Nhiều người áp dụng chế độ ăn keto băn khoăn về cách quay lại ăn cơm an toàn, đặc biệt khi làm việc thể lực nặng nhọc hàng ngày. Việc thay đổi chuyển hóa đột ngột từ tiêu thụ chất béo sang tinh bột thường kéo theo lo ngại về tăng cân và xáo trộn sức khỏe.

Hiện tại, y văn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người dừng keto trở lại ăn cơm hay người lao động nặng. Các bằng chứng y khoa hiện có chủ yếu nghiên cứu về hội chứng tái nuôi dưỡng (refeeding syndrome) ở người suy dinh dưỡng nặng hoặc nhịn đói kéo dài khi được nạp lại năng lượng [1], [2], [3], [4].

Cơ chế chuyển hóa khi tái nạp năng lượng sau giai đoạn thiếu hụt

Khi cơ thể ở trạng thái đói kéo dài hoặc hạn chế dinh dưỡng, quá trình chuyển hóa chủ yếu diễn ra theo hướng dị hóa [2], [4]. Việc tái nạp thức ăn đột ngột kích thích tiết insulin, thúc đẩy cơ thể chuyển nhanh từ trạng thái dị hóa sang đồng hóa [2], [4].

Sự gia tăng nồng độ insulin làm các ion điện giải chuyển dịch mạnh từ ngoài mạch máu vào bên trong tế bào [2]. Hiện tượng này dẫn đến sụt giảm nghiêm trọng nồng độ phospho, kali và magie trong huyết tương [1], [2], [4]. Ngoài ra, quá trình đồng hóa năng lượng mới cũng làm cạn kiệt vitamin B1 (thiamine), gây nguy cơ suy đa tạng [2], [4].

Các rủi ro y khoa được ghi nhận trong nghiên cứu

Nghiên cứu đoàn hệ năm 2024 trên 115 trẻ suy dinh dưỡng cấp nặng cho thấy tỷ lệ mắc hội chứng tái nuôi dưỡng lên tới 34,8% khi chuyển đổi chế độ ăn sang dạng giàu calo [1]. Dấu hiệu chẩn đoán chính là sự sụt giảm nồng độ phospho huyết thanh trên 0,3 mmol/L trong vòng 48 giờ sau chuyển đổi [1].

Ở người lớn, hội chứng này xuất hiện trong vòng 5 ngày đầu sau khi bắt đầu ăn lại sau thời gian nhịn đói kéo dài [4]. Một báo cáo ca bệnh năm 2013 ghi nhận người phụ nữ 32 tuổi nhịn đói tự nguyện rơi vào tình trạng cấp cứu do hạ phospho, hạ canxi và hạ magie máu nặng khi nạp dinh dưỡng trở lại [3]. Rối loạn điện giải, ứ dịch và thiếu hụt thiamine là những biến chứng nguy hiểm có thể đe dọa tính mạng [2], [3], [4].

Hiểu lầm thường gặp khi dừng keto trở lại ăn cơm

Nhiều người tin rằng chỉ cần lao động nặng là có thể ăn nhiều cơm ngay lập tức sau khi dừng keto để bù năng lượng. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chỉ ra rằng việc chuyển đổi dinh dưỡng đường miệng đột ngột khi cơ thể chưa thích nghi có thể gây xáo trộn điện giải và chuyển hóa [2], [4].

Một ngộ nhận khác là việc mệt mỏi khi ăn tinh bột trở lại chỉ do tăng đường huyết đơn thuần. Nghiên cứu y khoa cho thấy mệt mỏi, suy nhược cấp tính sau tái nạp năng lượng thường liên quan đến hạ phospho máu và thiếu hụt vitamin B1 nội bào chứ không riêng chuyển hóa đường [1], [2], [4].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu sẵn có không đánh giá trực tiếp trên chế độ ăn keto hay người khỏe mạnh làm việc nặng. Nghiên cứu không cung cấp số liệu về lượng gam tinh bột cụ thể cần nạp mỗi ngày khi ngừng keto. Ảnh hưởng riêng biệt của việc ăn cơm trắng so với các nguồn tinh bột khác lên đường huyết và cân nặng cũng chưa được các tài liệu này đề cập.

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ dinh dưỡng?

Người có tiền sử nhịn ăn gián đoạn dài ngày hoặc kiêng khem khắc nghiệt trước khi dừng keto cần đặc biệt lưu ý [3], [4]. Sự suy kiệt dinh dưỡng tiềm ẩn khiến cơ thể nhạy cảm hơn với hiện tượng tụt điện giải khi tái nạp năng lượng [2], [4].

Người có bệnh lý nền về tim mạch, thận, hoặc rối loạn điện giải từ trước cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [4]. Lao động nặng tạo thêm áp lực lên hệ tuần hoàn, do đó việc xuất hiện các triệu chứng như phù nề hay khó thở sau khi đổi chế độ ăn cần được kiểm tra y tế ngay lập tức [4].

Lời khuyên áp dụng thực tế khi ngừng keto

Nguyên tắc cốt lõi được rút ra từ các can thiệp y khoa là tái nạp dinh dưỡng chậm rãi và tăng dần từng bước, bất kể qua đường miệng hay đường tiêu hóa [2], [4]. Thay vì ăn khẩu phần cơm lớn ngay, nên chia nhỏ lượng tinh bột và tăng dần theo từng ngày để hệ thống enzyme và chuyển hóa thích nghi [2], [4].

Cần chú ý bổ sung thiamine (vitamin B1) và đảm bảo cân bằng các khoáng chất như phospho, kali, magie trong giai đoạn chuyển đổi [1], [2], [4]. Khi có các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi dữ dội, rối loạn nhịp tim hoặc yếu cơ, cần dừng tăng khẩu phần và đến cơ sở y tế kiểm tra [3], [4].

Dừng keto để quay lại ăn cơm ở người làm việc nặng cần sự thận trọng, tránh nạp lượng lớn tinh bột quá nhanh. Lắng nghe cơ thể, ăn lượng vừa phải và tham khảo bác sĩ dinh dưỡng giúp quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra an toàn.