Nhịn ăn ngắt quãng 16:8 có làm bùng phát cơn gút cấp?

Nhịn ăn gián đoạn và nỗi lo bùng phát cơn gút

Nhiều người thừa cân chọn phương pháp nhịn ăn ngắt quãng 16:8 để giảm mỡ và cải thiện sức khỏe tim mạch [1, 7]. Lịch ăn này bao gồm 16 tiếng không nạp năng lượng và ăn trong khung giờ 8 tiếng mỗi ngày.

Tuy nhiên, người có tiền sử tăng axit uric máu thường lo ngại việc nhịn ăn kéo dài có thể kích hoạt các cơn đau khớp dữ dội. Nhịn ăn 16:8 thực tế có thể làm tăng nồng độ axit uric máu tạm thời thông qua quá trình sinh ceton, tạo nguy cơ kích hoạt cơn gút cấp ở người có sẵn cơ địa bệnh lý ^[1].

Khi cơ thể cạn kiệt nguồn đường, quá trình đốt cháy chất béo tạo ra các thể ceton làm nguồn năng lượng thay thế [1, 7]. Sự hiện diện của các thể ceton trong máu dẫn đến sự cạnh tranh bài tiết với axit uric tại thận, khiến lượng axit uric đào thải qua nước tiểu giảm đi ^[1].

Cơ chế cạnh tranh đào thải giữa ceton và axit uric

Trong giai đoạn nhịn ăn kéo dài, cơ thể chuyển đổi mô hình năng lượng từ glucose sang chất béo và ceton ^[2]. Axit béo bị oxy hóa tạo thành các thể ceton như beta-hydroxybutyrate để cung cấp năng lượng cho não bộ và cơ bắp [4, 6].

Beta-hydroxybutyrate là thể ceton chính xuất hiện trong máu khi nhịn ăn hoặc hạn chế carbohydrate ^[3]. Nồng độ ceton tăng cao đòi hỏi thận phải làm việc liên tục để xử lý và đào thải các hợp chất này.

Axit uric và các thể ceton đều là những axit hữu cơ cần được vận chuyển và bài tiết qua hệ thống ống thận. Khi lượng ceton trong máu tăng nhanh, chúng chiếm giữ các vị trí vận chuyển ưu tiên tại ống thận. Sự cạnh tranh bài tiết này làm giảm khả năng đào thải axit uric ra nước tiểu, dẫn đến hiện tượng tích tụ axit uric ngược lại vào máu ^[1].

Nếu nồng độ axit uric trong máu tăng cao đột ngột hoặc dao động mạnh, các tinh thể urat natri dễ dàng lắng đọng tại các bao hoạt dịch khớp, gây ra phản ứng viêm màng hoạt dịch cấp tính.

Bằng chứng khoa học về việc nhịn ăn và nồng độ axit uric

Nghiên cứu công bố năm 2024 theo dõi sự điều hòa chuyển hóa trên 1.610 người thực hiện nhịn ăn kéo dài từ 4 đến 21 ngày theo chương trình Buchinger Wilhelmi, bổ sung tối thiểu 75-250 kcal/ngày ^[1]. Kết quả cho thấy ceton niệu xuất hiện ở hơn 95% đối tượng từ ngày thứ 4 trở đi ^[1].

Những người tiêu thụ lượng carbohydrate thấp hơn (15,6 g thay vì 56,5 g) có tình trạng ceton niệu đậm đặc hơn ^[1]. Đáng chú ý, nhóm có lượng ceton niệu cao ghi nhận mức tăng nồng độ axit uric trong máu lớn hơn đáng kể so với nhóm còn lại ^[1]. Nghiên cứu này chứng minh mối liên hệ tỷ lệ thuận giữa mức độ nhiễm ceton do nhịn ăn và sự gia tăng axit uric huyết thanh ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu là áp dụng mô hình nhịn ăn dài ngày có kiểm soát y tế, cần thêm dữ liệu chuyên biệt về khung giờ 16:8 độc lập.

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 1976 kiểm tra nồng độ axit uric ở 132 nam giới bị sỏi thận canxi và 24 nam giới khỏe mạnh ^[4]. Kết quả cho thấy tình trạng tăng axit uric máu ngắt quãng xuất hiện ở 7% số bệnh nhân trong trạng thái nhịn ăn ^[4]. Đồng thời, tình trạng tăng bài tiết axit uric niệu ngắt quãng giảm từ 17% ở người không nhịn ăn xuống chỉ còn 2% đến 6% ở những người nhịn ăn ^[4].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra mối quan hệ trực tiếp giữa lưu lượng nước tiểu và lượng axit uric đào thải ở tốc độ dòng chảy bình thường ^[4]. Giới hạn của nghiên cứu nằm ở cỡ mẫu nhóm đối chứng nhỏ và thực hiện từ giai đoạn kỹ thuật xét nghiệm cũ.

Ngoài ra, các báo cáo ca lâm sàng năm 2020 ghi nhận việc kết hợp nhịn ăn ngắt quãng (nhịn 18 tiếng/ngày, 5 ngày/tuần) cùng chế độ ăn ít tinh bột có thể thúc đẩy tình trạng nhiễm toan ceton nặng ở người có rối loạn chuyển hóa đường [1, 2]. Tình trạng toan hóa máu và tăng ceton quá mức là yếu tố gây xáo trộn nghiêm trọng quá trình thanh thải axit tại thận [1, 6].

Lợi ích chuyển hóa và ranh giới với nguy cơ bùng phát gút

Nhịn ăn ngắt quãng mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch và chuyển hóa ^[2]. Phương pháp này giúp giảm cân nặng, vòng eo, đường huyết, đồng thời cải thiện chỉ số mỡ máu như giảm cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-cholesterol [3, 7].

Tuy nhiên, lợi ích giảm mỡ không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối cho khớp của người bệnh gút. Khi cơ thể giảm cân quá nhanh nhờ sinh ceton, nồng độ axit uric tăng vọt tạm thời sẽ tạo điều kiện cho các tinh thể urat kết tinh ^[1].

Sự thay đổi đột ngột này có thể kích hoạt đợt sưng, nóng, đỏ, đau tại khớp ngón chân cái hoặc khớp cổ chân, ngay cả khi người bệnh không dung nạp thực phẩm chứa nhiều purin.

Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng nhịn ăn gián đoạn

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ ăn thịt đỏ, hải sản hoặc uống rượu bia mới làm bùng phát cơn gút. Thực tế, sự thay đổi quá trình bài tiết nội sinh tại thận do thể ceton cạnh tranh cũng là nguyên nhân phổ biến gây tăng axit uric máu ^[1]. Việc nhịn ăn hoàn toàn không nạp purin vẫn có thể làm tích tụ axit uric nếu thận bị quá tải bởi ceton [3, 5].

Một hiểu lầm khác là cơn đau khớp trong giai đoạn đầu nhịn ăn chỉ là hiện tượng "thải độc" bình thường. Thực chất, cảm giác mệt mỏi, chóng mặt ban đầu là do cơ thể thích nghi chuyển từ dùng glucose sang ceton ^[2]. Cơn đau nhức khớp dữ dội là dấu hiệu cảnh báo viêm màng hoạt dịch do vi tinh thể urat, cần can thiệp y tế chứ không phải phản ứng thanh lọc cơ thể.

Người áp dụng cũng thường nghĩ nhịn ăn càng lâu thì hiệu quả càng cao. Khoảng thời gian nhịn càng dài khiến lượng carbohydrate nạp vào càng thấp, dẫn đến mức độ ceton hóa càng mạnh và axit uric máu càng tăng cao ^[1].

Ai nên thận trọng trước chế độ 16:8?

Những người có tiền sử mắc bệnh gút, từng bị các cơn gút cấp hoặc có nồng độ axit uric máu nền cao cần hết sức cẩn trọng trước khi thử nghiệm nhịn ăn 16:8. Sự gia tăng nồng độ axit uric máu đi kèm quá trình sinh ceton có thể trực tiếp làm tái phát bệnh ^[1].

Bệnh nhân đái tháo đường sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin không nên tự ý nhịn ăn do nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng và nhiễm toan ceton [1, 2, 7]. Nhịn ăn gián đoạn cũng chống chỉ định cho trẻ em, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và người làm công việc thể lực nặng [6, 7].

Người cao tuổi có nguy cơ rối loạn nhịp tim, té ngã và đột quỵ do dao động đường huyết khi nhịn ăn cũng thuộc nhóm đối tượng cần tránh ^[2]. Khi có các bệnh lý nền mạn tính, người dân bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi thói quen ăn uống.

Cách áp dụng an toàn và giảm thiểu rủi ro tăng axit uric

Nếu người có axit uric cao muốn kiểm soát cân nặng, cần điều chỉnh phương pháp để giảm tải áp lực bài tiết cho thận:

• Bắt đầu từ từ: Thay vì áp dụng ngay khung 16:8, có thể bắt đầu với khung giờ nhịn ngắn hơn như 12:12 hoặc 14:10 để cơ thể làm quen, tránh tạo lượng ceton tăng vọt đột ngột ^[2].
• Uống đủ nước: Lưu lượng nước tiểu tỷ lệ thuận với khả năng đào thải axit uric của thận ^[4]. Duy trì uống từ 2-2,5 lít nước lọc rải đều trong cả thời gian nhịn và thời gian ăn để hỗ trợ thanh thải qua đường tiết niệu ^[4].
• Kiểm soát khẩu phần: Hạn chế tối đa các thực phẩm giàu purin như nội tạng động vật, thịt đỏ, cá biển và tránh rượu bia [1, 5]. Không cắt giảm tinh bột quá mức để tránh đẩy cơ thể vào trạng thái ceton niệu quá đậm đặc ^[1].
• Phối hợp dinh dưỡng cân bằng: Ưu tiên chế biến món ăn dạng luộc, hấp, dùng súp rau củ để bổ sung nước và chất khoáng ^[1].

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe khớp và chuyển hóa

Nhịn ăn ngắt quãng 16:8 là công cụ hỗ trợ kiểm soát mỡ máu và cân nặng hiệu quả nhưng tiềm ẩn rủi ro kích hoạt cơn gút cấp qua cơ chế cạnh tranh đào thải giữa ceton và axit uric tại thận [3, 7].

Để bảo vệ sức khỏe toàn diện, người bệnh cần lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống điều độ và không theo đuổi các phương pháp kiêng khem cực đoan. Khi xuất hiện dấu hiệu sưng đau khớp bất thường, hãy ngưng nhịn ăn và đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.