Súp lơ xanh là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn của nhiều gia đình Việt Nam. Khi mang thai, các bà bầu thường được người thân khuyên tích cực ăn súp lơ xanh cùng các loại rau màu xanh đậm để thai nhi phát triển khỏe mạnh và thông minh hơn. Nhiều thai phụ thắc mắc liệu việc ăn nhiều súp lơ xanh có cung cấp đủ folate tự nhiên để bảo vệ em bé khỏi dị tật ống thần kinh hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là súp lơ xanh chứa nguồn folate tự nhiên rất tốt, giúp đóng góp vào tổng lượng vi chất cần thiết cho thai kỳ [1]. Tuy nhiên, chế độ ăn từ rau củ tự nhiên đơn thuần không đủ để thay thế hoàn toàn viên uống bổ sung axit folic chuyên biệt nhằm phòng ngừa tối ưu dị tật bẩm sinh này [2].
Vai trò cốt lõi của folate đối với thai nhi
Trong quá trình mang thai, cơ thể mẹ bầu trải qua các giai đoạn phân chia tế bào diễn ra với tốc độ rất nhanh [3]. Axit folic và folate giữ vai trò trung tâm trong quá trình sinh tổng hợp axit nucleic cấu tạo nên ADN [3]. Khi lượng folate của người mẹ bị thiếu hụt, quá trình nhân bản và tăng trưởng tế bào ở cả thai nhi lẫn bánh nhau đều có thể bị tổn thương [3].
Tình trạng thiếu hụt folate trong thai kỳ có thể bắt nguồn từ khẩu phần ăn ít vi chất hoặc do các khiếm khuyết di truyền làm tăng nhu cầu chuyển hóa chất này [3]. Nồng độ folate trong chế độ ăn và trong máu thấp liên quan trực tiếp đến các nguy cơ sinh non, thai chậm tăng trưởng và trẻ sinh ra nhẹ cân [3]. Hơn nữa, thiếu folate làm nồng độ homocysteine trong máu mẹ tăng cao, kéo theo biến chứng nguy hiểm như tiền sản giật, bong nhau non hoặc sảy thai liên tiếp [3].
Súp lơ xanh và đóng góp folate từ thực phẩm
Súp lơ xanh thuộc nhóm rau lá xanh giàu folate tự nhiên [2]. Bổ sung các loại thực vật giàu dưỡng chất này vào bữa ăn hàng ngày là giải pháp tự nhiên, lành mạnh và phù hợp với khuyến nghị dinh dưỡng toàn diện cho phụ nữ [1]. Khi ăn súp lơ xanh, mẹ bầu không chỉ nạp folate mà còn nhận thêm nhiều chất xơ, vitamin và khoáng chất cần thiết.
Tuy vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng việc thay đổi chế độ ăn đơn thuần bằng cách tăng tiêu thụ rau xanh đậm và ngũ cốc nguyên hạt là không đủ để bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ khuyết tật thần kinh [2]. Folate tự nhiên trong thực phẩm tồn tại ở dạng liên hợp (conjugated folate), trong khi dạng viên uống là axit folic không liên hợp (unconjugated folate) [1]. Tỷ lệ tương đương sinh học giữa hai dạng này chưa được xác định đồng nhất, đồng thời chế độ ăn còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố hấp thu cá nhân [1].
Các nghiên cứu y khoa về folate và dị tật ống thần kinh
Các dị tật ống thần kinh hình thành trong giai đoạn phát triển đầu tiên của não và tủy sống ở thai nhi [4], [5]. Bằng chứng từ nghiên cứu của Hội đồng Nghiên cứu Y khoa (Medical Research Council) khẳng định rằng việc dùng folate trong 3 tháng trước khi thụ thai và kéo dài hết 3 tháng đầu thai kỳ mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt [2]. Tỷ lệ mắc dị tật ống thần kinh có thể giảm tới 70% nhờ việc triển khai bổ sung folate đầy đủ trong thai kỳ [2].
Một tổng quan hệ thống dựa trên 4 thử nghiệm lâm sàng với 6.425 phụ nữ tham gia đã chứng minh việc bổ sung folate quanh thời điểm thụ thai giúp giảm mạnh tỷ lệ mắc dị tật ống thần kinh (tỷ số chênh OR 0,28; khoảng tin cậy 95% từ 0,15 đến 0,53) [4]. Đánh giá cập nhật sau đó cũng ghi nhận nguy cơ tương đối giảm sâu (RR 0,28; khoảng tin cậy 95% từ 0,13 đến 0,58) [5], [6]. Biện pháp này không làm tăng tỷ lệ sảy thai tự nhiên, thai ngoài tử cung hay thai chết lưu, dù có khả năng liên quan đến việc tăng số lượng ca đa thai [4], [5]. Điều đáng chú ý là các loại vitamin tổng hợp đơn lẻ không đem lại tác dụng phòng ngừa dị tật ống thần kinh và cũng không làm tăng hiệu quả bảo vệ khi dùng chung với folate [4], [5].
Khoảng 50% các ca dị tật ống thần kinh có thể phòng ngừa được bằng folate, thậm chí tỷ lệ này còn cao hơn ở các quần thể có nguy cơ cao [1]. Việc can thiệp bằng bổ sung folate giúp giảm cả trường hợp mắc bệnh lần đầu tiên lẫn trường hợp tái phát ở các lần mang thai tiếp theo [3]. Việc cung cấp tài liệu in ấn truyền thông cộng đồng cho 1.206 phụ nữ trong độ tuổi sinh sản đã cho thấy sự nâng cao đáng kể về nhận thức mối liên hệ giữa folate và dị tật ống thần kinh [5], [6].
Giới hạn tác dụng của folate tự nhiên
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn thật nhiều súp lơ xanh thì mọi dị tật bẩm sinh của trẻ đều được loại bỏ. Một nghiên cứu bệnh - chứng tại Tây Úc đánh giá thông tin phỏng vấn từ các bà mẹ sinh con có dị tật ống thần kinh, dị tật đường giữa khác và nhóm đối chứng trẻ khỏe mạnh [7]. Kết quả phân tích trên 59 bà mẹ có con bị dị tật đường giữa ngoài ống thần kinh cho thấy tỷ số chênh của folate từ chế độ ăn cũng như viên bổ sung đều gần bằng 1, cho thấy folate không có mối liên hệ phòng ngừa đối với các dị tật đường giữa khác ngoài ống thần kinh [7].
Hơn nữa, nghiên cứu trên mô hình chuột đuôi xoăn (curly tail mouse) cho thấy việc mẹ dùng axit folic, folinic acid, vitamin B12 hoặc kẽm không giúp ngăn chặn được dị tật ống thần kinh ở phôi chuột, trong khi một số chất khác như axit retinoic hay inositol lại có tác dụng ngăn ngừa [8]. Dù là nghiên cứu trên động vật, kết quả này cho thấy dị tật ống thần kinh có căn nguyên đa yếu tố phức tạp [2], [8]. Việc bổ sung folate không thể loại trừ 100% mọi nguy cơ bất thường thai nhi.
Ngoài ra, các nghiên cứu sinh hóa chỉ ra rằng ở những phụ nữ từng sinh con bị dị tật ống thần kinh, khẩu phần folate ăn vào không khác biệt so với người bình thường, nhưng mối tương quan giữa lượng folate nạp vào và nồng độ trong huyết thanh cũng như hồng cầu của họ bị rối loạn [8]. Cơ thể của những phụ nữ này kém hiệu quả hơn trong việc nâng mức folate máu sau khi nạp một tải lượng folate, gợi ý về một khiếm khuyết chuyển hóa bẩm sinh khiến thức ăn tự nhiên khó đáp ứng đủ nhu cầu [8].
Những ai cần đặc biệt thận trọng với liều lượng?
Cơ quan Dịch vụ Y tế Công cộng Hoa Kỳ khuyến cáo tất cả phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có khả năng mang thai nên bổ sung 400 microgam axit folic mỗi ngày để phòng ngừa dị tật ống thần kinh [1]. Việc bổ sung cần bắt đầu từ trước khi mang thai và tiếp tục ít nhất 4 tuần đầu sau khi thụ thai – thời điểm ống thần kinh của phôi thai đang đóng lại [1].
Phụ nữ có tiền sử thai nhi hoặc con bị dị tật ống thần kinh thuộc nhóm có nguy cơ tái phát khoảng 2-3% [1]. Với nhóm nguy cơ tái phát tật nứt đốt sống hoặc thai vô sọ, liều khuyến cáo từ nghiên cứu y khoa là 4 mg đến 5 mg axit folic mỗi ngày quanh thời điểm thụ thai [2], [1]. Trong khi đó, phụ nữ có nguy cơ thấp được khuyến cáo dùng liều 0,5 mg mỗi ngày [2]. Nhóm nguy cơ cao tuyệt đối không được dựa vào rau xanh hay súp lơ để bù đắp vi chất mà phải dùng thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa [4], [2].
Áp dụng súp lơ xanh đúng cách trong bữa ăn
Mẹ bầu hoàn toàn nên đưa súp lơ xanh vào thực đơn hàng ngày để bổ sung dinh dưỡng tổng thể. Tuy nhiên, folate tự nhiên rất dễ bị hao hụt trong quá trình nấu nướng. Để giữ lại lượng vi chất tối đa, thai phụ nên ưu tiên cách chế biến hấp chín tới hoặc xào nhanh trong thời gian ngắn, tránh hầm nhừ hay luộc ngập nước quá lâu.
Song song với việc ăn súp lơ xanh và các loại rau xanh đậm, phụ nữ chuẩn bị mang thai cần chủ động uống viên bổ sung axit folic theo liều lượng bác sĩ kê đơn [1]. Việc khám thai và sàng lọc dị tật thai nhi định kỳ bằng các phương pháp chuẩn mực vẫn phải được duy trì nghiêm ngặt trong suốt thai kỳ [1].
Tóm lại, súp lơ xanh là nguồn thực phẩm giàu folate tự nhiên tuyệt vời, hỗ trợ quá trình phân chia tế bào và nuôi dưỡng thai kỳ khỏe mạnh [3], [1]. Mặc dù vậy, rau xanh không thể thay thế thuốc bổ sung axit folic chuyên biệt để phòng ngừa dị tật ống thần kinh [2]. Một chế độ ăn đa dạng kết hợp uống vi chất đúng chỉ định y khoa chính là chìa khóa vàng bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và con.
