Nhựa đào có thực sự chứa collagen dưỡng da như lời đồn?

Những năm gần đây, nhựa đào trở thành nguyên liệu quen thuộc trong các món chè dưỡng nhan. Nhiều lời quảng cáo lan truyền cho rằng loại nhựa cây này chứa hàm lượng collagen dồi dào, giúp căng da, mờ nếp nhăn và trẻ hóa nhan sắc.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn khoa học, nhựa đào hoàn toàn không chứa collagen. Đây là sự nhầm lẫn giữa bản chất của chất xơ hòa tan nguồn gốc thực vật với protein cấu trúc chỉ có ở mô liên kết động vật.

Bản chất hóa học: Nhựa thực vật không phải collagen

Collagen là một loại protein cấu trúc phức hợp, tạo thành từ các chuỗi axit amin như glycine, proline và hydroxyproline, chỉ tồn tại duy nhất ở mô liên kết của động vật và người. Thực vật hoàn toàn không có khả năng tổng hợp collagen. Cảm giác dai giòn sần sật hay độ sánh sệt khi nấu nhựa đào thực chất xuất phát từ chuỗi đường đa cấu trúc (polysaccharide) chứ không phải gelatin hay collagen động vật.

Khi phân tích dịch tiết từ thân cây đào, các nghiên cứu hóa sinh xác nhận thành phần chủ đạo của nhựa đào là polysaccharide hòa tan ^[1]. Trong một công bố phân tích hai dạng nhựa đào vàng và trắng, dạng nhựa đào trắng hoàn toàn không phát hiện protein, còn nhựa đào vàng chỉ chứa lượng protein vết chiếm khoảng 0,11% cùng 0,23% polyphenol ^[2]. Lượng protein siêu nhỏ này là tạp chất tự nhiên từ mô vỏ cây, không mang bất kỳ đặc điểm cấu trúc hay chức năng nào của phân tử collagen.

Cấu trúc polysaccharide: Bí mật đằng sau độ sánh đặc

Độ nhớt, tính dẻo và khả năng ngậm nước lớn của nhựa đào đến từ cấu trúc chuỗi đường đa phức hợp. Nhựa đào đã tinh chế chứa hàm lượng polysaccharide lên tới 97,8% ^[3]. Cấu trúc phân tử của loại polysaccharide này thuộc nhóm arabinogalactan có độ phân nhánh cao [2, 3, 7, 8].

Các phân tích hóa lý chuyên sâu cho thấy chuỗi polysaccharide trong nhựa đào chủ yếu được tạo thành từ các đơn vị đường đơn. Cụ thể, nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng polysaccharide nhựa đào gồm các loại đường mannose, axit glucuronic, galactose, xylose và arabinose với trọng lượng phân tử trung bình khoảng 4,10 x 10^6 g/mol ^[4]. Tùy vào phương pháp chiết xuất, tỷ lệ các gốc đường có thể dao động nhẹ, ví dụ cấu trúc arabinose, xylose và galactose theo tỷ lệ phân tử 5,98:1:3.55 với khối lượng phân tử 1,00 x 10^6 Da ^[5], hoặc arabinose và galactose theo tỷ lệ xấp xỉ 2:1 ^[2].

Chuỗi polymer tự nhiên này tạo nên dung dịch có tính chất lưu biến giả dẻo phi-Newton (shear-thinning), tạo cấu trúc gel bền vững khi nồng độ chất xơ tăng [5, 7]. Đây chính là lý do vì sao khi ngâm nước và đun sôi, nhựa đào nở to và tạo thành dạng thạch dẻo khiến nhiều người ngộ nhận là thạch collagen [5, 7].

Bằng chứng khoa học: Tác động gián tiếp lên mô da

Dù không trực tiếp cung cấp collagen cho cơ thể, polysaccharide chiết xuất từ nhựa đào vẫn được các nhà khoa học chú ý nhờ hoạt tính sinh học trong việc bảo vệ tế bào da chống lại quá trình lão hóa do ánh nắng.

Năm 2023, một nghiên cứu trên mô hình tế bào biểu bì người và chuột thí nghiệm cho thấy polysaccharide nhựa đào có khả năng cải thiện tình trạng lão hóa quang hóa do tia cực tím B (UVB) gây ra ^[4]. Cụ thể, hoạt chất này giúp giảm hiện tượng chết rụng tế bào biểu mô da người khi bị chiếu xạ UVB, phục hồi tổn thương oxy hóa và giảm tiết các enzyme thoái hóa chất nền metalloproteinase (MMP) ^[4]. Trên cơ thể chuột, polysaccharide nhựa đào hỗ trợ cân bằng stress oxy hóa, điều hòa các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) cùng hai enzyme chống oxy hóa quan trọng là superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT), từ đó hạn chế hiện tượng suy giảm collagen thứ phát do tia cực tím ^[4].

Đến năm 2025, một nghiên cứu khác phân lập thành công hai phân đoạn polysaccharide từ nhựa đào là PGP-1 (khối lượng phân tử 4515,31 kDa) và PGP-2 (15,02 kDa), xác định cả hai đều thuộc cấu trúc arabinogalactan ^[6]. Khi thử nghiệm trên tế bào biểu bì HaCaT bị kích ứng bởi tia UVB, phân đoạn PGP-1 ở nồng độ 1,5 mg/mL đã ức chế đáng kể các enzyme phân hủy mô liên kết gồm MMP-1, MMP-3 và MMP-12, đồng thời giảm biểu hiện các protein đánh dấu lão hóa như p16, p21 và p53 ^[6]. Thử nghiệm màng mạch phôi gà (CAM) cũng chứng minh hai phân đoạn polysaccharide này hoàn toàn không gây kích ứng niêm mạc ^[6].

Như vậy, nhựa đào không "bơm" trực tiếp collagen vào cơ thể, mà chỉ bộc lộ tiềm năng bảo tồn mạng lưới collagen sẵn có trước tác hại của tia cực tím nhờ hoạt tính chống oxy hóa trong các mô hình thí nghiệm [1, 2].

Các lợi ích chuyển hóa khác đang được nghiên cứu

Bên cạnh lĩnh vực da liễu thực nghiệm, polysaccharide nhựa đào còn được tìm hiểu ở các mô hình chuyển hóa và viêm nhiễm đường tiêu hóa.

Một nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên chuột mắc bệnh tiểu đường do streptozotocin ghi nhận một phân đoạn polysaccharide tinh sạch từ nhựa đào (PGPSD) giúp làm giảm đáng kể đường huyết sau ăn ^[5]. Hoạt chất này giúp phục hồi một phần tiểu đảo tụy, tăng cường biểu hiện của PDX-1, insulin và enzyme hexokinase-1 ở chuột thí nghiệm ^[5].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 phát hiện phân đoạn polysaccharide DPG2 (trọng lượng phân tử 5,21 x 10^5 g/mol) có khả năng làm giảm viêm đại tràng cấp tính trên mô hình chuột dùng DSS ^[7]. DPG2 làm dịu tổn thương niêm mạc đại tràng thông qua việc điều hòa nồng độ NO, enzyme T-SOD, MPO và ức chế các cytokine gây viêm bao gồm TNF-alpha, IFN-gamma, IL-1beta, IL-6 và IL-17 ^[7].

Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, đa số bằng chứng về tác dụng chống lão hóa da của polysaccharide nhựa đào hiện mới chỉ dừng lại ở phạm vi phòng thí nghiệm (tế bào in vitro) và mô hình động vật gặm nhấm (in vivo) [1, 2]. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên cơ thể người về hiệu quả làm đẹp da bằng đường ăn uống vẫn chưa được thực hiện đầy đủ.

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng ăn nhựa đào sẽ giúp tăng sinh collagen trực tiếp dưới da tương tự như tiêm filler hay uống collagen thủy phân. Trên thực tế, khi ăn vào đường tiêu hóa, các phân tử polysaccharide có trọng lượng phân tử rất lớn (hàng triệu Da) sẽ hoạt động chủ yếu như chất xơ hòa tan [1, 7]. Hệ thống enzyme tiêu hóa của người không thể phân cắt chúng thành các axit amin đặc thù để tổng hợp nên collagen người. Nhựa đào cũng không phải là "thần dược cải lão hoàn đồng" có thể xóa mờ nếp nhăn tức thì như các lời đồn thổi trên mạng xã hội.

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Dù là nguyên liệu thực vật tự nhiên có độ tương thích sinh học tốt ^[1], nhựa đào không phù hợp để sử dụng bừa bãi:

Người có đường tiêu hóa kém, hay đầy bụng, khó tiêu hoặc người mắc hội chứng ruột kích thích không nên dùng lượng lớn. Cấu trúc polysaccharide cao phân tử dạng sợi dài, ưa nước và nhớt đặc có thể làm tăng gánh nặng co bóp dạ dày ruột nếu dùng quá nhiều ^[8].

Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Nhựa đào thô tiết ra từ vỏ cây đào thường chứa nhiều tạp chất, nấm mốc hoặc bụi bẩn nếu không được sơ chế đúng quy trình.

Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị tiểu đường cần theo dõi cẩn trọng nếu sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất nhựa đào đậm đặc vì nguy cơ tương tác làm hạ đường huyết ^[5].

Hướng dẫn sử dụng đúng cách trong đời sống

Để sử dụng nhựa đào an toàn và phát huy tối đa vai trò của một món ăn giải khát, người tiêu dùng nên tuân thủ các bước chế biến hợp lý:

• Sơ chế sạch: Nhựa đào nguyên bản ở dạng tinh thể cứng, màu hổ phách, bám nhiều bụi gỗ. Cần ngâm nước lọc từ 12-24 giờ cho hạt nhựa nở hoàn toàn, sau đó dùng nhíp gắp bỏ sạch cặn vỏ cây và rửa lại nhiều lần dưới vòi nước chảy.
• Liều lượng vừa phải: Mỗi người chỉ nên dùng khoảng 10-15g nhựa đào khô cho một lần nấu, dùng 1-2 lần mỗi tuần như một món tráng miệng bổ sung chất xơ.
• Cách nấu: Sau khi làm sạch, ninh nhựa đào ở nhiệt độ vừa phải trong 20-30 phút cho đến khi nở đều và có độ sánh mềm; không nên đun lửa lớn quá lâu làm phá vỡ liên kết gel ^[2].
• Hạn chế đường: Nhiều người có thói quen kết hợp nhựa đào với lượng lớn đường phèn. Việc tiêu thụ quá nhiều đường tinh luyện sẽ làm tăng quá trình glycation (đường hóa protein), phản tác dụng và khiến collagen tự nhiên của da bị đứt gãy nhanh hơn. Nên nấu nhạt hoặc kết hợp với vị ngọt thanh tự nhiên từ táo đỏ, kỷ tử.

Nhựa đào là một loại thực phẩm lành tính, giàu chất xơ hòa tan và polysaccharide có tính chống oxy hóa [1, 3]. Dù không chứa collagen như lời đồn, việc sử dụng nhựa đào sạch với lượng vừa phải, kết hợp cùng chế độ ăn cân bằng và thói quen chống nắng kỹ càng, vẫn là lựa chọn ẩm thực thanh mát hỗ trợ tốt cho sức khỏe tổng thể.