Nhiều người truyền tai nhau dùng bọ cạp ngâm rượu hoặc sắc thuốc để trị đau nhức xương khớp và tê bì chân tay. Việc dùng nọc độc của một loài sinh vật nguy hiểm để chữa bệnh thường kích thích sự tò mò, xen lẫn hy vọng về một liệu pháp giảm đau tức thì.
Tuy nhiên, khoa học hiện đại chỉ ra rằng nọc bọ cạp vừa chứa thành phần giảm đau, vừa chứa độc tố kích hoạt thụ thể đau dữ dội. Sử dụng nọc thô chưa qua tinh chiết tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc thần kinh đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Ranh giới mong manh giữa giảm đau và gây độc thần kinh
Y học cổ truyền châu Á đã ghi nhận việc dùng bọ cạp làm dược liệu từ những năm 935–960 sau Công nguyên để điều trị trúng phong, động kinh và đau nhức khớp dai dẳng [1]. Nọc của loài bọ cạp châu Á Buthus martensii Karsch chứa nhiều chuỗi peptide có hoạt tính sinh học cao [2]. Dù vậy, cơ chế sinh học phân tử cho thấy nọc thô là một hỗn hợp phức tạp gồm các chất đối lập nhau về tác dụng [3].
Trong cùng một giọt nọc bọ cạp, có những phân tử peptit làm tê liệt đường truyền tín hiệu đau, nhưng cũng có những độc tố gây bỏng rát dữ dội [2, 4]. Việc tự ý sử dụng bọ cạp sống hoặc nọc thô khiến người dùng đối mặt với độc tính kích thích thần kinh quá mức trước khi nhận được bất kỳ hiệu quả giảm đau nào [3].
Cơ chế tác động lên các cổng dẫn truyền điện tích
Cảm giác đau đớn truyền từ thụ thể ngoại biên về não bộ thông qua các xung điện tử hình thành bởi các kênh ion trên màng tế bào thần kinh [2]. Kênh natri phụ thuộc điện thế (VGSC) đóng vai trò trung tâm tạo ra và dẫn truyền các xung thần kinh này [2]. Khi có kích thích cơ học hoặc hóa học, kênh natri mở ra để ion natri tràn vào trong tế bào, sinh ra điện thế hoạt động truyền tín hiệu đau về tủy sống [2].
Các peptide trong nọc bọ cạp tác động trực tiếp vào các thụ thể chuyên biệt trên cổng ion này [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra ít nhất 6 vị trí thụ thể trên kênh natri chịu tương tác bởi các chất hóa học và độc tố [3]. Khi các phân tử độc tố bám vào các vị trí này, chúng có thể làm kênh đóng chặt lại để ngăn dòng điện thế (tác dụng giảm đau), hoặc ngược lại, giữ cho kênh luôn mở khiến tế bào thần kinh liên tục bắn tín hiệu cảnh báo đau đớn (tác dụng gây độc) [2, 7].
Bằng chứng khoa học về độc tố kích hoạt cơn đau
Một số thành phần trong nọc bọ cạp được chứng minh là thủ phạm chính gây ra cảm giác bỏng rát tột độ khi bị cắn đốt.
Một nghiên cứu công bố năm 2008 cho thấy các độc tố alpha-like như BmK I và BmK abT gắn vào vị trí thụ thể số 3 của kênh natri, làm chậm quá trình bất hoạt dòng natri nhạy cảm tetrodotoxin (TTX) trên hạch rễ sau tủy sống (DRG) của chuột, từ đó làm gia tăng biên độ dòng điện đỉnh và gây cảm giác đau dữ dội [2]. Tiếp tục đào sâu cơ chế này, một công bố năm 2010 đã tạo mô hình viêm gây đau trên chuột bằng cách tiêm BmK I vào gan bàn chân [4]. Độc tố BmK I kích hoạt các cơn đau tự phát từng cơn, gây tăng nhạy cảm nhiệt độ và kích thích cơ học đối xứng qua bàn chân đối diện [4]. Phân tích điện sinh lý xác nhận BmK I duy trì dòng natri kháng TTX và dòng natri toàn phần, tác động mạnh lên các tế bào thần kinh cảm giác ngoại vi nhạy cảm với capsaicin [4].
Năm 2022, nghiên cứu về cơ chế vết đốt bọ cạp Buthus martensii Karsch chỉ ra rằng nọc độc kích hoạt trực tiếp kênh ion Nav1.7 ở chuột [5]. Phân tử độc tố alpha-like Makatoxin-3 tác động lên vòng S3-S4 thuộc miền cảm ứng điện thế IV của kênh Nav1.7, làm biến đổi động học bất hoạt nhanh và dẫn tới cơn đau mạn tính tương tự như kiểu hình đột biến thụ thể ở người [5]. Đáng lưu ý, việc chẹn các phân nhóm kênh Nav khác không triệt tiêu được cảm giác đau, chứng tỏ Nav1.7 là đích ngắm then chốt gây đau của nọc bọ cạp thô [5].
Hy vọng từ các phân tử ức chế cảm giác đau
Bên cạnh các độc tố kích hoạt đau, các nhà khoa học cũng tinh chiết được những peptide quý có tác dụng ức chế tín hiệu đau trên mô hình thực nghiệm.
Nghiên cứu năm 2008 ghi nhận nhóm độc tố beta-like gồm BmK AS, BmK AS-1 và BmK IT2 bám vào vị trí thụ thể số 4 của kênh natri, tạo ra hiệu quả chống đau mạnh mẽ ở động vật thí nghiệm [2]. Nhóm peptide BmK AS và BmK IT2 ức chế đồng thời cả dòng ion natri kháng TTX và nhạy cảm TTX trên các tế bào thần kinh DRG kích thước nhỏ, làm giảm khả năng kích thích của tế bào cảm giác [2].
Không chỉ tác động lên kênh natri, nọc bọ cạp còn tác động đến các kênh ion khác như kali và canxi [1]. Năm 2013, một nghiên cứu trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVEC) chứng minh Martentoxin – một polypeptide nặng 4.046 Da từ nọc Buthus martensii Karsch – chẹn kênh kali BKCa, qua đó ở các nồng độ 1, 10 và 100 micromol/L đã làm giảm giải phóng oxit nitric (NO) khi tế bào tiếp xúc với 10 ng/mL TNF trong 6, 12 và 24 giờ [6]. Ngoài ra, một gene mã hóa độc tố kênh canxi mang tên BmCa1 gồm peptide tín hiệu 27 axit amin và peptide trưởng thành 37 axit amin đã được tách dòng thành công năm 2006, mở rộng danh mục chất điều hòa kênh truyền dẫn tế bào [7].
Hiểm họa khi các độc tố tương tác chéo
Nhiều người lầm tưởng rằng việc dùng cả con bọ cạp sẽ giúp chất giảm đau tự triệt tiêu độc tố gây đau. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh điều hoàn toàn ngược lại.
Một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát tương tác đồng vận giữa độc tố gây đau BmK I (vị trí thụ thể số 3) và độc tố giảm đau BmK IT2 (vị trí thụ thể số 4) trên tế bào ND7-23 [3]. Khi áp dụng đồng thời cả hai chất, BmK IT2 không hề triệt tiêu BmK I mà ngược lại còn làm tăng cường độ dòng natri đỉnh (INa) và kéo dài đáng kể hằng số thời gian bất hoạt so với khi dùng từng chất riêng rẽ [3]. Cơ chế tương tác dị lập thể giữa hai vị trí này khiến cho hỗn hợp nọc thô làm bùng phát cơn đau và tăng độc tính kích thích tế bào thần kinh mạnh hơn gấp nhiều lần [3].
Giá trị và ranh giới an toàn của dược liệu chế biến
Trong y học cổ truyền, bọ cạp dùng làm thuốc phải trải qua quy trình chế biến nhiệt công phu để giảm độc tính.
Nghiên cứu proteomic năm 2019 về bọ cạp làm dược liệu đã xác định được 22 độc tố nguyên vẹn và 44 độc tố điều hòa kênh kali bị cắt ngắn chịu được nhiệt, vẫn giữ được 6 gốc cysteine tạo 3 cầu nối disulfide quyết định hoạt tính sinh học [8]. Nghiên cứu này ghi nhận rất nhiều phân đoạn độc tố bị thoái hóa do tác động nhiệt độ, chứng minh bước xử lý nhiệt làm mất ổn định cấu trúc và giúp giảm bớt độc tính nguy hiểm của bọ cạp thô [8]. Dịch chiết sau xử lý này vẫn giữ được hoạt tính điều hòa miễn dịch thông qua việc ức chế sinh interleukin-2 (IL-2) và giảm phản ứng quá mẫn muộn (DTH) trên tế bào Jurkat cũng như trên mô hình động vật [8].
Điều này lý giải vì sao bọ cạp sống bắt tự nhiên hoặc rượu ngâm bọ cạp tươi chứa toàn bộ nọc thô nguyên vẹn có độc tính rất cao, khác xa hoàn toàn với vị thuốc bọ cạp đã qua sao tẩm chế biến đúng quy chuẩn y học cổ truyền [8].
Ai tuyệt đối không tự ý dùng bọ cạp?
Người bệnh không bao giờ được phép săn bắt bọ cạp sống để ngâm rượu uống, đắp lên vết thương hở hoặc tự ý chưng cất nọc thô tại nhà. Nọc thô kích thích tim đập nhanh, co giật cơ, rối loạn dẫn truyền thần kinh và thậm chí gây suy hô hấp do kích hoạt quá mức các kênh natri ngoại biên [4, 7].
Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối tránh xa các chế phẩm chứa bọ cạp. Người cao tuổi có tiền sử bệnh tim mạch, huyết áp cao hoặc suy giảm chức năng gan thận không được dùng rượu thuốc bọ cạp không rõ nguồn gốc. Độc tính từ nọc bọ cạp tác động tiêu cực đến mạch máu và huyết áp thông qua cơ chế ức chế eNOS và kích hoạt các phản ứng viêm cấp tính [3, 7].
Ứng dụng khoa học và lời khuyên an toàn
Nọc bọ cạp hiện chỉ được giới nghiên cứu y dược xem như "khuôn mẫu phân tử" nhằm thiết kế ra các thuốc giảm đau chọn lọc thế hệ mới nhắm vào thụ thể Nav1.7 mà không gây nghiện hay biến chứng nguy hiểm [2, 4]. Các ứng dụng lâm sàng chính thống hiện nay đều cần thông qua quy trình chiết tách phân tử, phân lập các peptide beta-like và loại bỏ triệt để các độc tố alpha kích ứng đau [2, 5].
Nếu có nhu cầu điều trị các chứng đau nhức mạn tính bằng y học cổ truyền, người bệnh chỉ sử dụng dược liệu bọ cạp đã qua bào chế đạt chuẩn, được kê đơn và giám sát liều lượng bởi bác sĩ chuyên khoa [8]. Khi gặp các chấn thương xương khớp hoặc đau dây thần kinh, việc thăm khám tại cơ sở y tế hiện đại vẫn là ưu tiên hàng đầu, tránh tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng từ nọc độc sinh vật để bảo vệ an toàn tính mạng.
