Nhiều vùng nông thôn và một bộ phận người lớn tuổi vẫn giữ thói quen nhai trầu cau như một nếp sinh hoạt quen thuộc hàng ngày. Một số phụ nữ khi bước vào giai đoạn thai kỳ vẫn băn khoăn liệu thói quen này có gây nguy hiểm cho thai nhi hay không. Câu hỏi phổ biến nhất là liệu các hoạt chất trong hạt cau có thể dẫn đến nguy cơ sảy thai, sinh non hoặc gây hại cho sự phát triển của em bé hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện nay là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng cau hoặc bất kỳ chế phẩm nào từ hạt cau. Các phân tích độc học và dịch tễ học ghi nhận các hợp chất tự nhiên trong hạt cau có khả năng gây độc tính sinh sản, làm tăng tỷ lệ trẻ sơ sinh nhẹ cân và gây ra nhiều biến cố bất lợi cho thai kỳ [2, 3, 8].

Cơ chế tác động của hoạt chất trong hạt cau đối với thai nhi

Hạt cau (tên khoa học là Areca catechu Linn.) được xếp vào nhóm chất kích thích thần kinh phổ biến thứ tư trên toàn cầu, với khoảng 10% đến 20% dân số thế giới từng sử dụng [1, 3]. Tác động sinh học mạnh mẽ của hạt cau chủ yếu bắt nguồn từ nhóm hợp chất kiềm tự nhiên (alkaloid) chứa bên trong hạt [1]. Bốn alkaloid chính được định danh gồm arecoline, arecaidine, guvacoline và guvacine [2]. Trong số này, arecoline chiếm khoảng 1% khối lượng khô của hạt cau và là thành phần có hoạt tính cao nhất [2].

Chất arecoline khi đi vào cơ thể sẽ kích thích hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh thực vật tương tự như nicotine trong thuốc lá, đồng thời có khả năng gây nghiện [2]. Arecaidine chính là chất chuyển hóa nổi bật của arecoline, trong khi guvacoline là alkaloid dồi dào thứ hai trong hạt [2]. Vôi tôi (canxi hydroxit) thường được nhai kèm với cau đóng vai trò như chất xúc tác làm gia tăng tác dụng kích thích của hạt cau lên cơ thể [1].

Khi người mẹ sử dụng, các alkaloid này cùng những chất chuyển hóa của chúng có thể thẩm thấu qua hàng rào tuần hoàn, gây tác động sinh học trực tiếp lên cơ thể mẹ và môi trường tử cung. Các nghiên cứu trên mô hình động vật mang thai dùng hỗn hợp pan masala (có thành phần chính là hạt cau) ghi nhận tình trạng rút ngắn thời gian thai nghén, giảm cân nặng con non, mất phôi sau khi làm tổ và tăng tỷ lệ tử vong chu sinh [3]. Độc tính kích thích này là mối nguy hại lớn đối với sự phát triển của phôi thai [3].

Các bằng chứng khoa học về nguy cơ đối với cân nặng và sinh non

Mối liên hệ giữa việc nhai cau và tình trạng thai nhi chậm phát triển đã được ghi nhận qua nhiều cuộc điều tra quy mô lớn ở nhiều quần thể khác nhau. Một phân tích tổng quan hệ thống công bố năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 8 nghiên cứu với tổng cộng 15.270 phụ nữ mang thai tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương [4]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa việc tiếp xúc với hạt cau trong thai kỳ và tình trạng trẻ sơ sinh nhẹ cân, với tỷ suất chênh gộp (OR) là 1,75 (khoảng tin cậy 95%: 1,35–2,27) [4].

Bên cạnh đó, các cuộc khảo sát cắt ngang trên 310 phụ nữ mang thai tại Papua New Guinea và 1.264 phụ nữ bản địa tại Đài Loan cho thấy thói quen nhai trầu cau trong thai kỳ làm suy giảm đáng kể sự phát triển bình thường của thai nhi [2]. Việc sử dụng cau làm tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân và thậm chí gây ra hội chứng cai ở trẻ sơ sinh ngay sau khi chào đời [2].

Tình trạng giảm cân nặng sơ sinh do cau gây ra được ghi nhận ở mức độ nghiêm trọng không kém gì tác hại từ khói thuốc lá [5]. Tại khu vực quần đảo Thái Bình Dương, việc sử dụng hạt cau có liên quan trực tiếp đến hiện tượng giảm trọng lượng thai, sinh non, thai chết lưu và sảy thai [5]. Các báo cáo y khoa tại Đông Nam Á cũng đồng thời xác nhận nhai cau khi mang thai gây ảnh hưởng tiêu cực đến cân nặng sơ sinh, chiều dài thai nhi và nguy cơ sinh non [5].

Mối liên hệ giữa hạt cau, nguy cơ thiếu máu và các biến chứng khác

Ngoài ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi, hạt cau còn gây ra những hệ lụy sức khỏe đáng kể đối với chính người mẹ mang thai. Một nghiên cứu thuần tập tiến cứu triển khai trên 2.700 phụ nữ mang thai tại vùng đồng bằng nông thôn tỉnh Madang, Papua New Guinea từ tháng 11/2009 đến tháng 2/2013 đã làm rõ vấn đề này [6]. Trong nhóm nghiên cứu, có 83,3% phụ nữ mang thai sử dụng hạt cau và 86,2% trong số đó nhai cau hàng ngày [6].

Kết quả đánh giá trên các sản phụ khi chuyển dạ cho thấy những người nhai cau có nguy cơ thiếu máu cao hơn rõ rệt (huyết sắc tố hemoglobin dưới 11 g/dL), với tỷ lệ 75,2% ở nhóm dùng cau so với 63,9% ở nhóm không dùng [6]. Tỷ suất chênh hiệu chỉnh cho thấy nguy cơ thiếu máu tăng 1,67 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,27–2,20, p < 0,001) [6]. Thiếu máu trong thai kỳ là một yếu tố nguy hiểm, có thể dẫn đến suy nhược cơ thể mẹ và làm tăng nguy cơ tai biến sản khoa khi sinh nở.

Nghiên cứu thuần tập tại Madang không ghi nhận mối liên hệ giữa nhai cau đơn thuần với dị tật bẩm sinh hay sảy thai trong mẫu khảo sát 2.215 ca có kết quả thai kỳ rõ ràng [6]. Tỷ lệ trẻ nhẹ cân giữa người nhai cau và không nhai cau trong nghiên cứu này cũng tương đương nhau (13,7% so với 14,5%, p = 0,87) [6]. Đáng chú ý, nhóm nhai cau có tỷ lệ sinh con trai cao hơn nhóm không dùng (46,1% so với 39,8%, p = 0,045) [6]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu kết luận phụ nữ mang thai vẫn cần tuyệt đối tránh nhai cau do nguy cơ gây thiếu máu và nguy cơ ung thư khoang miệng [6].

Nguy cơ nhân đôi khi dùng hạt cau kết hợp thuốc lá

Một hiểm họa thường bị xem nhẹ là thói quen kết hợp hạt cau với các dạng thuốc lá không khói hoặc thuốc lá điếu cuốn. Trong thực tế, trầu cau thường được têm kèm với thuốc lào hoặc thuốc lá sợi mà người dùng không nhận thức hết mức độ nguy hại [2].

Một nghiên cứu thuần tập hồi cứu trên 1.171 phụ nữ mang thai sinh con tại Bệnh viện Quốc gia Belau, Cộng hòa Palau trong giai đoạn 2007–2013 đã phân tích tác động của thói quen này [2, 7]. Kết quả chỉ ra rằng việc sử dụng hạt cau kết hợp với thuốc lá trong thai kỳ làm gia tăng đáng kể nguy cơ sinh non và sinh con nhẹ cân ở những thai kỳ đủ tháng sau khi đã kiểm soát các yếu tố gây nhiễu khác [2, 7]. Cùng với béo phì trước mang thai, nhai trầu cau chứa thuốc lá là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến các kết quả thai kỳ bất lợi [7].

Tại khu vực biên giới Thái Lan - Myanmar, một phân tích thuần tập hồi cứu trên 7.685 phụ nữ mang thai tị nạn và di cư (giai đoạn từ tháng 7/1997 đến tháng 11/2006) đã phân tách ảnh hưởng của cau và thuốc lá [1]. Trong đó, 29,7% không dùng cau hay hút thuốc lá cheroot, 32,3% chỉ dùng cau, 5,7% chỉ hút thuốc và 32,3% dùng cả hai [1]. Dữ liệu cho thấy thuốc lá có tác động phụ thuộc liều lượng rõ rệt đối với sảy thai [1]. Trong quần thể này, hạt cau chín têm vôi trong lá trầu không pha thuốc lá không cho thấy tác động bất lợi rõ rệt lên sảy thai [1].

Tuy nhiên, các chuyên gia tổng quan khẳng định việc nhai hạt cau hoặc thuốc lá dù đơn lẻ hay phối hợp với nhau đều mang tiềm năng gây độc tính sinh sản rất cao [5, 8]. Sử dụng thuốc lá không khói làm giảm trung bình 105 g cân nặng sơ sinh và rút ngắn thời gian mang thai 6,2 ngày; tỷ suất chênh hiệu chỉnh cho sinh non dưới 37 tuần là 1,4, sinh non trước 32 tuần là 4,9 và trước 28 tuần lên tới 8,0 [3]. Khi kết hợp cùng hạt cau, mức độ tổn hại đối với sức khỏe sinh sản càng trở nên phức tạp và khó lường hơn [8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của các bằng chứng y học

Nhiều người lầm tưởng rằng hạt cau là thảo mộc tự nhiên, chỉ dùng nhai ngoài miệng nên vô hại đối với bào thai trong bụng. Sự thật là các hoạt chất alkaloid có kích thước phân tử nhỏ, nhanh chóng ngấm qua niêm mạc miệng vào máu và tác động toàn thân [1, 2]. Một số người còn cho rằng nhai trầu giúp sạch miệng, chắc răng hay làm dịu cảm giác ốm nghén, song tác hại độc chất đối với cân nặng và sức khỏe của thai nhi đã vượt xa mọi quan niệm truyền miệng [3, 4].

Về mặt y văn, các kết quả nghiên cứu giữa những vùng địa lý đôi khi chưa hoàn toàn đồng nhất [2]. Một số nghiên cứu thuần tập ghi nhận hạt cau làm tăng rõ rệt nguy cơ sảy thai, thai chết lưu và trẻ nhẹ cân, trong khi một vài nghiên cứu khác chỉ thấy tác động thiếu máu hoặc không tìm thấy liên quan với dị tật bẩm sinh [1, 4, 6].

Sự khác biệt này xuất phát từ liều lượng dùng, giống cau, độ chín của hạt hoặc cách phối trộn miếng trầu (có thêm vôi, thuốc lá hay các hương liệu khác nhau) giữa các nền văn hóa [1]. Thêm vào đó, việc dùng đồng thời thuốc lá hoặc rượu cũng là yếu tố gây nhiễu khiến việc phân tách độc tính riêng biệt của cau trên người gặp nhiều trở ngại [2]. Dẫu vậy, dữ liệu tổng quan meta-analysis quy mô lớn vẫn xác nhận nguy cơ suy dinh dưỡng bào thai và trẻ nhẹ cân là hoàn toàn có thật [4].

Ai nên thận trọng và cách bảo vệ thai kỳ an toàn

Trước những bằng chứng rõ ràng về độc tính sinh sản, nhóm đối tượng cần kiêng cữ tuyệt đối bao gồm:

  • Phụ nữ đang trong thời gian mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ [3, 8].
  • Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản đang có kế hoạch chuẩn bị thụ thai [2, 8].
  • Phụ nữ đang cho con bú, do các chất kích thích có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây hội chứng kích thích thần kinh ở trẻ nhỏ [2].
  • Những thai phụ có tiền sử sinh non, sảy thai, thai chậm phát triển hoặc đang bị thiếu máu thai kỳ [3, 4, 6].

Về mặt thực hành đời sống, việc loại bỏ thói quen nhai cau là giải pháp duy nhất để bảo vệ an toàn cho cả mẹ và bé. Nếu phụ nữ có thói quen nhai cau từ trước khi mang thai, cần chủ động dừng lại ngay khi có kế hoạch sinh nở hoặc ngay khi biết mình có thai. Cần tránh xa mọi chế phẩm có chứa cau như trầu têm, kẹo cau khô, bột cau hoặc các loại pan masala ngoại nhập [5, 8]. Tuyệt đối không sử dụng cau kết hợp với bất kỳ dạng thuốc lá nào, kể cả thuốc lào hay thuốc lá không khói [5, 7, 8].

Để cải thiện tình trạng ốm nghén hoặc cảm giác nhạt miệng, thai phụ nên lựa chọn các giải pháp an toàn đã được kiểm chứng như ngậm gừng tươi, uống trà hoa cúc nhẹ hoặc dùng kẹo bạc hà không đường theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Định kỳ khám thai, xét nghiệm công thức máu nhằm phát hiện sớm tình trạng thiếu máu để bổ sung sắt và dinh dưỡng kịp thời theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [4, 6].

Nhai cau là một phong tục lâu đời nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa nghiêm trọng cho giai đoạn thai kỳ. Việc các hoạt chất alkaloid trong cau gây độc sinh sản, góp phần dẫn đến sinh non, trẻ nhẹ cân và thiếu máu ở mẹ là lời cảnh báo rõ ràng. Để đảm bảo thai kỳ khỏe mạnh trọn vẹn, người mẹ cần chủ động từ bỏ hạt cau và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa về chế độ dinh dưỡng, dùng thuốc an toàn.