Nhiều nhân viên văn phòng tìm đến chế độ ăn keto với mong muốn giảm mỡ nhanh chóng khi đặc thù công việc phải ngồi nhiều mỗi ngày. Tuy nhiên, không ít người bất ngờ khi nhận kết quả kiểm tra sức khỏe định kỳ thấy chỉ số mỡ máu LDL-C tăng vọt sau một thời gian áp dụng.

Thực tế, chế độ ăn keto hoàn toàn có thể làm tăng mỡ máu LDL-C, đặc biệt ở nhóm người có cân nặng bình thường hoặc thể trạng gầy [1], [2]. Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và báo cáo y khoa cho thấy phản ứng lipid máu có sự khác biệt rất lớn giữa từng cá nhân: người béo phì có thể ghi nhận LDL-C giảm, nhưng nhóm người phản ứng mạnh lại bị tăng vọt chỉ số này lên gấp nhiều lần [1], [2], [3].

Cơ chế chuyển hóa mỡ máu khi theo đuổi chế độ ăn keto

Khi cắt giảm lượng carbohydrate xuống mức rất thấp, cơ thể buộc phải chuyển sang sử dụng chất béo và thể ceton làm nguồn cung cấp năng lượng chính [2]. Chế độ ăn keto tiêu chuẩn có thể khiến lượng cholesterol nạp vào cơ thể tăng hơn 100%, từ đó dẫn đến gia tăng cholesterol toàn phần và LDL-C trong máu [4]. Hiện tượng sụt cân nhanh trong giai đoạn đầu cũng có thể góp phần làm tăng LDL-C do cholesterol được huy động giải phóng ra ngoài khi các tế bào mỡ co lại [4].

Ngược lại, ở người béo phì, việc giảm tiết insulin do hạn chế tinh bột lại giúp ức chế men HMG-CoA reductase, làm giảm quá trình tổng hợp cholesterol nội sinh [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận nếu khẩu phần sử dụng nhiều chất béo không bão hòa đơn hoặc phytosterol từ dầu thực vật và các loại hạt, nồng độ LDL-C có xu hướng giảm [3]. Do đó, loại chất béo dung nạp và thể trạng ban đầu ảnh hưởng rất lớn đến kết quả mỡ máu [5], [3].

Hiện tượng người phản ứng mạnh làm tăng vọt LDL-C

Trong y văn gần đây, nhóm người có phản ứng mỡ máu tăng đột biến được mô tả dưới khái niệm "nhóm phản ứng mạnh có khối nạc" (lean mass hyper-responders) [1], [6]. Nhóm này thường là những người có cân nặng bình thường, không có tiền sử bệnh rối loạn lipid máu di truyền nhưng lại ghi nhận mức tăng cholesterol từ 50% đến 100%, thậm chí cao hơn sau khi cắt giảm tinh bột [1], [5].

Một báo cáo lâm sàng năm 2023 đã ghi nhận trường hợp nam giới 38 tuổi có thể trạng bình thường bị tăng vọt chỉ số LDL-C lên mức 496 mg/dL sau khi bắt đầu ăn keto, gấp 4 lần so với mức trung bình ban đầu [1]. Tương tự, một trường hợp khác ghi nhận mức tăng LDL-C rất nhanh chỉ sau 30 đến 40 ngày áp dụng chế độ ăn này [4]. Khi người bệnh dừng keto, chỉ số LDL-C cải thiện rõ rệt dù chỉ số khối cơ thể (BMI) không thay đổi [4].

Các nghiên cứu can thiệp ghi nhận những gì?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng bắt chéo công bố năm 2021 trên 24 phụ nữ trẻ khỏe mạnh, cân nặng bình thường cho thấy chế độ ăn keto nhiều chất béo (4% tinh bột, 77% chất béo) trong 4 tuần đã làm tăng LDL-C ở mọi đối tượng tham gia, với mức tăng trung bình đạt 1,82 mM [2]. Thử nghiệm cũng ghi nhận sự gia tăng của apolipoprotein B-100 (ApoB), các hạt LDL nhỏ đậm đặc lẫn hạt LDL lớn [2].

Ngược lại, một thử nghiệm lâm sàng năm 2018 trên người trưởng thành béo phì áp dụng chế độ dinh dưỡng keto cải tiến trong 2 tuần lại cho thấy cholesterol toàn phần và LDL-C giảm đáng kể [3]. Một nghiên cứu khác trên người lớn bị rối loạn lipid máu xơ vữa cho thấy chỉ số ApoB và LDL-C tăng lên sau 90 ngày ăn keto [5]. Những kết quả trái ngược này chứng minh keto không mang lại một đáp ứng mỡ máu giống nhau cho tất cả mọi người [5], [3].

Phân đoạn hạt LDL và mối lo ngại tim mạch

Không chỉ nồng độ LDL-C tổng thể, sự thay đổi về kích thước hạt LDL cũng là yếu tố quan trọng [4]. Các hạt LDL nhỏ, đậm đặc được xem là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch [4]. Ở một số người ăn keto, phân đoạn LDL chiếm ưu thế lại là các hạt nhỏ đậm đặc này [4], trong khi ở những người khác, hạt LDL lớn lại chiếm đa số [4], [7].

Một ca báo cáo lâm sàng trên bệnh nhân 61 tuổi mắc đái tháo đường típ 1 xuất hiện kiểu hình phản ứng mạnh với keto và có mảng xơ vữa động mạch cảnh cho thấy, việc can thiệp bằng thuốc statin đã giúp chuyển đổi phân đoạn hạt LDL từ dạng B (dễ gây xơ vữa) sang dạng A (ít gây xơ vữa hơn) [6]. Các tác giả nhấn mạnh việc đánh giá sâu các phân đoạn LDL là điều cần thiết để nhận định đúng nguy cơ tim mạch ở nhóm người phản ứng mạnh [4], [6].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu y khoa hiện nay vẫn còn rất khan hiếm dữ liệu theo dõi dài hạn về nhóm người có phản ứng tăng vọt LDL-C do ăn keto [5]. Giới khoa học vẫn chưa thể khẳng định liệu tình trạng tăng cao LDL-C trong bối cảnh ăn ít tinh bột có trực tiếp dẫn tới các biến cố tim mạch sớm hay không [5], [6].

Bên cạnh đó, phần lớn các thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng kiểm soát chặt chẽ mới chỉ diễn ra trong thời gian ngắn từ 2 đến 4 tuần trên số lượng người tương đối ít [2], [3]. Tác động dài hạn của chế độ ăn này đối với người làm công việc văn phòng ít vận động vẫn là khoảng trống chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Hiểu lầm thường gặp về mỡ máu khi ăn keto

Nhiều người lầm tưởng rằng ăn keto luôn giúp cải thiện mọi chỉ số chuyển hóa nhờ khả năng giảm cân nhanh. Trên thực tế, dù chế độ này thường giúp giảm triglyceride và tăng HDL-C, chỉ số LDL-C lại có thể diễn tiến theo hướng bất lợi [1], [2].

Một ngộ nhận khác là chỉ người thừa cân hoặc người có sẵn bệnh lý gen mới lo bị tăng mỡ máu. Các bằng chứng lâm sàng chứng minh chính những người trẻ tuổi, thể trạng gầy hoặc có cân nặng bình thường lại là đối tượng dễ gặp tình trạng LDL-C tăng vọt ngoài dự tính [1], [2].

Ai nên thận trọng khi áp dụng keto?

Người có tiền sử mắc bệnh tim mạch rõ rệt nên thảo luận với bác sĩ để cân nhắc tránh áp dụng chế độ ăn keto do sự biến thiên khó lường của các phân đoạn hạt LDL [4]. Chế độ ăn Địa Trung Hải có thể là giải pháp thay thế phù hợp hơn cho nhóm đối tượng này nhằm giảm nguy cơ tim mạch và cải thiện lipid máu [4].

Người có thể trạng cân nặng bình thường, người mắc đái tháo đường hoặc có rối loạn mỡ máu từ trước cần hết sức thận trọng khi bắt đầu [1], [6]. Việc theo dõi định kỳ cân nặng, nồng độ đường huyết và bộ mỡ máu là điều cần được thực hiện nghiêm túc [4], [1].

Lời khuyên thực tế cho dân văn phòng

Dân văn phòng muốn áp dụng keto để kiểm soát cân nặng nên thực hiện xét nghiệm mỡ máu trước khi bắt đầu để làm mốc đối chiếu. Khẩu phần chất béo không nên lạm dụng mỡ động vật chứa nhiều chất béo bão hòa, mà nên ưu tiên các nguồn chất béo không bão hòa từ hạt và dầu thực vật [3].

Sau khoảng 3 đến 4 tuần theo đuổi chế độ ăn, người áp dụng nên tái khám kiểm tra mỡ máu [4], [2]. Nếu chỉ số LDL-C tăng cao đột biến, cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để điều chỉnh chế độ ăn hoặc lựa chọn phương pháp giảm cân khác an toàn hơn [4], [1].