Cắt giảm tinh bột là phương pháp phổ biến để giảm cân và kiểm soát đường huyết nhanh chóng. Tuy nhiên, việc siết tinh bột quá mức mà không có chỉ định y khoa có thể gây biến chứng chuyển hóa nghiêm trọng. Hai nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý thực hiện là phụ nữ đang cho con bú và người mắc đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết [2, 6].

Mức độ bằng chứng hiện tại về cắt giảm tinh bột

Nghiên cứu về chế độ ăn ít tinh bột (low-carbohydrate) chủ yếu tập trung trên người mắc đái tháo đường type 2 và người béo phì qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên [1, 4]. Bằng chứng cho thấy chế độ ăn này hỗ trợ giảm cân và giảm đường huyết ngắn hạn [3, 8].

Ngược lại, nguy cơ đối với phụ nữ cho con bú hiện mới ghi nhận qua báo cáo ca lâm sàng riêng lẻ [1]. Dữ liệu dài hạn từ 12 đến 24 tháng đối với bệnh nhân đái tháo đường vẫn còn hạn chế và thiếu tính nhất quán [7, 8].

Phụ nữ đang cho con bú: Nguy cơ nhiễm toan ceton

Cơ thể phụ nữ tạo sữa cần lượng cơ chất rất lớn để duy trì nguồn năng lượng [1]. Áp dụng chế độ ăn rất ít tinh bột và nhiều chất béo tạo ra thâm hụt năng lượng nghiêm trọng [1].

Tình trạng này, kết hợp cùng áp lực sinh lý khi tiết sữa, có thể đẩy cơ thể vào trạng thái nhiễm toan ceton (ketoacidosis) [1]. Đây là biến chứng chuyển hóa nguy hiểm, từng được ghi nhận trên một phụ nữ cho con bú khỏe mạnh dù không mắc đái tháo đường [1]. Y văn khuyến cáo phụ nữ không nên chủ động giảm cân ngặt nghèo trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ [1].

Người đái tháo đường đang dùng thuốc: Rủi ro quá liều

Hạn chế carbohydrate làm giảm nhanh nồng độ đường trong máu sau ăn [5, 8]. Chế độ ăn ít tinh bột giúp giảm HbA1c trung bình 0,5% và giảm cân khoảng 4,8 kg trong giai đoạn 3 đến 6 tháng đầu [2].

Tuy nhiên, nếu người bệnh vẫn duy trì liều thuốc hạ đường huyết cũ, lượng đường huyết có thể hạ xuống mức nguy hiểm [4, 6]. Cần giảm liều thuốc sớm dưới sự giám sát y tế, đặc biệt là insulin, nhóm sulphonylurea và thuốc ức chế SGLT2 [3]. Việc tự ý cắt giảm tinh bột mà không điều chỉnh thuốc rất dễ dẫn tới tình trạng dùng quá liều [4].

Hiệu quả giảm tinh bột theo thời gian

Một phân tích tổng hợp 33 thử nghiệm lâm sàng cho thấy chế độ ăn ít tinh bột (dưới hoặc bằng 40% năng lượng) giúp giảm HbA1c lâm sàng so với chế độ ăn ít chất béo, nhưng độ tin cậy bằng chứng ở mức thấp [5]. Ở các nghiên cứu dưới 16 tuần, tác động giảm đường huyết lúc đói là nhỏ [5].

Hiệu quả giảm HbA1c và cân nặng thường suy giảm sau 12 đến 24 tháng [2]. Nguyên nhân chính là do người tham gia khó duy trì việc tuân thủ chế độ ăn nghiêm ngặt trong thời gian dài [2].

Điều khoa học chưa biết

Các tài liệu hiện tại chưa xác định rõ ngưỡng cắt giảm tinh bột chính xác cho từng cá nhân [3, 8]. Khái niệm "ăn ít tinh bột" trong các nghiên cứu chưa có định nghĩa đồng nhất [2].

Chưa có thử nghiệm lâm sàng diện rộng về tác động dài hạn của chế độ ăn này lên các biến cố tim mạch thực sự [3]. Khả năng chuyển hóa thể ceton của từng cá nhân chưa thể đo lường dễ dàng trên thực tế [1].

Ai nên thận trọng?

  • Phụ nữ đang cho con bú cần tránh các chế độ ăn cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt [1].
  • Người mắc đái tháo đường đang tiêm insulin hoặc uống sulphonylurea, thuốc ức chế SGLT2 [3].
  • Người mắc tăng huyết áp đang dùng thuốc điều trị cũng cần theo dõi chặt chẽ vì chế độ ăn này yêu cầu giảm thuốc kết hợp [4].
  • Bệnh nhân đái tháo đường tại các khu vực mà hướng dẫn điều trị địa phương chưa công nhận chế độ ăn ít tinh bột như phác đồ chuẩn [6].

Cách áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh đái tháo đường muốn áp dụng chế độ ăn giảm tinh bột cần tham vấn bác sĩ điều trị để lập kế hoạch giảm liều thuốc phù hợp [4, 6]. Người bệnh cần chủ động đo huyết áp và đường huyết tại nhà thường xuyên để phát hiện sớm các dấu hiệu quá liều thuốc [4].

Phụ nữ trong giai đoạn cho con bú nên duy trì khẩu phần ăn đủ chất, không áp dụng các thực đơn giảm cân cực đoan làm cạn kiệt cơ chất tạo sữa [1]. Mọi thay đổi lớn về tỷ lệ dinh dưỡng cần được cá thể hóa dựa trên mục tiêu chuyển hóa cụ thể [5].