Nhiều người Việt duy trì thói quen nhai trầu cau hàng ngày như một phong tục hoặc phương thức tạo sự tỉnh táo khi làm việc. Cảm giác nóng bừng, tim đập nhanh và hưng phấn xuất hiện gần như ngay sau khi đưa miếng cau vào miệng. Thói quen này tác động trực tiếp và tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại đối với hệ tim mạch và huyết áp của người dùng.
Nghiên cứu khoa học xác nhận rằng các chất trong hạt cau, đặc biệt là alkaloid arecoline, kích thích trực tiếp lên hệ thần kinh cholinergic, dẫn đến tăng gánh nặng hoạt động của cơ tim [1]. Dùng thường xuyên liên quan mật thiết đến xơ cứng động mạch, bệnh mạch vành, rối loạn chuyển hóa và tử vong do tim mạch [1, 3, 8].
Cơ chế tác động của cau lên tim mạch
Hạt cau chứa hoạt chất chính là arecoline, một chất chủ vận kích thích thụ thể cholinergic trong cơ thể [1]. Kích thích này gây ra các phản ứng sinh lý tức thì bao gồm tăng tiết dịch, co giãn mạch bất thường và thay đổi nhịp tim. Khi đưa arecoline vào mô hình động vật, độc tính tim xuất hiện rõ rệt, gây tổn thương cơ tim và kích thích phản ứng xơ hóa mô tim thông qua các chuỗi truyền tín hiệu phì đại tim [1].
Dưới góc độ sinh hóa, các mô hình phân tích cho thấy arecoline có tiềm năng khóa thụ thể HDL (lipoprotein tỷ trọng cao), ảnh hưởng xấu đến quá trình vận chuyển mỡ máu bảo vệ thành mạch [1]. Tình trạng này tạo tiền đề thuận lợi thúc đẩy xơ vữa động mạch và tăng nguy cơ biến cố mạch máu não [1].
Bằng chứng về xơ cứng động mạch
Tác động làm cứng mạch máu của thói quen nhai cau được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn tại Đài Loan (Trung Quốc) công bố năm 2017 [2]. Công trình thực hiện trên 7.540 người tại Bệnh viện Đại học Quốc gia Thành Công từ tháng 10/2006 đến tháng 8/2009, loại trừ các đối tượng có tiền sử tai biến mạch máu não, bệnh mạch vành hoặc đang dùng thuốc hạ áp, hạ lipid và hạ đường huyết [2]. Độ xơ cứng động mạch được đo lường thông qua vận tốc sóng mạch cổ chân - cánh tay (baPWV >=1400 cm/s) [2].
Kết quả ghi nhận tỷ lệ tăng xơ cứng động mạch ở nhóm chưa từng nhai là 32,7%, nhóm từng nhai là 43,3% và nhóm đang nhai là 43,2% [2]. Phân tích đa biến cho thấy người từng nhai cau có nguy cơ xơ cứng mạch tăng với tỷ số chênh OR 1,69 (KTC 95%: 1,08-2,65), trong khi người đang duy trì nhai cau có OR lên tới 2,29 (KTC 95%: 1,05-4,99) so với nhóm không sử dụng [2].
Nguy cơ bệnh mạch vành và tử vong tim mạch
Khảo sát bệnh chứng năm 2013 trên 600 đối tượng (gồm 300 ca bệnh mạch vành và 300 ca đối chứng) cho thấy tỷ lệ mắc bệnh rất cao ở nhóm có tiền sử tiêu thụ [3]. Trong nhóm nhai từ một miếng cau trở lên mỗi ngày kéo dài trên 6 tháng, khoảng 8/10 người xuất hiện bệnh mạch vành [3]. Sau khi hiệu chỉnh đái tháo đường và tăng huyết áp, những người nhai cau trên 10 năm có nguy cơ mắc bệnh mạch vành cao gấp 7,72 lần nhóm chứng [3].
Nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 8 năm trên 56.116 nam giới từ 20 tuổi trở lên ghi nhận 1.549 ca tử vong, trong đó có 309 ca do bệnh tim mạch [4]. So với người không dùng, nguy cơ tương đối (RR) tử vong do tim mạch ở người từng nhai là 1,56 (KTC 95%: 1,02-2,38) và người đang nhai là 2,02 (KTC 95%: 1,31-3,13) [4]. Nguy cơ tử vong chung cũng tăng tương ứng 1,40 lần ở cả hai nhóm sau khi điều chỉnh tuổi tác, chỉ số khối cơ thể, huyết áp, hút thuốc và uống rượu [4]. Tần suất nhai càng dày, nguy cơ tử vong do tim mạch càng tăng cao [4].
Tổng hợp dữ liệu từ 17 nghiên cứu châu Á trên 388.134 người trong một phân tích gộp năm 2013 chỉ ra rằng người nhai trầu cau có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao gấp 1,20 lần (p = 0,02) và tử vong do mọi nguyên nhân cao gấp 1,21 lần (p = 0,02) so với người không dùng [5].
Tác động gián tiếp qua hội chứng chuyển hóa và béo phì
Bên cạnh tổn thương mạch máu trực tiếp, thói quen tiêu thụ hạt cau làm suy giảm sức khỏe tim mạch thông qua thúc đẩy béo phì và hội chứng chuyển hóa [2, 4]. Phân tích gộp trên hàng trăm nghìn bệnh nhân cho thấy người nhai trầu có nguy cơ béo phì cao hơn 1,47 lần, hội chứng chuyển hóa cao hơn 1,51 lần, đái tháo đường cao hơn 1,47 lần và tăng huyết áp cao hơn 1,45 lần [5].
Nghiên cứu trên 1.049 nam giới trung niên xác nhận mối liên hệ phụ thuộc liều giữa tiêu thụ cau và tình trạng béo bụng (vòng eo >=90 cm) cũng như béo phì chung (BMI >=25 kg/m2) [6]. Nhóm tiêu thụ cau lượng cao có OR béo phì chung là 2,01 (KTC 95%: 1,18-3,41) và OR béo bụng là 1,89 (KTC 95%: 1,10-3,23) [6]. Ở mô hình động vật, thí nghiệm trên chuột Sprague Dawley dùng dịch treo hạt cau 30 mg/ngày trong 5 tuần ghi nhận nồng độ cholesterol toàn phần trong máu tăng có ý nghĩa thống kê (p = 0,04) [7]. Rối loạn lipid máu và tích lũy mỡ nội tạng là các yếu tố thúc đẩy tăng huyết áp và suy tim tiến triển [2, 7].
Hiểu lầm phổ biến về nhai cau
Nhiều người lầm tưởng nhai cau giúp làm sạch răng, ấm người và kích thích tiêu hóa nên tốt cho tuần hoàn. Cảm giác nóng bừng thực chất là kết quả của phản ứng kích thích thần kinh quá mức từ arecoline, ép cơ tim phải đập nhanh và mạch máu co thắt đột ngột [1].
Một quan niệm sai lầm khác cho rằng chỉ khi nhai kèm thuốc lào hay hút thuốc lá mới gây hại tim mạch. Dữ liệu dịch tễ chứng minh người nhai cau đơn thuần (từng nhai hoặc đang nhai) có nguy cơ tử vong do tim mạch cao hơn cả người hút thuốc lá đơn thuần (RR: 2,10; p < 0,05) [4]. Ngay cả những người đã bỏ thói quen này vẫn mang nguy cơ xơ cứng mạch (OR 1,69) và bệnh tim mạch cao hơn người chưa từng tiếp xúc [1, 3]. Hạt cau còn làm tăng nguy cơ xơ hóa gan ở người mắc gan nhiễm mỡ không do rượu [8].
Ai cần tuyệt đối thận trọng
Những người đã có chẩn đoán bệnh mạch vành, thiếu máu cơ tim hoặc từng đặt stent tuyệt đối không nhai cau vì nguy cơ biến cố thiếu máu cục bộ tăng gấp nhiều lần [3].
Bệnh nhân tăng huyết áp và đái tháo đường cần tránh xa hạt cau do hoạt chất kích thích làm tăng nguy cơ xơ cứng mạch tiến triển và mất kiểm soát huyết áp [1, 4].
Người mắc hội chứng chuyển hóa, béo phì hoặc gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) đối mặt nguy cơ tổn thương gan và mạch máu gia tăng khi tiếp xúc với các alkaloid trong hạt cau [2, 5].
Lời khuyên áp dụng và can thiệp thực tế
Để bảo vệ hệ thống tuần hoàn, biện pháp hiệu quả nhất là ngừng hoàn toàn thói quen nhai cau [1, 3]. Việc bỏ thói quen này giúp ngăn ngừa tổn thương tiến triển trên thành mạch [2].
Người có tiền sử sử dụng cau kéo dài trên 6 tháng cần chủ động khám chuyên khoa tim mạch định kỳ [3]. Các kiểm tra nên bao gồm đo điện tâm đồ, siêu âm tim, kiểm tra vận tốc sóng mạch (baPWV) để tầm soát sớm độ xơ cứng mạch máu và theo dõi chặt chẽ chỉ số mỡ máu, huyết áp [1, 4]. Nếu gặp khó khăn do tính chất gây nghiện của alkaloid trong cau, người dùng cần tư vấn bác sĩ để có lộ trình giảm dần và bỏ hẳn an toàn [3].
Nhai cau gây ra các kích thích cholinergic có hại, thúc đẩy xơ cứng mạch máu, tăng nguy cơ béo phì, bệnh mạch vành và tử vong sớm [1, 3, 6, 8]. Loại bỏ thói quen nhai cau là giải pháp thiết yếu để duy trì huyết áp ổn định và bảo vệ trái tim khỏe mạnh lâu dài [1, 3].
