Nhầm lẫn phổ biến giữa hai loài cây cùng chi
Tại nhiều vùng quê và các bãi đất trống, người dân dễ dàng bắt gặp những khóm cây có hoa khô ráp màu trắng đục mọc sát mặt đất, thường được gọi là cây nở ngày đất. Cùng lúc đó, trong các vườn hoa gia đình hay công viên, loài cây cúc bách nhật rực rỡ sắc màu tím, đỏ, trắng lại rất phổ biến.
Do hoa của cả hai loài đều có cấu tạo cánh khô dạng vảy, không tàn và giữ màu rất lâu, nhiều người cho rằng chúng chỉ là hai biến thể màu sắc của cùng một loài cây. Thậm chí, không ít người nhầm lẫn đem cúc bách nhật làm cảnh về phơi khô để làm thuốc thay thế cho cây nở ngày đất hoang dại.
Thực tế, dù cùng chung chi Gomphrena thuộc họ Rau dền (Amaranthaceae), nở ngày đất (Gomphrena celosioides) và cúc bách nhật (Gomphrena globosa) là hai loài hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc, đặc điểm sinh thái lẫn thành phần hóa học [1, 8]. Việc nhận biết rõ từng loài giúp người dân tránh sử dụng sai mục đích.
Đặc điểm vi mô và hình thái bên ngoài
Nở ngày đất (Gomphrena celosioides) là loài thân thảo, thường mọc bò lan sát mặt đất hoặc mọc hoang dại như cỏ dại đồng ruộng [1]. Cụm hoa ban đầu có hình cầu nhỏ, sau đó phát triển dài dần ra thành hình trụ, mang màu trắng hoặc trắng ngà. Đây là loài cỏ dại phân bố phổ biến ở nhiều quốc gia, trong đó có khu vực Nam Mỹ như Paraguay [1].
Ngược lại, cúc bách nhật (Gomphrena globosa) có nguồn gốc bản địa từ Ấn Độ, thân cây mọc đứng, phân cành nhiều và thường được gieo trồng có chủ đích để làm cảnh [2]. Cụm hoa cúc bách nhật hình đầu tròn đặc trưng, các lá bắc có màu sắc nổi bật như tím đậm, hồng, đỏ hoặc trắng.
Ở cấp độ hiển vi, các nghiên cứu về bề mặt lá cho thấy các loài trong chi Gomphrena đều mang khí khổng ở cả hai mặt lá (amphistomatic) với chỉ số khí khổng dao động từ 7,27 đến 18,99 [2]. Bề mặt lá của cúc bách nhật (Gomphrena globosa) cùng các loài cùng chi sở hữu lớp sáp biểu bì dạng phiến nhỏ và cấu trúc sáp bao phủ trên các lông che chở lớn, đóng vai trò quan trọng trong việc phân loại thực vật học và giảm thoát hơi nước [2].
Hoạt chất và tiềm năng sinh học của cây nở ngày đất
Trong y học dân gian, cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides) được dùng để hỗ trợ điều trị một số bệnh lý nhiễm trùng. Các thử nghiệm sinh học hiện đại đã phân tích dịch chiết từ loài cây này nhằm kiểm chứng cơ sở khoa học của kinh nghiệm dân gian [3].
Nghiên cứu công bố năm 2010 đã chiết xuất cây nở ngày đất bằng các dung môi khác nhau để thử nghiệm hoạt tính sinh học [3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết ethyl acetate và methanol của cây nở ngày đất ức chế được các vi khuẩn gồm Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli và Salmonella typhi [3].
Đối với vi nấm, phân đoạn chiết methanol của nở ngày đất thể hiện hoạt tính kháng các chủng nấm gồm Candida albicans, Aspergillus niger và các loài Trichophyton với đường kính vòng kháng khuẩn đạt từ 14 đến 20 mm [3]. Đáng chú ý, quá trình phân tách dịch chiết methanol đã cô lập được hợp chất 3-(4-hydroxyphenyl) methylpropenoate, chất này thể hiện hoạt tính kháng vi sinh vật mức độ nhẹ [3].
Bên cạnh khả năng kháng khuẩn, chiết xuất nở ngày đất còn có tác dụng chống ký sinh trùng và giun sán [3]. Trong thử nghiệm diệt giun sán, dịch chiết ethyl acetate cho thấy độc tính mạnh nhất khi gây bất động sán dây Taenia solium trong vòng 15 phút và tiêu diệt sán lá gan lớn Fasciola gigantica trong vòng 20 phút sau khi tiếp xúc [3]. Trong thử nghiệm độc tính trên ấu trùng tôm ngâm nước mặn (brine shrimp), nồng độ gây chết 50% (LC50) của dịch chiết hexane là 52,15 microg/ml và dịch chiết methanol là 77,98 microg/ml [3].
Ngoài ra, lá băm nhỏ của cây nở ngày đất còn được thử nghiệm trong lĩnh vực bảo vệ thực vật để kiểm soát tuyến trùng Meloidogyne incognita hại rễ cà chua [4]. Trong thử nghiệm xử lý đất bằng lá nở ngày đất băm nhỏ ở liều lượng 30g/chậu, số lượng u sưng trên rễ ghi nhận là 95 (so với 136 ở nhóm đối chứng không xử lý), số ổ trứng là 115 (so với 160 ở đối chứng) và mật độ quần thể tuyến trùng giảm xuống còn 1218 (so với 1680 ở đối chứng) [4].
Cúc bách nhật: Tiềm năng bảo vệ gan từ hợp chất polysaccharide
Khác với nở ngày đất mọc hoang dại, hoa cúc bách nhật (Gomphrena globosa) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền Trung Hoa và thực phẩm chức năng [5]. Các nghiên cứu dược lý mới đây tập trung vào nhóm hoạt chất polysaccharide tinh sạch từ hoa của loài này [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân lập thành công một polysaccharide đồng nhất mới thuộc nhóm arabinoglucan, đặt tên là GGL0.05S1, có khối lượng phân tử 83,9 kDa từ hoa cúc bách nhật [5]. Cấu trúc của GGL0.05S1 gồm mạch chính tạo bởi các gốc 4)-alpha-Glcp-(1 và 4,6)-alpha-Glcp-(1, liên kết với chuỗi nhánh qua vị trí C-6 của gốc 4,6)-alpha-Glcp-(1 dưới dạng alpha-Araf-(1 [4)-alpha-Glcp-(1]b với b > 2 [5].
Thử nghiệm in vitro trên tế bào gan bị kích ứng bởi axit béo tự do cho thấy hợp chất GGL0.05S1 từ cúc bách nhật có khả năng ức chế sự tích tụ lipid và tình trạng quá tải các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [5]. Khi thử nghiệm in vivo trên mô hình động vật mắc viêm gan thoái hóa mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASH) do chế độ ăn CDA-HFD, GGL0.05S1 bảo vệ gan hiệu quả trước tổn thương mô, giảm thoái hóa mỡ và xơ hóa gan [5]. Cơ chế được xác định là hợp chất làm tăng biểu hiện và hoạt tính chống oxy hóa của protein thioredoxin, thúc đẩy quá trình beta-oxy hóa axit béo, kích hoạt tiêu hủy ty thể bị tổn thương (mitophagy) và giảm viêm nhờ ức chế con đường truyền tín hiệu NLRP3 [5].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù cả hai loài cây đều cho thấy các tiềm năng dược lý đáng chú ý, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các dữ liệu khoa học. Các thử nghiệm kháng khuẩn, kháng nấm và diệt ký sinh trùng của nở ngày đất (Gomphrena celosioides) hoàn toàn được tiến hành trong ống nghiệm (in vitro) trên các mẫu vi sinh vật và giun sán cô lập [3]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người bệnh để chứng minh hiệu quả điều trị nhiễm khuẩn hay trị sán [3].
Tương tự, tác dụng hỗ trợ chuyển hóa chất béo và bảo vệ gan của hợp chất arabinoglucan GGL0.05S1 từ hoa cúc bách nhật (Gomphrena globosa) mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào gan nuôi cấy và chuột thí nghiệm [5]. Dữ liệu này chỉ mang tính định hướng ban đầu cho việc nghiên cứu phát triển thuốc chống bệnh MASH trong tương lai, không đồng nghĩa với việc uống nước sắc hoa cúc bách nhật thông thường có thể chữa được bệnh gan ở người [5].
Thêm vào đó, trong tự nhiên, cả hai loài cây thuộc chi Gomphrena đều là ký chủ của nhiều loại nấm bệnh thực vật. Cúc bách nhật có thể bị nhiễm nấm Alternaria gomphrenae gây bệnh đốm lá hoặc các nấm thuộc phức hợp Cercospora [2, 4]. Việc thu hái cây mọc hoang không rõ nguồn gốc có nguy cơ lẫn tạp chất và nấm mốc gây hại.
Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi cây có hoa khô dạng vảy đều có tác dụng chữa bệnh như nhau. Việc nhầm lẫn giữa nở ngày đất và cúc bách nhật dẫn đến việc sử dụng sai hoạt chất, bởi thành phần của hai loài này hoàn toàn không đồng nhất [5, 7].
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tin rằng cây nở ngày đất có thể thay thế thuốc kháng sinh hay thuốc trị ký sinh trùng được bác sĩ kê đơn. Mặc dù dịch chiết methanol và ethyl acetate thể hiện hoạt tính diệt vi khuẩn và sán dây trên đĩa thí nghiệm, liều dùng an toàn và hiệu quả thực tế trên cơ thể người chưa được xác lập [3]. Độc tính tế bào của nở ngày đất trên ấu trùng tôm (LC50 đạt 52,15 microg/ml với dịch chiết hexane) cũng cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn nếu sử dụng bừa bãi [3].
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng?
Người dân tuyệt đối không tự ý thu hái cây nở ngày đất mọc hoang ven đường hoặc bờ bụi để sắc uống trị bệnh. Những cây mọc hoang dại dễ bị nhiễm thuốc trừ sâu, kim loại nặng từ đất hoặc mang các bào tử nấm gây bệnh thực vật [2, 4].
Người đang mắc các bệnh lý nhiễm trùng đường ruột, nhiễm ký sinh trùng hay bệnh lý về gan cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bằng phác đồ chuẩn mực. Tuyệt đối không thay thế thuốc điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng từ nở ngày đất hay cúc bách nhật.
Những người có cơ địa dị ứng, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ cần đặc biệt cẩn trọng, không tự ý uống các loại nước hãm từ những loài thảo mộc chưa được cơ quan y tế cấp phép làm dược liệu.
Gợi ý áp dụng thực tế và phân biệt đúng cách
Để phân biệt rõ ràng hai loài cây này khi bắt gặp trong đời sống:
Về cúc bách nhật (Gomphrena globosa): Loài cây này thích hợp nhất cho mục đích trồng làm cảnh, tạo cảnh quan sân vườn nhờ màu sắc hoa rực rỡ và bền đẹp. Hoa cúc bách nhật khô đôi khi được phối trộn trong các loại trà hoa thảo mộc thương mại, tuy nhiên người dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng với lượng vừa phải và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng.
Về nở ngày đất (Gomphrena celosioides): Đây là loài cỏ dại mọc hoang có thân bò lan [1]. Các nghiên cứu về khả năng ức chế tuyến trùng rễ của lá cây nở ngày đất gợi ý tiềm năng ứng dụng trong nông nghiệp sinh thái [4]. Đối với mục đích y học, các hoạt chất như 3-(4-hydroxyphenyl) methylpropenoate vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu cơ bản trong phòng thí nghiệm [3].
Người dân cần tỉnh táo phân biệt rõ hình thái giữa cây mọc hoang và cây hoa cảnh để tránh những nhầm lẫn tai hại. Việc bảo vệ sức khỏe luôn cần dựa trên những bằng chứng khoa học vững chắc và sự tư vấn của các chuyên gia y tế chuyên môn.
