Nhai hạt cô la (kola nut) từ lâu đã là thói quen truyền thống tại nhiều quốc gia Tây Phi nhằm chống lại cảm giác mệt mỏi và đói lả. Gần đây, trào lưu tìm kiếm các loại hạt tự nhiên hỗ trợ siết cân khiến hạt cô la được đồn thổi như một thần dược "đốt mỡ", thúc đẩy trao đổi chất và chặn đứng cơn thèm ăn.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy tuyên bố giảm cân cấp tốc từ loại hạt này phần lớn bị phóng đại. Những tác động tích cực ghi nhận được mới dừng lại ở quy mô thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật, đồng thời tiềm ẩn nhiều nguy cơ bệnh lý đường tiêu hóa và sinh sản nếu lạm dụng.
Cơ chế sinh học: Hạt cô la tác động lên chuyển hóa thế nào?
Hạt cô la chứa các hoạt chất tự nhiên thuộc nhóm xanthine, chủ yếu là caffeine và theobromine [1]. Trong y học dân gian, thảo dược này thường được sử dụng nhằm mục đích đối phó với cơn đói, đau nửa đầu, nghén và các rối loạn chuyển hóa [3, 7].
Về mặt chuyển hóa cơ bản, chiết xuất hạt cô la thể hiện khả năng tác động sâu vào con đường kháng insulin và điều hòa lipid. Nghiên cứu thực nghiệm mô phỏng phân tử cho thấy caffeine và theobromine trong hạt cô la có ái lực liên kết mạnh với các thụ thể và protein tham gia truyền tín hiệu đường huyết như IRS-1, P53, GLUT4, PI3K và BCL2 [1].
Ở mức độ tế bào gan, thảo dược này hỗ trợ thanh lọc các chất chuyển hóa lipid tiêu cực sinh ra do bệnh tiểu đường, đồng thời phục hồi các con đường chuyển hóa năng lượng bị gián đoạn [2].
Bằng chứng nghiên cứu trên động vật: Kết quả cụ thể nói lên điều gì?
Đến nay, dữ liệu về tác dụng của hạt cô la chủ yếu đến từ các mô hình chuột thực nghiệm.
Nghiên cứu năm 2017 đánh giá tác động của dịch chiết methanol hạt cô la (Cola nitida) trên chuột Wistar đực [3]. Động vật thí nghiệm được chia ngẫu nhiên vào các nhóm uống dịch chiết với dải liều từ 100 đến 600 mg/kg thể trọng hoặc đối chứng trong 14 ngày [3]. Kết quả cho thấy hạt cô la làm thay đổi đáng kể mức tăng trọng lượng cơ thể và lượng nước uống vào, dù không làm thay đổi lượng thức ăn tiêu thụ [3]. Ngoài ra, chiết xuất kích thích tăng thể tích nước tiểu và bài tiết điện giải natri, kali, clo theo liều lượng mà không làm suy giảm điện giải huyết tương [3].
Năm 2021, một nghiên cứu kéo dài 6 tuần khảo sát tác dụng của dịch hãm nước sôi Cola nitida ở liều 150 và 300 mg/kg trên chuột mắc tiểu đường type 2 [2]. Dịch hãm làm tăng đáng kể nồng độ glutathione và hoạt tính enzyme chống oxy hóa SOD trong mô gan, đồng thời ức chế quá trình peroxy hóa lipid [2]. Điều trị cũng loại bỏ đáng kể các chất chuyển hóa lipid do tiểu đường sinh ra và tạo ra các este béo cùng steroid [2].
Đến năm 2023, nghiên cứu trên cơ xương chuột tiểu đường type 2 chỉ ra rằng dịch hãm Cola nitida liều 150 và 300 mg/kg giúp đảo ngược sự suy giảm GLUT4 và cải thiện khả năng hấp thu glucose của cơ [1].
Thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng trên người và giới hạn bằng chứng
Dù các kết quả chuyển hóa trên mô hình chuột rất hứa hẹn, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng thực tế trên cơ thể người là rất lớn. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn xác nhận hiệu quả giảm mỡ hay giảm cân của việc nhai hạt cô la ở người.
Sự sụt giảm thể trọng ghi nhận trên động vật một phần phản ánh tác dụng lợi tiểu mạnh, gây mất nước qua đường tiểu chứ không hẳn là tiêu hao mô mỡ [3]. Thêm vào đó, việc hạt cô la không làm giảm lượng thức ăn tiêu thụ trong thử nghiệm kéo dài 14 ngày cho thấy giả thuyết "ức chế thèm ăn" mạnh mẽ ở loài gặm nhấm chưa thực sự rõ ràng [3].
Mọi suy diễn cho rằng nhai hạt cô la giúp người dùng giảm số đo vòng eo cấp tốc đều chưa có căn cứ lâm sàng xác đáng.
Mặt trái đáng lo ngại: Tổn thương dạ dày và suy giảm sinh sản
Sử dụng hạt cô la liều cao hoặc kéo dài mang lại nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng đã được kiểm chứng trên thực nghiệm.
Nghiên cứu mô bệnh học năm 2009 trên chuột Wistar đực cho thấy dịch chiết ethanol Cola nitida ở mức liều 600 mg/kg thể trọng gây hoại tử biểu mô bề mặt, thoái hóa niêm mạc dạ dày và làm mất các thành phần tuyến [4]. Mức độ tổn thương tăng dần theo số ngày sử dụng liên tiếp (từ 5, 7 đến 9 ngày), chứng minh nguy cơ gây loét dạ dày tỷ lệ thuận với thời gian dùng [4].
Nghiên cứu năm 2014 cảnh báo tác động tiêu cực lên hệ sinh sản nam giới [5]. Chuột đực uống dịch chiết nước hạt cô la ở các mức liều 2, 6 và 10 mg/kg trong 6 tuần bị suy giảm đáng kể nồng độ hormone testosterone và hormone hoàng thể (LH) trong huyết thanh [5]. Đồng thời, mật độ tinh trùng sụt giảm nghiêm trọng ở tất cả các mức liều so với nhóm đối chứng [5].
Bên cạnh đó, hạt cô la còn gây tương tác thuốc nguy hiểm. Thử nghiệm năm 2020 trên thỏ cho thấy dùng chung hạt cô la làm tăng độ thanh thải của thuốc metoclopramide lên 98% và tăng tốc độ đào thải thuốc (Kel) lên 113%, làm giảm sinh khả dụng và hiệu quả điều trị của thuốc [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt cô la siết cân
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, có thể nhai sống hạt cô la mỗi ngày thay bữa phụ để tiêu mỡ. Đây là quan niệm sai lầm, bởi nồng độ hoạt chất thô chưa qua chuẩn hóa có thể tàn phá dạ dày chỉ sau vài ngày sử dụng liên tục [4].
Hiểu lầm khác là hiện tượng giảm cân nhanh khi dùng hạt thực chất là do mất nước thông qua tác dụng lợi tiểu và tăng thải muối [3]. Giảm cân do mất nước không mang lại lợi ích chuyển hóa mỡ bền vững và sẽ nhanh chóng hồi phục khi bù dịch.
Những ai tuyệt đối nên thận trọng?
Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng không nên nhai hạt cô la do nguy cơ làm thoái hóa niêm mạc và hoại tử biểu mô tiêu hóa [4].
Nam giới trong độ tuổi sinh sản hoặc đang điều trị hiếm muộn cần tránh sử dụng thường xuyên để bảo vệ số lượng tinh trùng và hormone nội tiết [5].
Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh lý (như thuốc chống nôn, điều hòa nhu động ruột) cần tham khảo ý kiến bác sĩ, tránh tương tác làm biến đổi sinh khả dụng của dược phẩm [6].
Gợi ý tiếp cận và kết luận
Thay vì tìm kiếm giải pháp giảm cân cấp tốc từ hạt cô la, người thừa cân nên tập trung vào chế độ ăn thâm hụt calo cân bằng kết hợp vận động thể chất thường xuyên. Nhai hạt cô la thô tự phát không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay lối sống lành mạnh.
Hãy luôn tham vấn chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược giàu chất kích thích nào vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày.
