Uống nước quế chi hỗ trợ hạ đường huyết: Bằng chứng khoa học nói gì?

Nhiều người mắc đái tháo đường truyền tai nhau thói quen hãm vỏ quế chi lấy nước uống hằng ngày để hạ đường huyết và giảm bớt thuốc tây. Thảo dược tạo hương thơm này được kỳ vọng có thể cải thiện độ nhạy insulin tự nhiên. Tuy nhiên, hiệu quả hạ đường huyết của nước quế chi đến đâu và có đủ mạnh để thay thế phác đồ y khoa hay không là vấn đề cần nhìn nhận dưới góc độ khoa học thực chứng.

Các nghiên cứu lâm sàng xác nhận quế có tác dụng hỗ trợ kiểm soát đường huyết nhất định, nhưng mức độ cải thiện trên thực tế chỉ dừng ở mức khiêm tốn ^[1]. Quế chi không thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường thông thường mà chỉ đóng vai trò như một liệu pháp bổ trợ lối sống ^[2], ^[1].

Cơ chế tác động của quế đối với đường huyết

Quế chứa nhiều hoạt chất sinh học, nổi bật là cinnamaldehyde và các polyphenol. Các hợp chất này được ghi nhận có đặc tính ức chế hoạt tính của các enzym tiêu hóa carbohydrate như alpha-glucosidase ^[3]. Nhờ cơ chế này, tốc độ phân giải tinh bột trong ruột non chậm lại, làm phẳng đỉnh đường huyết sau ăn ^[3].

Dưới góc độ tế bào, các thành phần trong quế hỗ trợ cải thiện tình trạng kháng insulin ^[2], ^[4]. Khi thụ thể insulin hoạt động nhạy bén hơn, tế bào hấp thu glucose trong máu hiệu quả hơn mà tuyến tụy không nhất thiết phải tăng tiết quá mức insulin ngoại vi ^[2]. Điều này lý giải tại sao nhiều thử nghiệm ghi nhận chỉ số kháng insulin giảm nhưng lượng insulin huyết thanh không tăng vọt ^[2].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và phân tích gộp

Hiệu quả của quế đối với bệnh nhân đái tháo đường týp 2 đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) cũng như các tổng quan hệ thống quy mô lớn.

Năm 2022, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù ba, có đối chứng giả dược kéo dài 90 ngày được thực hiện tại Brazil trên 160 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 (độ tuổi 18–80, có chỉ số HbA1c ban đầu từ 6,0% trở lên và đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống) ^[1]. Nhóm can thiệp gồm 80 người uống 3 g bột quế dạng viên nang mỗi ngày kết hợp với thuốc điều trị thường quy, đối chiếu với 80 người uống giả dược ^[1]. Kết thúc 90 ngày, nhóm dùng quế ghi nhận mức giảm HbA1c trung bình là 0,2% và giảm glucose huyết tương lúc đói 0,55 mmol/L so với nhóm giả dược ^[1]. Tác giả kết luận quế có làm giảm các dấu ấn đường huyết, nhưng mức độ suy giảm chỉ ở mức khiêm tốn ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng mù ba khác công bố năm 2019 chia 140 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 thành các nhóm dựa trên chỉ số khối cơ thể (BMI từ 27 trở lên hoặc dưới 27) ^[5]. Các bệnh nhân dùng viên nang chứa 500 mg bột vỏ quế, uống 2 lần mỗi ngày (tổng liều 1 g/ngày) liên tục trong 3 tháng ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung quế có cải thiện các chỉ số đường huyết (đường huyết đói FPG, đường huyết 2 giờ sau ăn, HbA1c, insulin đói và kháng insulin) cùng một số chỉ số nhân trắc học ^[5]. Đáng chú ý, các cải thiện này biểu hiện rõ rệt hơn ở nhóm bệnh nhân có BMI ban đầu cao (BMI >= 27) ^[5].

Năm 2024, một thử nghiệm bắt chéo ngẫu nhiên trên 19 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 đã so sánh tác động cấp tính của quế ở dạng bột hòa tan trong nước so với dạng viên nang gelatin cứng khi dùng cùng bữa ăn chứa 50 g carbohydrate phức hợp ^[3]. Người tham gia dùng liều 3 g hoặc 6 g quế thô ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng quế thô hòa tan trong nước làm giảm đáng kể mức tăng vọt đường huyết sau ăn (giảm đỉnh tăng vọt +87 mg/dL và giảm mức chênh lệch đường huyết sau 1 giờ là +79 mg/dL), làm phẳng đường cong đường huyết mà không làm thay đổi thời gian đạt đỉnh hay đường huyết sau 2 giờ ^[3]. Ngược lại, khi uống quế dưới dạng viên nang cứng, tác dụng hạ đường huyết sau ăn này bị mất đi hoặc suy giảm đáng kể ^[3].

Ở cấp độ phân tích gộp, dữ liệu tổng hợp từ 24 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (dữ liệu thu thập đến tháng 12/2022) cho thấy bổ sung quế giúp giảm có ý nghĩa thống kê lượng đường huyết lúc đói (SMD: -1,32; khoảng tin cậy 95%: -1,77 đến -0,87, p < 0,001), chỉ số kháng insulin HOMA-IR (SMD: -1,32; khoảng tin cậy 95%: -1,77 đến -0,87, p < 0,001) và HbA1c (SMD: -0,67; khoảng tin cậy 95%: -1,18 đến -0,15, p = 0,011) so với nhóm chứng ^[2]. Mức insulin huyết thanh không thay đổi đáng kể (SMD: -0,17; p = 0,058) ^[2].

Trước đó, một phân tích gộp năm 2013 trên 10 RCT với 543 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 sử dụng liều quế từ 120 mg/ngày đến 6 g/ngày trong thời gian từ 4 đến 18 tuần ghi nhận quế làm giảm đường huyết lúc đói trung bình 24,59 mg/dL, giảm cholesterol toàn phần (-15,60 mg/dL), giảm LDL-C (-9,42 mg/dL), giảm triglyceride (-29,59 mg/dL) và tăng HDL-C (+1,66 mg/dL) ^[6]. Tuy nhiên, phân tích này không tìm thấy tác động có ý nghĩa thống kê đối với HbA1c (giảm -0,16%; khoảng tin cậy 95%: -0,39% đến 0,02%) và mức độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu rất cao (I2 từ 66,5% đến 94,72%) ^[6].

Một phân tích gộp dạng ô dù (umbrella meta-analysis) năm 2023 tổng hợp từ 11 phân tích gộp về bệnh nhân đái tháo đường týp 2 hoặc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) cũng xác nhận bổ sung quế có hiệu quả làm giảm đường huyết đói (WMD: -10,93 mg/dL), giảm insulin (WMD: -2,01 IU/mL), giảm HOMA-IR (WMD: -0,61) và giảm HbA1c ở mức khiêm tốn (WMD: -0,10%) ^[4].

Hiệu quả thực tế và giới hạn của bằng chứng

Mặc dù các chỉ số thống kê cho thấy quế có tác động sinh học tích cực, các chuyên gia lưu ý rằng ý nghĩa lâm sàng thực tế của quế là có giới hạn ^[1], ^[7]. Mức giảm chỉ số HbA1c trung bình chỉ dao động quanh mức 0,1% đến 0,2% trong các nghiên cứu chặt chẽ ^[1], ^[4]. Mức giảm này quá nhỏ so với hiệu quả điều trị của các nhóm thuốc hạ đường huyết chuẩn mực ^[1], ^[7].

Các tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng các nghiên cứu hiện có về quế có độ không đồng nhất rất lớn về thiết kế thử nghiệm, quần thể nghiên cứu, loại chế phẩm và liều lượng sử dụng ^[6], ^[7]. Nhiều báo cáo đưa ra kết luận trái chiều nhau; có 3 trong số 5 phân tích gộp ghi nhận quế giảm đường huyết đói nhưng chỉ 1 trong 4 phân tích gộp ghi nhận quế làm giảm HbA1c ^[7]. Do đó, bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ mạnh để đưa quế vào phác đồ điều trị chính thống theo hướng dẫn lâm sàng ^[6], ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quế

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem quế như một loại "insulin thực vật" có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đái tháo đường. Nghiên cứu lâm sàng chỉ thử nghiệm quế với vai trò hỗ trợ phối hợp cùng thuốc viên hạ đường huyết có sẵn, không dùng quế đơn độc để trị bệnh ^[1]. Việc tự ý bỏ thuốc để chuyển sang uống nước quế có thể dẫn đến mất kiểm soát đường huyết nghiêm trọng.

Một nhầm lẫn khác là cho rằng uống quế dạng nào cũng đem lại tác dụng như nhau. Dữ liệu thực nghiệm lâm sàng cho thấy việc hòa tan bột quế thô vào nước mang lại khả năng làm chậm hấp thu đường và giảm đỉnh tăng đường sau ăn rõ rệt hơn hẳn so với việc uống bột quế đóng trong viên nang gelatin thông thường ^[3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết đường uống cần thận trọng khi uống nước quế thường xuyên ^[1]. Sự kết hợp này có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức nếu không theo dõi sát sao. Bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung quế lâu dài.

Nghiên cứu về quế hiện tập trung chủ yếu trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2 và phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang ^[2], ^[4]. Chưa có dữ liệu thử nghiệm đầy đủ về hiệu quả và tính an toàn của việc bổ sung quế kiểm soát đường huyết ở phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hay trẻ em. Những đối tượng này không nên tự ý dùng nước quế chi đậm đặc để trị liệu.

Gợi ý áp dụng thực tế

Dựa trên các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng, nếu muốn sử dụng quế để hỗ trợ chế độ ăn, người bệnh nên lưu ý các điểm sau:

• Dạng dùng: Uống quế thô pha trong nước mang lại tác dụng làm phẳng đỉnh đường huyết sau ăn tốt hơn so với dạng viên nang cứng ^[3]. Có thể dùng bột quế hoặc vỏ quế chi hãm nước sôi.
• Thời điểm dùng: Dùng nước quế cùng hoặc ngay trước bữa ăn có chứa carbohydrate để phát huy khả năng ức chế enzym tiêu hóa đường bột ^[3].
• Liều lượng: Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận mức liều quế dao động từ 1 g đến 6 g mỗi ngày ^[1], ^[6], ^[3], ^[5]. Bệnh nhân không nên lạm dụng liều lượng quá cao mà nên duy trì ở mức vừa phải theo khuyến cáo của chuyên gia y tế.

Uống nước quế chi có thể hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và giảm nhẹ chỉ số đường huyết, đặc biệt là giảm đỉnh đường huyết sau ăn ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, mức độ cải thiện này rất khiêm tốn và không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng chuẩn hóa hay các loại thuốc điều trị được bác sĩ kê đơn ^[1], ^[6]. Bệnh nhân đái tháo đường nên coi nước quế là biện pháp bổ trợ lành mạnh và luôn trao đổi với bác sĩ để kiểm soát bệnh an toàn ^[2], ^[1].