Sau tiệc rượu, người uống thường đau đầu, buồn nôn, khát nước, mệt mỏi. Dân gian truyền tai uống nước ép lê giúp giải rượu nhanh. Nhiều người thắc mắc thức uống này thực sự có tác dụng hay chỉ là lời đồn.
Nước ép lê Hàn Quốc (giống Pyrus pyrifolia cv. Shingo) giảm mức độ nôn nao và hạ nồng độ cồn trong máu nếu uống trước khi dùng rượu [1]. Hiệu quả này phụ thuộc lớn vào thời điểm uống và đặc điểm di truyền của từng người [2]. Nước ép lê không phải thuốc giải độc hoàn toàn và không xóa bỏ mọi triệu chứng say [3].
Cơ chế chuyển hóa cồn và vai trò của enzyme
Khi vào cơ thể, cồn (ethanol) cần hệ thống enzyme tại gan phân giải để đào thải. Quá trình này phụ thuộc hai enzyme chính: alcohol dehydrogenase (ADH) và aldehyde dehydrogenase (ALDH) [4]. Enzyme ADH chuyển hóa cồn thành acetaldehyde, sau đó enzyme ALDH phân giải acetaldehyde thành chất ít độc hơn để thải ra ngoài.
Acetaldehyde tích tụ trong máu gây đỏ mặt, cổ, vai, kèm đau đầu và buồn nôn [2]. Nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất lê Hàn Quốc kích thích hoạt tính enzyme ADH tăng 2 đến 3 lần và enzyme ALDH tăng 1,3 lần [4]. Thúc đẩy hai enzyme này giúp cơ thể hạ nồng độ cồn trong máu nhanh hơn [4].
Tuy nhiên, yếu tố di truyền quyết định 40% đến 45% tần suất và mức độ nôn nao ở mỗi người [2]. Biến thể gen ALDH2 gây hội chứng đỏ mặt khi uống rượu ở 36% người gốc Đông Á [2]. Người có phản ứng đỏ mặt dễ bị nôn nao nặng hơn do nồng độ acetaldehyde lưu hành trong máu cao [2].
Kiểu gen ALDH2 quyết định trực tiếp hiệu quả của nước ép lê [2]. Nước ép lê có tác dụng ở người mang kiểu gen ALDH2*1/1 và ALDH21/2, nhưng không hiệu quả ở người mang kiểu gen ALDH22/*2 [2]. Ở chuột thiếu hụt gen Aldh2, chiết xuất lê làm giảm nồng độ cồn nhưng lại làm tăng nồng độ acetaldehyde trong máu [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về nước ép lê?
Nghiên cứu công bố năm 2012 khảo sát cơ chế giải độc cồn của lê Hàn Quốc trong ống nghiệm và trên chuột đực [4]. Nhóm nghiên cứu cho chuột bình thường và chuột thiếu hụt gen Aldh2 dùng chiết xuất lê liều 10 mL/kg trọng lượng cơ thể [4]. Sau 30 phút, chuột được đưa cồn vào dạ dày với liều 1 g hoặc 2 g/kg trọng lượng cơ thể [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất lê làm giảm nồng độ cồn trong máu chuột bất kể kiểu gen ALDH2, nhưng làm tăng acetaldehyde ở nhóm chuột thiếu hụt Aldh2 [4].
Nghiên cứu công bố năm 2013 thực hiện thử nghiệm mù đơn, ngẫu nhiên, bắt chéo trên 14 nam giới trẻ tuổi khỏe mạnh [1]. Người tham gia uống nước ép lê Hàn Quốc hoặc giả dược, sau đó 30 phút uống 540 ml rượu mạnh nồng độ cồn 20,1% [1]. Mẫu máu và nước tiểu được thu thập tại 9 thời điểm trong suốt 15 giờ sau khi uống rượu [1].
Kết quả tại thời điểm 15 giờ sau uống rượu cho thấy nước ép lê giảm 16% tổng điểm mức độ nôn nao và giảm 21% điểm nôn nao trung bình [1]. Triệu chứng khó tập trung cải thiện rõ rệt nhất [1]. Tình trạng suy giảm trí nhớ, nhạy cảm với ánh sáng và âm thanh cũng giảm đáng kể ở nhóm mang kiểu gen ALDH2*1/1 hoặc ALDH21/2, nhưng không cải thiện ở nhóm mang kiểu gen ALDH22/*2 [1]. Đồng thời, nhóm uống nước ép lê có nồng độ cồn trong máu thấp hơn [1].
Giới hạn của nghiên cứu năm 2013 là quy mô nhỏ, chỉ thực hiện trên 14 nam giới khỏe mạnh gốc Á [2]. Do đó, cần thêm nghiên cứu để xác nhận kết quả này ở phụ nữ và các nhóm chủng tộc khác [2].
Nghiên cứu công bố năm 2018 đánh giá hiệu quả của nước ép hỗn hợp rau củ quả (nước ép AGP) gồm cây Ashitaba (Angelica keiskei), nho xanh và lê pha theo tỷ lệ 1:1:1 [5]. Thử nghiệm ngẫu nhiên bắt chéo thực hiện trên 15 người trưởng thành khỏe mạnh uống cồn liều 1,25 g/kg trọng lượng cơ thể kèm nước lọc hoặc nước ép AGP [5]. Mẫu máu và nồng độ cồn trong khí thở được đo từ 0 đến 360 phút sau khi uống rượu [5].
Kết quả trong ống nghiệm cho thấy nước ép AGP có hoạt tính enzyme ADH và ALDH cao hơn nhóm đối chứng [5]. Trên người, nồng độ cồn đỉnh trong khí thở và trong huyết tương ở nhóm uống nước ép AGP thấp hơn đáng kể so với nhóm uống nước lọc [5]. Điểm số triệu chứng khát nước và đau đầu cũng giảm rõ rệt nhờ hoạt tính enzyme chuyển hóa cồn tăng lên [5].
Độ tin cậy của bằng chứng đến đâu?
Tổng quan hệ thống công bố năm 2017 rà soát các nghiên cứu từ năm 2009 đến năm 2016 về các biện pháp phòng ngừa và điều trị nôn nao sau uống rượu [3]. Trong 6 nghiên cứu đối chứng trên người được chọn, nước ép lê Hàn Quốc cùng một số chế phẩm như hồng sâm, chiết xuất Acanthopanax senticosus giúp cải thiện đáng kể một số triệu chứng nôn nao [3]. Tuy nhiên, không phương pháp nào xóa bỏ được toàn bộ triệu chứng say rượu [3].
Tổng quan hệ thống khác công bố năm 2022 đánh giá 21 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược với tổng cộng 386 người tham gia [6]. Phân tích ghi nhận nước ép lê Hàn Quốc giúp giảm điểm triệu chứng nôn nao tổng thể trung bình so với giả dược (tỷ lệ 33,3% so với 41,5%) và không có người tham gia nào bỏ cuộc do tác dụng phụ [6]. Dù vậy, theo khung đánh giá GRADE, toàn bộ bằng chứng về hiệu quả của các biện pháp can thiệp đều ở mức chất lượng rất thấp do hạn chế về phương pháp luận và cỡ mẫu nhỏ [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi giải rượu
Hiểu lầm phổ biến nhất là đợi đến khi say mềm mới uống nước ép lê. Trong thử nghiệm lâm sàng chứng minh được hiệu quả, người tham gia uống nước ép lê 30 phút trước khi uống rượu như một biện pháp dự phòng, không phải uống sau khi đã say [1].
Hiểu lầm thứ hai là ăn đồ ngọt hoặc uống nước đường giúp giải rượu nhanh. Nghiên cứu cho thấy các loại đường như fructose và glucose không có tác dụng đáng kể lên quá trình chuyển hóa cồn hay mức độ nặng của triệu chứng nôn nao [7].
Hiểu lầm thứ ba là truyền hoặc uống vitamin sẽ làm tan cồn trong máu. Nghiên cứu tiêm tĩnh mạch vitamin nhóm B và vitamin C cho thấy không có tác động đáng kể đến quá trình chuyển hóa cồn [7]. Viên uống kết hợp nấm men khô và các vitamin B1, B2, B6 dù giảm cảm giác bồn chồn, khó chịu nhưng không làm thay đổi nồng độ cồn hay acetaldehyde trong máu [7].
Ai nên thận trọng?
Người có hội chứng đỏ mặt, cổ, vai khi uống rượu (thường mang kiểu gen ALDH2 kém hoạt động hoặc bất hoạt) không nên trông chờ vào tác dụng giải rượu của nước ép lê [2]. Ở người mang kiểu gen ALDH2*2/*2, nước ép lê hoàn toàn không giúp giảm triệu chứng nôn nao [1]. Dữ liệu trên động vật thiếu hụt enzyme ALDH2 còn cho thấy chiết xuất lê làm tăng nồng độ chất độc acetaldehyde trong máu [4].
Rượu bia là yếu tố nguy cơ chính gây bệnh gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu, xơ gan, ung thư và bệnh tim mạch [5]. Tỷ lệ tử vong liên quan đến rượu chiếm 9,3% tổng dân số trong báo cáo dịch tễ [5]. Người có bệnh nền về gan, tim mạch, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không dùng nước ép lê như "lá chắn" để uống rượu và cần hỏi ý kiến bác sĩ.
Cách áp dụng thực tế và an toàn
Nếu cần tham gia tiệc rượu, có thể uống một cốc nước ép lê Hàn Quốc (giống lê Shingo) khoảng 30 phút trước khi uống rượu để hỗ trợ enzyme chuyển hóa cồn hoạt động tốt hơn [1]. Ngoài lê nguyên chất, có thể kết hợp nước ép lê với nước ép nho xanh theo tỷ lệ bằng nhau để giảm đau đầu và giảm khát [5].
Song song với việc dùng nước ép trái cây, cần uống nhiều nước lọc trong và sau bữa tiệc để bù nước, ăn lót dạ trước khi uống và nghỉ ngơi đầy đủ. Cách duy nhất để phòng tránh hoàn toàn tác hại của cồn là kiểm soát lượng rượu bia nạp vào cơ thể.
Nước ép lê Hàn Quốc có cơ sở khoa học bước đầu trong việc kích thích enzyme phân giải cồn và giảm nhẹ cơn nôn nao nếu uống trước bữa rượu [1]. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc vào gen của từng người và chất lượng bằng chứng tổng thể còn thấp [6]. Độc giả chỉ nên xem đây là thức uống hỗ trợ, ưu tiên uống rượu có chừng mực để bảo vệ gan và sức khỏe lâu dài.
