Mang thai là giai đoạn nhạy cảm đòi hỏi chế độ dinh dưỡng và dùng thuốc nghiêm ngặt. Nhiều bà bầu tìm đến thảo dược tự nhiên với mong muốn bồi bổ cơ thể hoặc kiểm soát đường huyết. Trong đó, chóc máu (các loài thuộc chi Salacia) được nhắc đến nhiều nhờ tác dụng hỗ trợ chuyển hóa.
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai không nên sử dụng dược liệu chóc máu. Các dữ liệu an toàn thai kỳ trên người hiện nay hoàn toàn thiếu hụt.
Chóc máu là gì và tác dụng thường gặp
Chóc máu là tên gọi chỉ các cây thuộc chi Salacia, họ Dây gối (Hippocrateaceae). Chi thực vật này phân bố rộng tại Đông Nam Á, bao gồm Ấn Độ, Sri Lanka, Thái Lan [1]. Dược liệu này được dùng lâu đời trong y học cổ truyền Ayurveda nhằm hỗ trợ điều trị thấp khớp và đái tháo đường [1]. Gần đây, cây còn được nghiên cứu về tiềm năng can thiệp bệnh béo phì [1].
Các hoạt chất đặc trưng từ chóc máu gồm salacinol, kotalanol, neosalacinol, neokotalanol và mangiferin [1]. Nhóm chất này có cơ chế ức chế enzyme alpha-glucosidase [2, 4]. Enzyme này chịu trách nhiệm bẻ gãy carbohydrate phức tạp thành đường đơn trong ruột non. Nhờ ức chế quá trình trên, dược liệu làm chậm hấp thu glucose, hạn chế tăng đường huyết sau ăn [2, 3]. Chiết xuất nước của chóc máu đã được ứng dụng trong thực phẩm chức năng tại Nhật Bản [2, 3].
Cơ chế kiểm soát đường huyết và lipid
Nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra chiết xuất chóc máu chứa các hợp chất sulfonium sulfate gốc đường như salicinol, ponkoranol, kotalanol, salaprinol [2]. Các dẫn xuất de-O-sulfonated cùng neoponkoranol và neosalaprinol cũng được phân lập [2]. Những hợp chất thiosugar sulfonium này đóng vai trò then chốt trong hiệu quả ức chế hấp thu đường [3, 4].
Ngoài ra, hoạt chất mangiferin thuộc nhóm xanthone có khả năng ức chế sucrase, isomaltase và aldose reductase [2]. Về chuyển hóa chất béo, lá loài Salacia reticulata chứa các oligomer polyphenol proanthocyanidin gồm epigallocatechin, epicatechin, epiafzelechin [2]. Hợp chất này có tác dụng ức chế enzyme lipase tụy, hỗ trợ hạ lipid máu [2]. Chiết xuất cây còn ghi nhận khả năng điều hòa miễn dịch đường ruột thông qua thay đổi hệ vi khuẩn ruột trên mô hình động vật [1].
Bằng chứng an toàn trên động vật và người trưởng thành
Một số nghiên cứu độc tính chung trên động vật thí nghiệm cho kết quả sơ bộ:
Nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 91 ngày trên chuột cống Sprague-Dawley đánh giá bột chiết xuất Salacia reticulata đường uống [1]. Chuột đực và cái chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm, dùng các liều 0, 10, 65 và 400 mg/kg thể trọng/ngày [1]. Kết quả theo dõi thể trọng, lượng ăn, huyết học, sinh hóa máu, nước tiểu và mô bệnh học không ghi nhận độc tính [1]. Mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) được xác định là 400 mg/kg thể trọng/ngày cho cả hai giới chuột [1].
Đánh giá tổng quan năm 2021 ghi nhận chiết xuất các loài Salacia dung nạp tốt trên chuột cống, chuột nhắt, chuột lang, ngựa và người lớn khỏe mạnh hoặc tiền đái tháo đường [3]. Chiết xuất không gây đột biến gen, độc gan, tính kháng nguyên hay độc tính quang học [3]. Hoạt chất mangiferin tinh chế từ Salacia chinensis dùng liều 40 mg/kg thể trọng/ngày trong 30 ngày trên chuột đái tháo đường giúp giảm đường huyết, cải thiện ure, axit uric, creatinine và men gan AST, ALT, ALP [4].
Thiếu hụt nghiêm trọng dữ liệu độc tính thai kỳ
Dù có bằng chứng an toàn trên chuột cống không mang thai, dữ liệu dùng chóc máu trên phụ nữ mang thai hoàn toàn trống. Y văn ghi nhận chiết xuất Salacia chinensis không gây độc tính sinh sản trên chuột cống SD ở liều cao [3]. Tuy nhiên, kết quả này chưa đủ để bảo chứng độ an toàn trên cơ thể phụ nữ mang thai.
Nghiên cứu trên cơ thể người bình thường hoặc người mắc đái tháo đường type 2 không thể ngoại suy cho thai phụ [3]. Dược liệu có hoạt tính ức chế enzyme mạnh có thể can thiệp đến sự hấp thu dinh dưỡng của phôi thai. Khi không có thử nghiệm độc tính sinh sản chi tiết và theo dõi lâm sàng dài hạn trên thai kỳ, việc dùng chóc máu tiềm ẩn rủi ro lớn.
Cảnh giác nguy cơ từ bằng chứng dịch tễ thai kỳ
Nghiên cứu đánh giá nguy cơ thuốc hoặc dược liệu trên phụ nữ mang thai đối mặt nhiều sai lệch phương pháp luận. Một phân tích dịch tễ năm 2012 từ cơ sở dữ liệu 84.823 ca sinh và 998 ca đình chỉ thai nghén tại miền nam Israel cho thấy tầm quan trọng của việc thu thập đủ dữ liệu thai kỳ [5].
Trong 571 phụ nữ tiếp xúc với thuốc đối kháng axit folic ở 3 tháng đầu thai kỳ, nếu chỉ tính các ca sinh sống, nghiên cứu không tìm thấy mối liên quan với dị tật bẩm sinh [5]. Tuy nhiên, khi gộp cả dữ liệu đình chỉ thai nghén bệnh lý, nguy cơ dị tật ống thần kinh tăng vọt với tỷ số chênh OR 18,83 (khoảng tin cậy 95%: 9,24-38,37) và dị tật tim mạch với OR 3,86 (khoảng tin cậy 95%: 1,67-8,88) [5]. Việc thiếu dữ liệu thai kỳ toàn diện đối với các thảo dược như chóc máu có thể che giấu những nguy cơ tương tự đối với sự phát triển của thai nhi.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên luôn an toàn cho phụ nữ mang thai. Đây là quan điểm sai lầm dẫn đến nhiều sự cố sản khoa. Chóc máu tác động mạnh lên chuyển hóa glucose và ức chế enzyme tiêu hóa [2, 4]. Sự can thiệp này có thể làm thay đổi đường huyết đột ngột hoặc giảm hấp thu vi chất thiết yếu cho thai nhi.
Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược hạ đường huyết thay thế chỉ định y khoa khi bị đái tháo đường thai kỳ. Đái tháo đường thai kỳ cần phác đồ dinh dưỡng và can thiệp chuẩn hóa từ bác sĩ chuyên khoa. Tự ý uống nước sắc chóc máu hoặc viên uống bổ sung có thể dẫn đến tụt đường huyết quá mức hoặc gây bất lợi cho bánh nhau.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào cần tránh hoàn toàn việc sử dụng chóc máu. Phụ nữ đang chuẩn bị mang thai hoặc đang trong giai đoạn cho con bú cũng không nên dùng dược liệu này do thiếu dữ liệu bài tiết qua sữa mẹ.
Người bình thường có bệnh nền đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng khi tiếp cận chóc máu, tránh nguy cơ tương tác làm hạ đường huyết quá đà [2, 3]. Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng các chế phẩm chứa thảo dược này.
Khuyến cáo thực hành an toàn cho thai phụ
Để duy trì thai kỳ khỏe mạnh, thai phụ nên áp dụng các giải pháp đã được chứng minh an toàn:
- Kiểm soát đường huyết thai kỳ thông qua chế độ ăn cân đối: chia nhỏ bữa ăn, bổ sung chất xơ hòa tan từ rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt đã được kiểm chứng an toàn.
- Tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội, yoga cho bà bầu theo hướng dẫn của chuyên gia vận động.
- Tuyệt đối không tự ý dùng các loại rễ cây, nước sắc thảo dược truyền miệng hoặc thực phẩm chức năng chưa rõ thông tin thai kỳ.
- Luôn kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm, tránh các thực phẩm chức năng chứa thành phần chiết xuất từ chi Salacia.
- Thảo luận ngay với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường về đường huyết.
Dược liệu chóc máu chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ chuyển hóa trên người bình thường. Tuy vậy, ranh giới an toàn cho phụ nữ mang thai vẫn chưa được thiết lập. Chủ động tránh dùng chóc máu là lựa chọn an toàn bảo vệ mẹ và thai nhi.
