Bẫy chết người từ thói quen hái rau dại

Mỗi độ xuân về hoặc vào mùa mưa, nhiều người dân vùng cao và cả khách du lịch có sở thích lên rừng tìm hái các loại rau dại để thưởng thức hương vị tự nhiên. Rau ngót rừng (hay còn gọi là rau sắng) là một trong những món đặc sản được săn đón nhiều nhất vì vị ngọt đậm, thanh mát. Tuy nhiên, ranh giới giữa một bữa ăn ngon và một vụ ngộ độc đe dọa tính mạng khi đi hái rau rừng đôi khi chỉ cách nhau một chiếc lá.

Việc tự ý thu hái thực vật hoang dã khi chưa nắm vững đặc điểm thực vật học tiềm ẩn rủi ro cực kỳ lớn [1]. Người hái rất dễ nhầm lẫn cây ăn được với các loại cây dại có độc tính cao mang hình thái bên ngoài gần như tương đồng [2], [3]. Các triệu chứng nhiễm độc thường diễn tiến nhanh, khó lường, thậm chí dẫn đến hôn mê sâu và tử vong nhanh chóng nếu không được cấp cứu kịp thời [2], [3].

Cơ chế tác động: Vì sao cây có hình thái tương đồng lại gây độc?

Trong tự nhiên, nhiều loài thực vật thuộc cùng một họ hoặc khác họ nhưng lại tiến hóa có hình dạng thân, cành và lá rất giống nhau [3], [1]. Thậm chí có những loại cây độc chứa các hợp chất nguy hiểm chỉ biểu hiện sự khác biệt rõ rệt khi nở hoa, còn khi cây non hoặc chưa ra hoa thì lá của chúng trông giống hệt các loại rau lành tính [4].

Về mặt sinh thái và sinh hóa, các loài thực vật hoang dã thường tích lũy các chất chuyển hóa thứ cấp độc hại để tự vệ trước sâu bọ và thú ăn cỏ [1]. Nhiều họ thực vật như Solanaceae, Papaveraceae, Apocynaceae, Ranunculaceae, Liliaceae hay Opiliaceae sở hữu các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh [3], [1]. Điển hình là các glycoside trợ tim (cardiac glycosides) gây rối loạn dẫn truyền tim, chậm nhịp tim hoặc ngừng tim [5], [4]; các độc tố tác động lên kênh natri và chẹn thụ thể alpha gây tụt huyết áp nghiêm trọng [2]; hoặc các cyanogenic glycosides có khả năng giải phóng chất độc ức chế hô hấp tế bào [1]. Khi người ăn nhầm phải lượng lớn các mô thực vật này, độc tố nhanh chóng ngấm qua niêm mạc đường tiêu hóa, tấn công hệ thần kinh, hệ tim mạch và gây suy đa tạng [2], [3].

Các nghiên cứu khoa học vạch trần thảm kịch từ sự nhầm lẫn thực vật

Các vụ ngộ độc tập thể do hái nhầm cây dại đã được y văn thế giới ghi nhận qua nhiều đợt bùng phát nghiêm trọng.

Đầu tiên là một vụ ngộ độc bùng phát tại miền Tây Campuchia vào tháng 2 và tháng 3 năm 2005 [3]. Nghiên cứu dịch tễ học ghi nhận 67 bệnh nhân nhập viện với các triệu chứng giống nhiễm độc không kèm sốt, trong đó có tới 15 người tử vong do hôn mê (53% số ca tử vong là trẻ em dưới 10 tuổi) [3]. Triệu chứng lâm sàng phổ biến nhất gồm đau rát họng (chiếm 92%), đau loét môi (73%), sưng lưỡi phù nề (54%) và các dấu hiệu tiêu hóa (41%) [3]. Điều tra dịch tễ xác định nguồn cơn độc tính bắt nguồn từ một loài cây địa phương gọi là "prik" (tỷ lệ liên quan 97,0% so với 28,7% ở nhóm chứng, tỷ số chênh OR = 74,3, p < 0,001) [3]. Bệnh nhân đã hái nhầm loài cây có độc Urobotrya siamensis vì tưởng nhầm là cây rau ngót rừng ăn được Melientha suavis, do cả hai loài đều cùng thuộc họ Opiliaceae và có bề ngoài vô cùng giống nhau [3]. Đây cũng là báo cáo y khoa đầu tiên ghi nhận biểu hiện lâm sàng ngộ độc do chi thực vật Urobotrya [3].

Năm 2024, một báo cáo chùm ca bệnh công bố vụ ngộ độc cấp tính xảy ra trên 7 thành viên trong cùng một gia đình sau khi đi đào tìm hành dại (Allium canadense) [2]. Nhóm người này bao gồm 5 trẻ em và 2 người lớn, đã ăn nhầm phải củ của loài cây kịch độc Toxicoscordion venenosum (còn gọi là Death Camas) [2]. Chỉ trong vòng 30 đến 60 phút sau khi ăn, toàn bộ bệnh nhân xuất hiện triệu chứng buồn nôn, nôn mửa dữ dội và đau bụng quặn thắt [2]. Độc tố kích hoạt kênh natri, chẹn thụ thể alpha và tăng hoạt tính phó giao cảm khiến các nạn nhân rơi vào tình trạng nhịp tim chậm và tụt huyết áp nghiêm trọng [2]. Tất cả 7 người đều phải chuyển vào khoa hồi sức tích cực (ICU), trong đó 2 người cần dùng thuốc vận mạch và một cụ bà 89 tuổi bị rối loạn nhịp nhanh phức bộ rộng phải điều trị bằng amiodarone trước khi tình trạng ngộ độc thoái lui sau 24 giờ [2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2010 đã ghi nhận đợt bùng phát ngộ độc glycoside tim sau khi 9 người uống nước sắc từ lá thảo mộc [4]. Những người này đã hái nhầm lá của cây mao địa hoàng (Digitalis purpurea) vì tưởng là lá cây hoa chuông (Symphytum officinale) lúc chưa ra hoa [4]. Toàn bộ 9 bệnh nhân xuất hiện buồn nôn, nôn, tiêu chảy và chóng mặt, sau đó 3 người phát triển độc tính tim nghiêm trọng kèm tăng kali máu nhẹ [4]. Nồng độ digoxin trong huyết thanh của họ tăng vọt từ 4,4 ng/mL lên tới 139,5 ng/mL, buộc các bác sĩ phải áp dụng biện pháp đặt máy tạo nhịp tim tạm thời và dùng liệu pháp kháng thể đặc hiệu kháng digoxin liều 40-80 mg [4].

Năm 2022, trường hợp một phụ nữ 38 tuổi tự thu hái 8-10 quả bông tai (Asclepias syriaca) đem luộc và xào ăn cũng cho thấy nguy cơ tương tự [5]. Mặc dù cây này đôi khi được coi là có thể ăn được nếu chế biến đúng cách, nhưng nó chứa steroid trợ tim tương tự như digoxin [5]. Bệnh nhân xuất hiện nôn mửa và hồi hộp, tim đập nhanh sau 1 giờ, khi nhập viện nhịp xoang chậm chỉ còn 40-50 nhịp/phút và xét nghiệm phát hiện nồng độ digoxin trong máu [5].

Lợi ích của việc tự hái rau rừng và giới hạn của bằng chứng

Việc tìm kiếm và thu hái thực vật tự nhiên mang lại một số lợi ích về dinh dưỡng, thư giãn và trải nghiệm sinh tồn ngoài trời [5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học đều khẳng định giới hạn an toàn của hành vi này là cực kỳ mong manh đối với những người hái nghiệp dư không có nền tảng chuyên môn sâu về thực vật học [5], [1].

Độc tính của thực vật hoang dã phụ thuộc chặt chẽ vào loài cây, bộ phận sử dụng (lá non, lá già, hoa, quả hay củ rễ), liều lượng hấp thu cũng như cách sơ chế [1]. Các dữ liệu y khoa hiện nay chủ yếu là báo cáo chùm ca bệnh cấp cứu, nghiên cứu điều tra ổ dịch và phân tích hóa thực vật [2], [3], [1]. Y văn nhấn mạnh rằng những người không chuyên tuyệt đối không thể dựa vào cảm tính hoặc quan sát bề ngoài để đánh giá mức độ lành tính của một loài cây dại [5], [1].

Hiểu lầm thường gặp: Dùng ứng dụng điện thoại để quét cây dại có an toàn?

Một hiểu lầm hết sức phổ biến hiện nay là nhiều người tin rằng các ứng dụng nhận diện cây trồng trên điện thoại thông minh (smartphone) có thể thay thế chuyên gia để chỉ ra cây nào ăn được [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá độ tin cậy của các ứng dụng nhận dạng thực vật phổ biến trên smartphone đối với 16 loài cây hoang dã ở vùng Trung Tây Hoa Kỳ (bao gồm 5 loài ăn được, 3 loài có thể gây độc nếu thu hái/chế biến sai, và 8 loài kịch độc) [6]. Kết quả cho thấy độ chính xác tổng thể trong việc nhận diện đúng chi thực vật chỉ đạt 76% (dao động từ 53% ở PlantSnap đến 96% ở PictureThis) [6]. Đáng lo ngại hơn, độ chính xác ở cấp độ loài chỉ đạt trung bình 58% (thấp nhất là 34% và cao nhất là 94%) [6]. Thậm chí, có tới 5 trong số 11 loài thực vật có tiềm năng gây độc đã bị ít nhất một ứng dụng nhận diện sai thành loài ăn được [6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng vào thời điểm hiện tại, các ứng dụng di động hoàn toàn không đáng tin cậy để xác định rau rừng ăn được và không thể dùng làm công cụ đảm bảo an toàn thực phẩm [6].

Ngoài ra, nhiều người còn lầm tưởng rằng độc thảo tự nhiên nếu đun sôi, xào nấu kỹ hoặc ngâm muối sẽ phân hủy hết độc chất. Trường hợp bệnh nhân luộc và xào quả Asclepias syriaca vẫn bị ngộ độc tim nhập viện là minh chứng rõ ràng cho thấy nhiệt độ nấu nướng thông thường không thể loại bỏ được các steroid trợ tim nguy hiểm [5].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Mọi đối tượng đều có nguy cơ ngộ độc thực vật nếu ăn nhầm, nhưng các nhóm sau đây chịu rủi ro cao nhất:

  • Trẻ em dưới 10 tuổi: Tỷ lệ tử vong do ngộ độc cây dại ở trẻ em rất cao (chiếm 53% số ca tử vong trong ổ dịch tại Campuchia) do trọng lượng cơ thể nhỏ và khả năng thải độc qua gan thận còn non yếu [3].
  • Người cao tuổi và người có bệnh tim mạch nền: Độc tố tác động lên nhịp tim và huyết áp có thể nhanh chóng đẩy người già vào tình trạng rối loạn nhịp nguy kịch, tương tự trường hợp cụ bà 89 tuổi bị nhịp nhanh phức bộ rộng [2].
  • Người đi phượt, du lịch trải nghiệm, người tự ý hái lượm nghiệp dư: Thiếu kiến thức phân loại thực vật thực tế nhưng thường có tâm lý chủ quan khi thấy cây có hình dạng giống rau quen thuộc [5], [1].

Cách phòng ngừa và xử trí khi nghi ngờ ngộ độc cây dại

Để tránh rơi vào tình huống nguy hiểm đến tính mạng khi tiếp xúc với các loại cây hoang dã, cần ghi nhớ các nguyên tắc an toàn:

  • Tuyệt đối không hái và không ăn: Không bao giờ nếm thử, thu hái hoặc ăn bất kỳ loài rau rừng, củ dại nào nếu không có sự khẳng định chắc chắn từ người dân địa phương am hiểu sâu sắc hoặc các nhà thực vật học có kinh nghiệm [6], [1].
  • Không tin tưởng tuyệt đối vào hình ảnh trên mạng hay app di động: Như nghiên cứu đã chỉ ra, app nhận diện có thể gán nhãn một cây kịch độc thành rau ăn được [6].
  • Quan sát nguồn gốc khi mua: Chỉ nên mua rau ngót rừng, rau sắng từ các nguồn cung cấp, nhà vườn uy tín, có nguồn gốc thu hái rõ ràng, không mua trôi nổi từ những người hái tự phát không rõ danh tính.
  • Xử trí khi có dấu hiệu ngộ độc: Nếu trong vòng vài chục phút đến vài giờ sau bữa ăn có rau rừng mà xuất hiện cảm giác đau rát họng, sưng môi lưỡi, nôn mửa, đau bụng, hoa mắt, chóng mặt hoặc tức ngực [2], [3], [4], cần lập tức đến cơ sở y tế gần nhất. Nếu có thể, hãy mang theo mẫu lá, cành cây hoặc phần thức ăn thừa đã sử dụng để nhân viên y tế và chuyên gia nhận diện độc chất, hỗ trợ điều trị kịp thời [2], [1].

Lời khuyên cân bằng

Rau ngót rừng thực sự là món ăn ngon và giàu trải nghiệm ẩm thực, nhưng tự ý hái rau dại khi đi rừng là hành động đánh cược sự an toàn của bản thân và gia đình. Hãy là người tiêu dùng thông thái bằng cách thưởng thức nguồn rau có kiểm chứng và tuyệt đối từ chối sử dụng các loại thực vật hoang dã không rõ nguồn gốc.