động vật tăng dần phụ thuộc vào mức độ phong phú của loài [3].

Một dòng coronavirus tổ tiên đã lưu hành kín đáo suốt hàng thập kỷ trong quần thể dơi và phát tán sang các loài thú khác như tê tê hay cầy hương [3]. Khi xâm nhập vào tê tê, virus tìm được một môi trường chọn lọc lý tưởng để nhân lên với số lượng khổng lồ [2]. Vật chủ trung gian này không chỉ đóng vai trò trạm trung chuyển mà còn tạo điều kiện để mầm bệnh tích lũy các đột biến thích nghi mới [2]. Quá trình tái tổ hợp di truyền giữa các chủng coronavirus của dơi bên trong tê tê đã giúp virus tiến hóa vượt rào cản loài để tiếp cận con người [3], [4]. Do đó, tê tê được đánh giá là ứng viên hàng đầu cho vị trí vật chủ trung gian truyền bệnh nguy hiểm [2], [1].

Bằng chứng phơi nhiễm virus trên các cá thể tê tê buôn lậu

Thực tế kiểm dịch cho thấy tê tê lưu thông trên các đường dây buôn lậu mang theo dấu vết phơi nhiễm virus rõ rệt. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã điều tra nguồn gốc và mức độ phơi nhiễm mầm bệnh trên 89 xác tê tê Java (Manis javanica) bị lực lượng chức năng Hong Kong tịch thu từ các vụ buôn lậu năm 2013 (1 cá thể) và năm 2018 (88 cá thể) [5]. Các nhà nghiên cứu đã thu thập dịch ngoáy, mô cơ quan, máu cùng các chất dịch cơ thể khác trong quá trình giải phẫu tử thi [5].

Bằng phương pháp xét nghiệm hấp thụ miễn dịch liên kết với enzyme (ELISA) kháng nguyên kép, nhóm nghiên cứu phát hiện 1 cá thể dương tính rõ ràng với kháng thể kháng sarbecovirus qua cả hai thử nghiệm, cùng 5 cá thể khác cho kết quả dương tính giả định qua một thử nghiệm [5]. Dữ liệu bộ gen xác định cá thể dương tính có nguồn gốc từ Java, trong khi các cá thể nghi ngờ có nguồn gốc từ các quần thể tự nhiên tại Borneo, Java, Singapore hoặc Sumatra [5]. Mặc dù xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase (PCR) đối với RNA của coronavirus và paramyxovirus trên các mẫu xác này không cho kết quả dương tính, sự xuất hiện kháng thể xác nhận tê tê từng nhiễm virus và mạng lưới buôn lậu tê tê luôn mang rủi ro lây truyền virus sang người [5].

Trước đó, các khảo sát tại miền Nam Trung Quốc đã phát hiện các chủng coronavirus liên quan đến SARS-CoV-2 trên những cá thể tê tê Java bị thu giữ từ các vụ buôn lậu [6]. Phương pháp giải trình tự metagenome phân lập được hai phân nhóm coronavirus trên tê tê, trong đó có một phân nhóm mang vùng gắn kết thụ thể (RBD) có độ tương đồng rất cao với SARS-CoV-2 [6]. Sự xuất hiện của nhiều nhánh coronavirus trên tê tê buôn lậu cho thấy động vật này là mối đe dọa dịch tễ nghiêm trọng cần phải bị loại bỏ hoàn toàn khỏi các chợ buôn bán động vật hoang dã [6].

Độc lực chết người của coronavirus ký sinh trên tê tê

Virus ký sinh trên tê tê không chỉ tồn tại âm thầm mà còn có khả năng gây bệnh thực thể nặng nề cho chính vật chủ. Nghiên cứu do Xiao và các cộng sự thực hiện đã phát hiện sự hiện diện của một loại virus giống SARS-CoV-2 (đặt tên là "Pangolin-CoV") trên 17 trong số 25 cá thể tê tê Mã Lai thu thập tại tỉnh Quảng Đông, miền Nam Trung Quốc [2]. Những cá thể nhiễm virus này biểu hiện các triệu chứng lâm sàng rõ rệt của bệnh đường hô hấp [2].

Đáng chú ý, có tới 14 cá thể tê tê nhiễm bệnh đã chết trong vòng 1,5 tháng [2]. Phân tích dữ liệu giải trình tự RNA từ các mẫu phổi tê tê chết bệnh cho thấy mức độ đồng nhất trình tự gen rất cao giữa Pangolin-CoV và SARS-CoV-2 [2]. Dữ liệu này chứng minh coronavirus từ tê tê có thể nhân lên mạnh mẽ trong hệ thống mô phổi và phá hủy các cơ quan hô hấp [2].

Không chỉ khu trú ở tê tê Java, sự đa dạng của coronavirus còn được ghi nhận trên các loài tê tê khác. Một nghiên cứu năm 2021 đã sàng lọc coronavirus liên quan đến SARS-CoV-2 trên 172 mẫu bệnh phẩm từ 163 cá thể thuộc 4 loài tê tê có nguồn gốc từ Đông Nam Á [4]. Kết quả ghi nhận tín hiệu dương tính trong mô cơ của 4 cá thể Manis javanica và lần đầu tiên phát hiện trên 1 cá thể tê tê vàng (Manis pentadactyla) [4]. Trình tự bộ gen MP20 dài 22.895 bp lắp ráp từ cá thể tê tê vàng này có quan hệ di truyền cực kỳ gần gũi với các chủng Pangolin-CoV từng tìm thấy ở Quảng Tây [4]. Sự hiện diện của virus trong các mẫu mô cơ cho thấy toàn bộ cơ thể động vật, bao gồm cả phần chân bám của vảy, đều có thể chứa mầm bệnh [4].

Chủng virus giống MERS trên tê tê có khả năng tấn công trực tiếp mô người

Rủi ro dịch bệnh từ tê tê không chỉ giới hạn ở họ hàng của SARS-CoV-2. Một công trình nghiên cứu quy mô năm 2023 đã công bố sự lưu hành của một chủng coronavirus giống MERS mới trên tê tê Mã Lai, được đặt tên là MjHKU4r-CoV [7]. Khi xét nghiệm trên 86 cá thể tê tê, các nhà khoa học phát hiện 4 cá thể dương tính bằng kỹ thuật pan-CoV PCR (tỷ lệ 11%) và 7 cá thể dương tính với kháng thể (tỷ lệ 12,8%) [7].

Nhóm nghiên cứu đã phân lập thành công chủng virus sống mang tên MjHKU4r-CoV-1 sở hữu độ đồng nhất bộ gen lên tới 99,9% [7]. Loại virus này có khả năng sử dụng thụ thể dipeptidyl peptidase-4 của người (hDPP4) và các protease của tế bào chủ để xâm nhập [7]. Đáng sợ hơn, MjHKU4r-CoV-1 sở hữu một vị trí phân cắt furin vốn hoàn toàn không có trên các chủng HKU4r-CoV của dơi [7]. Vị trí cắt đặc biệt này làm tăng ái lực liên kết với thụ thể hDPP4, mở rộng phổ vật chủ và giúp virus xâm nhập tế bào người dễ dàng hơn nhiều so với chủng gốc ở dơi [7].

Các thử nghiệm chuyên sâu xác nhận MjHKU4r-CoV-1 có khả năng lây nhiễm và gây bệnh trực tiếp trên các mô hình cơ quan đường thở và ruột của người, cũng như gây bệnh trên chuột chuyển gen hDPP4 [7]. Việc tê tê hoang dã chứa một dòng virus có khả năng tấn công thẳng vào phổi và hệ tiêu hóa người mà không cần qua thêm vật chủ trung gian nào khác đặt ra hồi chuông cảnh báo khẩn cấp cho bất kỳ ai có ý định tiếp xúc với loài động vật này [7].

Sự tương đồng thụ thể ACE2: Rào cản loài bị xóa bỏ

Để hiểu tại sao virus từ tê tê dễ lây sang người, cần xem xét cơ chế tương tác ở cấp độ phân tử. Sự xâm nhập của SARS-CoV-2 vào cơ thể đòi hỏi protein gai (S) trên bề mặt virus phải gắn kết chính xác với thụ thể men chuyển 2 (ACE2) trên tế bào chủ và được kích hoạt bởi enzyme cắt TMPRSS2 [8]. Bản thân thụ thể ACE2 đóng vai trò như một hàng rào ngăn chặn sự lây truyền coronavirus trực tiếp từ dơi sang người [8].

Một dẫn chứng rõ ràng là chủng sarbecovirus RaTG13 thu thập từ dơi lá mũi (Rhinolophus affinis) tại Vân Nam năm 2013 [3]. Mặc dù RaTG13 có độ tương đồng phân tử lên tới 96,2% với SARS-CoV-2, nó hoàn toàn không thể xâm nhập vào tế bào người do protein gai thiếu cấu trúc thụ thể tương thích [3], [4]. Ngược lại, phân tích tiến hóa phân tử chỉ ra rằng trình tự axit amin của ACE2 ở tê tê có mức độ phân kỳ tiến hóa rất thấp khi so sánh với thụ thể ACE2 của người [8].

Thụ thể ACE2 của tê tê thậm chí còn có độ phân kỳ tiến hóa so với người thấp hơn đáng kể so với cầy hương - loài từng là vật chủ trung gian chính của dịch SARS trước đây [8]. Sự tương thích sinh học vượt trội này biến tê tê thành môi trường dung dưỡng hoàn hảo cho virus tích lũy các đột biến protein gai [8]. Kết quả là các chủng coronavirus trên tê tê đã phát triển vùng gắn kết thụ thể (RBD) tương thích cao với tế bào người, giúp virus dễ dàng thực hiện bước nhảy sang cơ thể người khi có tiếp xúc cọ xát [6], [8].

Hiểu lầm tai hại khi tự sơ chế "vảy tê tê đẹp" tại nhà

Trong suy nghĩ của nhiều người, vảy tê tê chỉ là chất sừng khô cứng tương tự như móng vuốt hay sừng trâu bò, do đó không thể chứa mầm bệnh. Người mua thường tìm kiếm các loại "vảy tê tê đẹp", còn nguyên vẹn, sáng bóng và cho rằng chỉ cần ngâm rửa sơ qua bằng nước sôi, cồn hoặc đem sao vàng với cát là đã an toàn tuyệt đối. Đây là một ngộ nhận y tế vô cùng nguy hiểm.

Trên thực tế, để có được những chiếc vảy hoàn chỉnh, người ta phải bóc tách chúng từ xác động vật hoang dã bị săn bắt trái phép. Các nghiên cứu đã chứng minh virus phân bố trong nhiều mô cơ quan, dịch cơ thể, mô cơ và phổi của tê tê [5], [2], [4]. Quá trình cạo lông, làm sạch thịt vụn và màng nhầy bám ở chân vảy tê tê tươi hoặc bán khô giải phóng một lượng lớn dịch sinh học ra môi trường xung quanh. Nếu thao tác bằng tay trần trong bếp ăn gia đình, người sơ chế rất dễ bị cạnh sắc của vảy cào xước da, tạo điều kiện cho các mầm bệnh bám dính xâm nhập thẳng vào máu.

Hơn nữa, động tác chà xát, xịt rửa vảy tê tê dưới vòi nước áp lực có thể tạo ra các hạt khí dung (aerosol) mang theo virus lơ lửng trong không khí. Khi người chế biến hít phải các giọt bắn chứa virus có ái lực cao với thụ thể hô hấp của người như MjHKU4r-CoV hay các biến thể sarbecovirus, nguy cơ nhiễm trùng phổi hoàn toàn có thể xảy ra [7], [6]. Các biện pháp tẩy rửa dân gian tại gia đình không đáp ứng tiêu chuẩn an toàn sinh học để vô hiệu hóa hoàn toàn các mầm bệnh nguy hiểm.

Những ai đối mặt với rủi ro lây nhiễm cao nhất?

Bất kỳ hành vi tiếp xúc nào với động vật hoang dã chưa qua kiểm dịch y tế đều mang rủi ro, nhưng một số nhóm người sau đây đặc biệt dễ tổn thương trước hiểm họa mầm bệnh từ tê tê:

  • Phụ nữ sau sinh và trẻ sơ sinh: Đây là nhóm thường được người nhà cho sử dụng bột vảy tê tê để "kích sữa" hoặc "chữa tắc tia sữa". Phụ nữ sau sinh có hệ miễn dịch chưa hồi phục hoàn toàn, trong khi trẻ sơ sinh bú mẹ rất nhạy cảm với các độc tố hoặc tác nhân vi sinh vật lẫn trong dược liệu trôi nổi.
  • Người lớn tuổi và người có bệnh nền mạn tính: Những người mắc bệnh đái tháo đường, suy tim, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính khi phơi nhiễm với các chủng virus hướng hô hấp như sarbecovirus hoặc virus giống MERS có tỷ lệ diễn tiến nặng và biến chứng suy hô hấp rất cao [2], [7].
  • Người trực tiếp tham gia sơ chế, đóng gói: Nhóm đối tượng tự tay cọ rửa, băm chặt hoặc nghiền vảy tê tê mà không có đồ bảo hộ chuyên dụng (găng tay y tế, khẩu trang chuẩn N95, kính chắn giọt bắn) có nguy cơ hít phải khí dung chứa mầm bệnh hoặc nhiễm trùng qua vết thương hở [5], [7].
  • Người sống chung trong gia đình: Khi mầm bệnh bám dính vào thớt, dao, bồn rửa bát hoặc quần áo của người chế biến, các thành viên khác trong gia đình hoàn toàn có thể bị lây nhiễm chéo gián tiếp.

Cách ứng xử an toàn: Từ bỏ sản phẩm hoang dã để bảo vệ bản thân

Trước những bằng chứng khoa học vững chắc về ổ chứa mầm bệnh trên tê tê, cách bảo vệ sức khỏe duy nhất và hiệu quả nhất là chấm dứt hoàn toàn việc tìm mua, sở hữu và tự ý sơ chế các sản phẩm từ vảy tê tê.

Về mặt y học hiện đại, vảy tê tê có thành phần cấu tạo chủ yếu từ keratin, hoàn toàn tương tự như móng tay người hoặc lông móng của các loài gia súc quen thuộc. Không có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh vảy tê tê có công năng vượt trội trong điều trị bệnh tật so với các phương pháp y học chính thống. Nếu phụ nữ gặp tình trạng tắc tia sữa, sưng đau tuyến vú hoặc người bệnh có các khối viêm nhiễm, giải pháp an toàn là đến ngay các cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, sử dụng thuốc và các biện pháp vật lý trị liệu đã được kiểm chứng.

Về mặt sức khỏe cộng đồng, việc ngăn chặn tiếp xúc với động vật hoang dã tại các chợ ẩm thực và thị trường ngầm là biện pháp then chốt để ngăn ngừa bùng phát các đại dịch tương lai theo phương tiếp cận Một sức khỏe (One Health) [1], [6]. Nếu trong nhà hiện còn lưu trữ vảy tê tê không rõ nguồn gốc, tuyệt đối không tự ý dùng tay trần để bẻ, mài, giã nát hay nấu nướng. Cần niêm phong trong túi kín và loại bỏ đúng quy trình chất thải y tế hoặc bàn giao cho cơ quan chức năng kiểm dịch xử lý tiêu hủy an toàn.

Việc tự ý sơ chế và sử dụng vảy tê tê không mang lại lợi ích bồi bổ thần kỳ như những lời đồn thổi vô căn cứ, mà ngược lại, còn đặt bản thân và gia đình trước hiểm họa lây nhiễm những chủng virus chết người. Lựa chọn lối sống khoa học, tuân thủ hướng dẫn y tế chính thống và nói không với các sản phẩm từ động vật hoang dã chính là tấm lá chắn bảo vệ sức khỏe cho chính bạn và toàn thể cộng đồng.