Trăn trở về khả năng kháng viêm của dược liệu cổ truyền
Vỏ rễ cây mẫu đơn từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian trị sốt, viêm nhiễm và bầm tím ứ huyết. Nhiều người truyền tai nhau rằng hoạt chất chiết xuất từ loài cây này có khả năng dập tắt mọi ổ viêm trong cơ thể một cách tự nhiên và an toàn.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy hoạt chất chính paeonol chỉ mới bộc lộ tiềm năng ức chế viêm rõ rệt trong phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm. Hiện tại vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người để khẳng định khả năng chữa trị các bệnh viêm nhiễm thường gặp.
Bản chất của paeonol và cách thức can thiệp chuỗi viêm
Paeonol là một hợp chất phenolic tự nhiên (có tên hóa học 2'-hydroxy-4'-methoxyacetophenone), thành phần hoạt tính chủ yếu tìm thấy trong vỏ rễ của cây mẫu đơn (Paeonia suffruticosa hoặc Paeonia moutan) [1], [2].
Để hiểu cách hoạt chất này can thiệp vào phản ứng viêm, hãy hình dung chuỗi viêm như một hệ thống báo cháy tự động. Khi tế bào gặp tổn thương hoặc độc tố, các "công tắc" bên trong tế bào sẽ bật lên, kích thích sản sinh hàng loạt chất trung gian gây viêm. Ở cấp độ tế bào, paeonol can thiệp vào các đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng như yếu tố nhân NF-kappaB, enzyme p38 MAPK và ERK1/2 [1], [3]. Bằng cách ngăn chặn việc bật các công tắc này, hoạt chất làm suy giảm sự bài tiết các hóa chất gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta) và interleukin-6 (IL-6) [1], [2]. Nhờ đó, phản ứng viêm cục bộ hoặc toàn thân được giảm nhẹ trong mô hình thử nghiệm [1].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm: Ức chế phản ứng viêm tế bào
Trong nghiên cứu công bố năm 2014, các nhà khoa học đã thử nghiệm paeonol trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS - nội độc tố vi khuẩn) [1]. Kết quả cho thấy paeonol điều hòa quá trình sản sinh TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và cả cytokine kháng viêm IL-10 thông qua việc làm bất hoạt các phân tử IkappaBalpha, ERK1/2, JNK và p38 MAPK [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2008 tập trung vào vai trò của paeonol đối với tế bào xương [3]. Trong ống nghiệm, các nhà nghiên cứu nhận thấy paeonol ức chế sự biệt hóa hủy cốt bào từ tế bào mô đệm tủy xương và tế bào RAW 264.7 khi có sự kích thích của RANKL và M-CSF [3]. Hoạt chất này cũng làm giảm hoạt động tiêu xương của hủy cốt bào trưởng thành nhờ ức chế các con đường tín hiệu ERK, p38 và NF-kappaB [3].
Ở góc độ ung thư liên quan đến viêm, nghiên cứu năm 2015 trên dòng tế bào u hắc tố chuột B16F10 cho thấy paeonol làm giảm tiết các cytokine tiền viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và TGF-beta [2]. Hoạt chất này đồng thời cắt đứt con đường truyền tín hiệu NF-kappaB kích hoạt bởi TNF-alpha và tín hiệu STAT3 kích hoạt bởi IL-6, ngăn chặn tế bào u di chuyển và xâm lấn trong môi trường nuôi cấy [2].
Thử nghiệm trên động vật: Độc tố, viêm ruột và tổn thương não
Trên động vật sống, paeonol đã được thử nghiệm qua nhiều kịch bản bệnh lý khác nhau để đo lường phản ứng kháng viêm thực tế.
Nghiên cứu năm 2014 đánh giá khả năng bảo vệ của paeonol trên chuột bị sốc nội độc tố do tiêm lipopolysaccharide [1]. Động vật thử nghiệm được dùng paeonol ở các mức liều 150, 200 hoặc 250 mg/kg [1]. Kết quả ghi nhận nồng độ cytokine tiền viêm và kháng viêm trong cơ thể chuột được điều hòa đáng kể, qua đó cải thiện tỷ lệ sống sót của chuột trước độc tố gây chết [1].
Trong mô hình viêm loét đại tràng do hóa chất TNBS ở chuột cống năm 2017, các cá thể chuột được chia ngẫu nhiên thành 6 nhóm với 10 con mỗi nhóm [4]. Nhóm chuột dùng paeonol liều 200 và 400 mg/kg ghi nhận giảm rõ rệt chỉ số hoạt động của bệnh (DAI), tỷ lệ trọng lượng trên chiều dài đại tràng, cùng các điểm số tổn thương đại thể và mô bệnh học [4]. Xét nghiệm huyết thanh cho thấy mức IL-17 và IL-6 giảm, trong khi TGF-beta1 tăng ở hai nhóm này theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [4]. Nghiên cứu cũng xác định paeonol có độ tan kém trong nước nhưng khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa tương đối tốt [4].
Đối với tổn thương thiếu máu cục bộ não, nghiên cứu năm 2006 trên 60 chuột cống đực Sprague-Dawley bị kẹp động mạch não trong 90 phút và tưới máu lại 24 giờ cho thấy: tiền xử lý bằng paeonol liều 15 và 20 mg/kg hoặc xử lý sau tổn thương liều 20 mg/kg giúp thu hẹp vùng nhồi máu não và giảm điểm khiếm khuyết thần kinh [5]. Số lượng tế bào miễn dịch ED1 và IL-1beta tại vùng nhồi máu não giảm rõ rệt [5]. Tiếp tục hướng đi này, một nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống kẹp động mạch não 60 phút ghi nhận tiền xử lý bằng paeonol liều 20 mg/kg qua đường tiêm màng bụng đã làm giảm thể tích nhồi máu não, giảm số lượng tế bào biểu hiện thụ thể TLR2, TLR4, Iba1, NF-kappaB và IL-1beta [6]. Đáng lưu ý, số lượng tế bào miễn dịch TNF-alpha lại không có sự khác biệt giữa nhóm dùng paeonol và nhóm đối chứng [6].
Về phản ứng dị ứng, nghiên cứu năm 2008 chỉ ra paeonol ức chế phản ứng phản vệ thụ động ở da (PCA) và hiện tượng mất hạt của dưỡng bào (mast cells) trên chuột [7]. Hoạt chất này cũng bảo vệ chuột cái khỏi tình trạng mất xương do phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng [3], và làm giảm di căn tự phát lên phổi của tế bào u hắc tố B16F10 trên chuột C57/BL6J [2]. Dù vậy, một nghiên cứu năm 2008 trên chuột mang u gan HepA cho thấy việc dùng paeonol liều 100, 200 hoặc 400 mg/kg/ngày lại làm tăng nồng độ IL-2 và TNF-alpha trong huyết thanh và kích thích tế bào miễn dịch sản sinh thêm các chất này nhằm chống khối u [8].
Giới hạn cốt lõi: Khoảng cách từ lồng thí nghiệm đến con người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng đem lại nhiều tín hiệu tích cực, người đọc cần nhìn nhận thận trọng về mặt phương pháp học.
Tất cả các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở tế bào nuôi cấy và chuột thí nghiệm [1], [4]. Cơ thể người có chuyển hóa thuốc, phân bố mô và hệ miễn dịch phức tạp hơn rất nhiều so với động vật gặm nhấm. Ngay cả tác giả nghiên cứu năm 2017 về viêm loét đại tràng cũng thẳng thắn thừa nhận: việc liệu hoạt chất này có đem lại lợi ích điều trị hay gây tác dụng phụ trên bệnh nhân viêm ruột ở người hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải đáp [4].
Hơn nữa, liều lượng dùng trong các nghiên cứu trên chuột thường rất cao, dao động từ 15 đến 400 mg/kg thể trọng [1], [4], [8], [5]. Việc chiết xuất một lượng paeonol tinh khiết đạt ngưỡng hoạt tính sinh học tương đương ở người thông qua việc đun sắc vỏ rễ cây mẫu đơn theo lối thông thường là điều khó kiểm soát.
Những hiểu lầm thường gặp về paeonol và mẫu đơn tử ban
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống trà hoặc sắc nước từ vỏ rễ cây mẫu đơn tử ban là có thể thay thế hoàn toàn các thuốc kháng viêm giảm đau hiện đại như ibuprofen hay paracetamol. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn tới biến chứng nghiêm trọng nếu người bệnh tự ý ngưng thuốc kê đơn.
Một hiểu lầm khác là cho rằng paeonol luôn dập tắt mọi cytokine viêm trong mọi hoàn cảnh. Nghiên cứu trên chuột mang u gan đã chứng minh paeonol có thể kích thích sản sinh TNF-alpha và IL-2 để hỗ trợ tiêu diệt tế bào ung thư [8]. Trong mô hình tổn thương não, paeonol làm giảm IL-1beta nhưng lại không làm suy giảm TNF-alpha [6]. Điều này cho thấy tác động miễn dịch của paeonol rất đa diện, phụ thuộc vào bản chất bệnh lý và chưa hoàn toàn đồng nhất.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn hoặc hiệu quả của paeonol trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện nay hoàn toàn đến từ các dòng tế bào biệt lập và động vật gặm nhấm khỏe mạnh hoặc mang bệnh thực nghiệm [1], [2], [4]. Các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm chiết xuất từ mẫu đơn để điều trị viêm nhiễm.
Ngoài ra, paeonol được ghi nhận có đặc tính chống kết tập tiểu cầu [5]. Những người có rối loạn đông máu, chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp xúc với các sản phẩm chứa hoạt chất này.
Cách tiếp cận hợp lý trong đời sống
Nếu bạn quan tâm đến việc ứng dụng thảo dược trong chăm sóc sức khỏe, hãy xem vỏ rễ mẫu đơn hoặc các bài thuốc cổ truyền như một liệu pháp hỗ trợ bổ sung, không thể thay thế cho các can thiệp y tế đã được kiểm chứng.
Người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm các loại bột hoặc cồn thuốc paeonol trôi nổi trên thị trường để tự chữa các chứng viêm ruột, viêm khớp hay tổn thương thần kinh. Nếu muốn sử dụng các bài thuốc có chứa vỏ rễ mẫu đơn tử ban, cách tốt nhất là thăm khám và nhận tư vấn trực tiếp từ các thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép để kiểm soát nguồn gốc dược liệu và tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Tóm lại, paeonol là một hợp chất phenolic giàu triển vọng kháng viêm đã được chứng minh qua nhiều cơ chế phân tử trên động vật và tế bào [1], [4]. Dù vậy, cho đến khi có những thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người, người bệnh vẫn cần giữ cái nhìn tỉnh táo, tránh thổi phồng công dụng và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị từ nhân viên y tế.
