Nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên với mong muốn sở hữu vóc dáng thon gọn nhanh chóng. Trong số đó, trà hoa đào (Prunus persica) từ lâu đã được truyền miệng ở khu vực Đông Á như một bí quyết thải độc và hỗ trợ kiểm soát thể trọng [1]. Cảm giác bụng nhẹ nhõm hoặc thấy cân nặng tụt nhanh chỉ sau vài ngày sử dụng khiến không ít người tin vào công dụng thần kỳ này.
Tuy nhiên, liệu hoa đào thực sự có khả năng kích hoạt quá trình tiêu mỡ toàn diện trên cơ thể người, hay cảm giác giảm cân ban đầu chỉ là hệ quả của việc mất nước và nhuận tràng quá mức? Hiện nay, khoa học hiện đại chỉ mới ghi nhận một số tác động sinh học của chiết xuất hoa đào trên động vật thí nghiệm và tế bào, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định việc uống trà hoa đào sẽ giúp người trưởng thành giảm mỡ bền vững.
Hiểu lầm giữa sụt cân do mất nước và giảm mỡ thừa
Cơ chế sinh học phía sau việc sụt cân nhanh chóng khi dùng thảo mộc thường bắt nguồn từ tác động lên hệ tiêu hóa và bài tiết. Nhiều người nhầm lẫn giữa việc nhẹ cân do đường ruột đào thải phân lỏng, mất dịch thể và việc giảm mô mỡ thực sự. Khi dùng các loại trà thảo dược có tính kích thích tiêu hóa mạnh, người dùng dễ gặp tình trạng đại tiện nhiều lần, thậm chí tiêu chảy.
Hiện tượng tiêu chảy khiến cơ thể sụt dịch thể nghiêm trọng, phản ánh trực tiếp qua chỉ số cân nặng trên bàn cân. Tuy nhiên, lượng mỡ trắng dưới da và mỡ nội tạng vẫn giữ nguyên. Khi cơ thể được bù đủ nước và các chất điện giải, cân nặng sẽ quay trở lại mốc ban đầu mà không có bất kỳ sự chuyển hóa lipid thực chất nào diễn ra.
Thí nghiệm chiết xuất hoa đào trên chuột béo phì
Các nghiên cứu thực nghiệm nhằm tìm hiểu tiềm năng sinh học của hoa đào chủ yếu được tiến hành trên mô hình gặm nhấm ăn chế độ giàu chất béo. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã phân tích tác dụng chống béo phì của chiết xuất nước hoa đào (Prunus persica - PPF) [1]. Thí nghiệm được thực hiện trên chuột đực chủng C57BL/6 bị gây béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo (HFD) kéo dài trong 8 tuần [1].
Các cá thể chuột được cho ăn chế độ ăn bình thường, chế độ ăn giàu chất béo hoặc chế độ ăn giàu chất béo có bổ sung 0,2% hoặc 0,6% chiết xuất nước hoa đào [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất hoa đào làm giảm đáng kể trọng lượng cơ thể, khối lượng mỡ bụng, lượng đường trong huyết thanh, nồng độ men gan ALT và AST, đồng thời làm giảm trọng lượng gan và lách so với nhóm đối chứng chỉ ăn chế độ nhiều chất béo [1].
Phân tích phản ứng chuỗi polymerase định lượng thời gian thực (RT-qPCR) tiết lộ rằng chiết xuất hoa đào ức chế biểu hiện của các gen sinh mỡ trong gan, bao gồm stearoyl-CoA desaturase-1, stearoyl-CoA desaturase-2 và fatty acid synthase [1]. Ngược lại, chiết xuất này kích hoạt sự biểu hiện của gen carnitine palmitoyltransferase-1 liên quan đến quá trình beta-oxy hóa axit béo [1]. Dù vậy, nhóm tác giả chỉ ra rằng kết quả này mới dừng lại ở chuột ăn béo phì và phản ánh sự cải thiện chuyển hóa lipid tại gan [1].
Đánh giá phối hợp thảo dược hoa đào và lá sen
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 khảo sát hỗn hợp chiết xuất thảo mộc từ hoa đào và lá sen (Nelumbo nucifera), được đặt mã là HT077 [2]. Thí nghiệm kéo dài 12 tuần trên chuột đực C57BL/6 được chia thành các nhóm: ăn chế độ bình thường, ăn nhiều chất béo (HFD), ăn nhiều chất béo kết hợp 0,02% orlistat (nhóm đối chứng dương), hoặc ăn nhiều chất béo kết hợp 0,1%, 0,2%, hoặc 0,4% hỗn hợp HT077 [2].
Hỗn hợp HT077 đã giúp giảm đáng kể trọng lượng cơ thể cuối cùng, mức tăng cân, khối lượng mỡ bụng, trọng lượng gan cùng lượng triglyceride và cholesterol toàn phần trong gan [2]. Ngoài ra, hỗn hợp này còn làm hạ đường huyết, cholesterol, nồng độ men gan ALT, AST và hormone leptin, đồng thời làm tăng tỷ lệ AST/ALT, tỷ lệ adiponectin/leptin cũng như nồng độ adiponectin [2].
Phân tích RT-PCR trên mô mỡ cho thấy HT077 làm giảm biểu hiện gen sinh mỡ và tăng biểu hiện các gen liên quan đến oxy hóa axit béo [2]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng đây là kết quả từ việc dùng dạng chiết xuất phối hợp chuẩn hóa trên chuột, chưa thể suy diễn trực tiếp rằng việc uống trà hoa đào tự nhiên tại nhà mang lại hiệu quả tương tự trên người.
Cơ chế tác động của các hợp chất phân lập ở mức độ tế bào
Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2021 đã tập trung phân lập các hợp chất phenolic từ hoa đào để khảo sát tác động kháng sinh mỡ trên tế bào tiền mỡ 3T3-L1 của chuột [3]. Nghiên cứu đã sàng lọc nhiều hợp chất bao gồm prunasin amide, amygdalin amide, prunasin acid, mandelamide, methyl caffeate, ferulic acid, chlorogenic acid, prunin, naringenin, nicotiflorin, astragalin, afzelin và uridine [3].
Kết quả cho thấy chiết xuất hoa đào cùng các hợp chất mandelamide, methyl caffeate, ferulic acid, chlorogenic acid và naringenin ức chế đáng kể quá trình biệt hóa mỡ [3]. Đáng chú ý nhất, mandelamide thể hiện hoạt tính ức chế mạnh nhất với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 36,04 ± 1,82 µM [3].
Về mặt cơ chế phân tử, mandelamide làm giảm biểu hiện của hàng loạt dấu ấn sinh mỡ quan trọng, bao gồm ERK, JNK, P38, C/EBPalpha, C/EBPbeta, PPARgamma và thụ thể glucocorticoid [3]. Ngoài ra, một phân tích năm 2008 bằng phương pháp RP-HPLC đã xác định hàm lượng flavonoid kaempferol trong hoa đào đạt mức 0,572% [4]. Mặc dù các phân tử này cho thấy tiềm năng sinh học rõ rệt trong ống nghiệm, việc dung nạp chúng qua nước trà pha thông thường với nồng độ thấp khó tạo ra tác động đốt mỡ trực tiếp trên cơ thể sống.
Lỗ hổng bằng chứng và nguy cơ khi dùng sai cách
Dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên chuột và nuôi cấy tế bào cho thấy tín hiệu khả quan về khả năng can thiệp chuyển hóa mỡ [1, 2, 3], việc áp dụng trực tiếp lên con người là điều chưa có cơ sở. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng trên người để khẳng định liều lượng và độ an toàn của hoa đào trong giảm cân.
Nguy cơ lớn nhất khi tự ý dùng trà hoa đào với lượng lớn để giảm béo là tình trạng rối loạn tiêu hóa cấp tính. Việc đại tiện liên tục khiến cơ thể mất nước, hạ kali và mất cân bằng các chất điện giải quan trọng. Điều này có thể dẫn đến tụt huyết áp, mệt mỏi, suy nhược và làm suy giảm chức năng bài tiết của thận nếu kéo dài.
Những ai cần thận trọng?
Phụ nữ mang thai hoặc đang trong thời gian cho con bú không nên tự ý dùng các loại trà hoa đào thảo mộc. Tác động kích thích tiêu hóa và co bóp có thể gây ảnh hưởng xấu tới thai kỳ.
Những người có tiền sử viêm đại tràng, hội chứng ruột kích thích, đường tiêu hóa nhạy cảm hoặc hay bị tiêu chảy mạn tính cần tránh xa loại trà này. Bên cạnh đó, người đang dùng thuốc điều trị mạn tính, người bị suy giảm chức năng gan thận phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để thưởng thức trà hoa đào một cách an toàn, chỉ nên xem đây là một thức uống thưởng thức hương vị thanh nhẹ lúc thư nhàn. Mỗi lần chỉ nên hãm vài bông hoa khô trong nước ấm, không ngâm quá đặc và không uống thay nước lọc cả ngày. Tuyệt đối không lạm dụng trà với mục đích ép cân cấp tốc.
Nền tảng của việc giảm cân bền vững luôn dựa trên sự thâm hụt calo lành mạnh thông qua chế độ dinh dưỡng cân bằng và tập luyện thể chất đều đặn. Không có loại thảo mộc tự nhiên nào có thể thay thế lối sống khoa học để đốt cháy lượng mỡ dư thừa.
