Trong thai kỳ, sự thay đổi nội tiết tố cùng các triệu chứng ốm nghén, mệt mỏi, khó tiêu khiến nhiều phụ nữ tìm kiếm các liệu pháp từ thiên nhiên. Không ít mẹ bầu tin rằng các bài thuốc dân gian từ cây cỏ tự nhiên luôn an toàn hơn việc sử dụng thuốc Tây y. Cây lòng mang – một loại dược liệu thường được truyền miệng trong các bài thuốc dân gian trị bệnh đường ruột hay cảm sốt – cũng là chủ đề nhận được nhiều câu hỏi về độ an toàn.

Vậy phụ nữ mang thai có nên sử dụng cây lòng mang hay không? Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa là: Không nên tùy tiện sử dụng. Hiện tại, cây lòng mang hoàn toàn thiếu các dữ liệu nghiên cứu khoa học xác thực về độ an toàn tuyệt đối trên thai kỳ, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ kích thích các cơ trơn, bao gồm cơ trơn tử cung, dẫn đến nhiều rủi ro khôn lường cho mẹ và bé.

Mối lo ngại về nguy cơ co bóp tử cung từ thảo mộc

Cơ chế sinh lý học chỉ ra rằng tử cung của người mẹ được cấu tạo từ các lớp cơ trơn rất nhạy cảm với các hoạt chất sinh học. Một số hợp chất trong thực vật có khả năng tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên thụ thể của các tế bào cơ trơn này, kích thích co bóp tử cung tương tự như các chất gây chuyển dạ hoặc sảy thai.

Nhiều loại thảo dược dân gian có tính hoạt huyết, trục ứ hoặc chứa các alkaloid, tinh dầu kích ứng đường tiêu hóa và cơ trơn vùng chậu. Khi tử cung bị kích thích co thắt bất thường trong thai kỳ, đặc biệt là giai đoạn 3 tháng đầu hoặc cuối, nguy cơ dọa sảy thai, sảy thai tự nhiên hoặc sinh non là rất cao. Cây lòng mang chưa được phân tích toàn diện về độc tính sinh sản để loại trừ các tác động tiêu cực này trên thành tử cung.

Nghiên cứu nói gì về thảo dược trong thai kỳ?

Thực tế kiểm chứng khoa học hiện nay cho thấy bức tranh dùng thảo dược ở phụ nữ mang thai còn tồn tại nhiều lỗ hổng lớn. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu độc chất cụ thể nào về cây lòng mang được công nhận trên phụ nữ mang thai. Dữ liệu y khoa chủ yếu phản ánh bức tranh chung về việc dùng thảo dược trong thời gian mang thai và các mối nguy tiềm tàng.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2024 khảo sát kiến thức và thực hành của 207 dược sĩ cộng đồng làm việc tại khu vực phía Bắc của Bờ Tây [1]. Nghiên cứu cho thấy có tới gần một phần ba khối lượng công việc của dược sĩ liên quan đến việc cấp phát thuốc cho thai phụ [1]. Kết quả chỉ ra rằng nhiều loại thảo dược quen thuộc thường bị người dân coi nhẹ thực chất lại được các dược sĩ đánh giá là không an toàn cho phụ nữ mang thai, nổi bật như dầu thầu dầu, phan tả diệp (senna), cỏ thánh John và nhân sâm [1].

Một đánh giá hệ thống công bố năm 2017 đã rà soát 8 nghiên cứu cắt ngang với tổng cộng 2.729 người tham gia tại 7 quốc gia châu Á [2]. Kết quả phát hiện 1.283 thai phụ (chiếm 47,01%) có sử dụng một hoặc nhiều loại thuốc thảo dược trong thai kỳ [2]. Trong số 33 loại thảo dược được xác định, có tới 8 loại được xếp vào nhóm có khả năng gây hại trong thai kỳ, 5 loại phải thận trọng, và đặc biệt có 7 loại hoàn toàn không có thông tin an toàn trong tài liệu khoa học hiện hành [2].

Năm 2016, một bài tổng quan tại Jordan phân tích 12 bài báo về việc dùng thảo dược trong rối loạn phụ khoa và thai kỳ [3]. Kết quả cho thấy nhiều loại cây cỏ dân gian có tác động tiêu cực rõ rệt lên khả năng sinh sản của cả nam và nữ, chẳng hạn như chi Artemisia hay Ricinus communis gây độc tính kháng sinh sản [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cần khuyên các cặp vợ chồng đang có kế hoạch mang thai ngưng sử dụng các loại cây này do thiếu bằng chứng rõ ràng về độ an toàn [3].

Ngoài ra, một bài tổng quan tài liệu năm 2000 về các loại thảo dược trị ốm nghén cho thấy các cơ sở dữ liệu y tế lớn không tìm thấy các nghiên cứu điều tra cụ thể về độ an toàn của thảo mộc trên thai kỳ [4]. Ngay cả với những thảo dược rất phổ biến như gừng, bạc hà hay lá mâm xôi, các nguồn tài liệu vẫn đưa ra những đánh giá trái chiều, trong đó một số nguồn xác định chúng không an toàn khi mang thai [4].

Lợi ích giả định và giới hạn bằng chứng của thảo dược truyền miệng

Việc dùng cây lòng mang theo kinh nghiệm truyền khẩu thường dựa trên các mẹo điều trị các triệu chứng nhẹ như tiêu chảy, đau bụng hoặc cảm cúm. Tuy nhiên, sự "hiệu quả" được ghi nhận qua lời đồn hoàn toàn không đồng nghĩa với tính an toàn đối với một cơ thể đang mang một sinh linh nhỏ bé.

Giới hạn lớn nhất của bằng chứng đối với các cây thuốc như lòng mang là sự vắng bóng hoàn toàn của các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng. Ngay cả với những loại thảo dược nổi tiếng toàn cầu, dữ liệu cũng thường mâu thuẫn hoặc chưa đầy đủ. Chẳng hạn, một tổng quan năm 2008 về cây trinh nữ (Vitex agnus-castus) cho thấy các bằng chứng còn rất yếu, dựa trên ý kiến lý thuyết và nghiên cứu trong ống nghiệm rằng cây có thể kích thích co bóp tử cung, ảnh hưởng nội tiết và thúc kinh [5]. Do đó, việc tự ý dùng một loài cây ít được nghiên cứu như lòng mang tiềm ẩn vô vàn nguy cơ khó lường.

Những hiểu lầm nguy hại cần loại bỏ

Một hiểu lầm phổ biến nhất của các mẹ bầu là: "Thảo dược là tự nhiên nên không có tác dụng phụ". Trên thực tế, nhiều chất độc mạnh nhất tự nhiên đều bắt nguồn từ thực vật. Hoạt chất sinh học trong cây cỏ hoàn toàn có thể qua hàng rào nhau thai để tác động trực tiếp lên bào thai.

Một hiểu lầm khác là các sản phẩm bổ trợ từ thảo dược đều đã qua kiểm nghiệm nghiêm ngặt của cơ quan y tế trước khi lưu hành. Điều này hoàn toàn sai lệch. Một bài viết y khoa năm 2005 lưu ý rằng tại các quốc gia như Hoa Kỳ, thảo dược được phân loại là thực phẩm bổ sung chứ không phải dược phẩm, nghĩa là nhà sản xuất không bắt buộc phải cung cấp bằng chứng về hiệu quả hay độ an toàn trước khi bán ra thị trường [6]. Bài viết cũng nhấn mạnh rất ít nghiên cứu được tiến hành trên phụ nữ mang thai [6].

Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người mang thai thuộc các nhóm sau đây phải tuyệt đối tránh xa các loại thảo dược chưa rõ nguồn gốc hoặc thiếu chứng cứ y khoa như cây lòng mang:

  • Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ: Đây là giai đoạn hình thành các cơ quan trọng yếu của phôi thai, tế bào thai nhi vô cùng nhạy cảm với các chất lạ.
  • Thai phụ có tiền sử sảy thai, sinh non hoặc dọa sảy thai: Bất kỳ kích thích nhỏ nào lên trương lực cơ trơn tử cung đều có thể kích hoạt chuyển dạ sớm.
  • Thai phụ có bệnh lý nền về gan, thận hoặc rối loạn đông máu: Hoạt chất chưa rõ trong cây cỏ có thể gây độc cho gan hoặc làm sai lệch quá trình đông máu.

Gợi ý áp dụng và xử trí an toàn cho mẹ bầu

Để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và thai nhi, thai phụ cần áp dụng các nguyên tắc y tế chuẩn mực sau:

  • Ngừng ngay lập tức việc dùng cây lòng mang: Tuyệt đối không tự ý sắc nước uống, hãm trà hoặc dùng cao chiết từ cây này để điều trị bệnh trong suốt thai kỳ.
  • Tham khảo ý kiến chuyên gia y tế: Nghiên cứu năm 2024 cho thấy hơn một nửa các dược sĩ (51,2%) luôn chủ động liên hệ với bác sĩ kê đơn khi gặp tình huống không chắc chắn về thai kỳ [1]. Do đó, mẹ bầu khi gặp bất thường sức khỏe phải đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và kê đơn thuốc an toàn, thay vì tự chữa bằng cây cỏ.
  • Lựa chọn giải pháp đã được chứng minh an toàn: Khi gặp các vấn đề thường gặp như nhiễm trùng tiết niệu hay rối loạn tiêu hóa nhẹ, hãy hỏi bác sĩ về các liệu pháp có cơ sở khoa học. Ví dụ, một tổng quan năm 2008 chỉ ra rằng quả nam việt quất (cranberry) có bằng chứng tốt về việc ít rủi ro và có thể là lựa chọn điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu trong thai kỳ sau khi khảo sát trên 400 thai phụ [7].

Cây lòng mang là một dược liệu dân gian thiếu hoàn toàn các dữ liệu an toàn cho phụ nữ mang thai. Nguy cơ tiềm ẩn về kích thích cơ trơn tử cung có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi. Trong suốt thai kỳ, nguyên tắc vàng luôn là thận trọng tối đa, không tùy tiện dùng bất kỳ thảo dược nào khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.