Trà hoa và các loại mật ong tự nhiên thường được nhiều người lựa chọn như thức uống thanh nhiệt, an thần trong đời sống hằng ngày. Khi bước vào thai kỳ, nhiều mẹ bầu có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc lành tính để giảm căng thẳng, mất ngủ hoặc khó chịu đường tiêu hóa. Trong số đó, trà và mật ong hoa dương hòe (còn gọi là hòe gai, chi Robinia) là sản phẩm được quảng bá khá nhiều trên thị trường thực phẩm bổ sung.

Tuy nhiên, câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa là: phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng trà và mật ong hoa dương hòe. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng chứng minh tính an toàn của loài cây này đối với thai nhi, trong khi nhiều hoạt chất thực vật tự nhiên tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung gây hại cho thai kỳ [1].

Vì sao thảo mộc tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối?

Nhiều người lầm tưởng rằng các sản phẩm từ cây cỏ, thảo mộc hay mật ong hoa tự nhiên thì tuyệt đối an toàn và không có tác dụng phụ [1]. Quan niệm này khiến việc sử dụng các bài thuốc dân gian hoặc trà thảo mộc trong thai kỳ trở nên phổ biến dù thiếu kiểm soát [1].

Trên thực tế, thực vật trị liệu chứa nhiều hợp chất hóa sinh có hoạt tính sinh học rất mạnh [1]. Các chất chuyển hóa thứ cấp từ thảo mộc có thể đi qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp thai nhi [1]. Khi cơ thể mẹ tiếp nhận những hợp chất lạ chưa được kiểm chứng, độc tính với phôi thai hoặc nguy cơ quái thai hoàn toàn có thể xảy ra [1].

Hơn nữa, nhiều hoạt chất thực vật (phytochemicals) có khả năng làm mất cân bằng nội tiết tố trong cơ thể mẹ bầu [1]. Sự rối loạn hormone này có thể làm gián đoạn tiến trình phát triển bình thường của phôi thai, thậm chí kích thích các đợt co thắt cơ trơn tử cung dẫn tới nguy cơ sảy thai hoặc sinh non ngoài ý muốn [1].

Cơ chế kích thích co bóp tử cung và rủi ro từ hoạt chất thực vật

Trong thai kỳ, tử cung cần duy trì trạng thái êm dịu để phôi thai bám chắc và phát triển hoàn thiện tổ chức mô. Một số hợp chất thực vật và chất chuyển hóa của chúng khi hấp thu vào cơ thể lại kích thích trực tiếp lên thụ thể cơ tử cung, thúc đẩy quá trình co bóp [1].

Hiện tượng co bóp tử cung sớm trước ngày dự sinh đe dọa trực tiếp sự toàn vẹn của túi ối và tuần hoàn nhau thai [1]. Tùy thuộc vào từng tam cá nguyệt, tác động sinh học của các hợp chất thảo mộc có thể thay đổi rất phức tạp: một số chất có thể an toàn ở giai đoạn này nhưng lại gây độc tính nghiêm trọng ở giai đoạn khác [1].

Chính vì vậy, nếu sử dụng các loại trà từ bộ phận của cây hoa chưa được chứng minh độ an toàn rõ ràng như dương hòe, người mẹ có thể vô tình đối mặt với các độc chất gây hại cho tử cung và thai nhi [1].

Bằng chứng khoa học nói gì về dương hòe trong thai kỳ?

Khi tra cứu các tài liệu y học đáng tin cậy về cây dương hòe (Robinia pseudoacacia), dữ liệu hiện có về việc ứng dụng trị liệu lâm sàng trên cơ thể phụ nữ mang thai là hoàn toàn trống rỗng.

Một số nghiên cứu thực nghiệm về loài cây này chủ yếu tập trung vào đặc tính sinh thái nông học hoặc lâm nghiệp. Cụ thể, nghiên cứu năm 2024 khảo sát phản ứng thủy lực của cây con Robinia pseudoacacia khi gặp đợt mưa đột ngột trong thời gian hạn hán kéo dài trong điều kiện nhà kính [2]. Nghiên cứu công bố năm 2005 cũng chỉ đo đạc lượng nước tiêu hao do thoát hơi nước của cây con dương hòe 2-3 năm tuổi dưới các chế độ cấp nước khác nhau trong nhà che mưa nhân tạo [3]. Hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai nhằm đánh giá tác động hay liều dùng an toàn của hoa, lá hoặc mật chiết xuất từ hoa dương hòe [3, 7].

Trong bức tranh chung về y học cổ truyền, việc thiếu dữ liệu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về hiệu quả và mức độ an toàn là vấn đề nhức nhối đối với hầu hết thảo dược [4]. Các đánh giá tài liệu hệ thống cảnh báo rằng việc sử dụng các vị thuốc chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng, chưa rõ tác dụng dược lý sẽ đặt mẹ và thai nhi trước rủi ro khó lường [4].

Bức tranh thực tế về việc dùng thảo dược ở phụ nữ mang thai

Mặc dù bằng chứng an toàn rất hạn chế, tỷ lệ sản phụ dùng thảo dược trên thế giới và tại châu Á vẫn ở mức rất cao.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 ghi nhận tại Na Uy vào năm 2004, khi khảo sát 400 phụ nữ mang thai thì có 144 người dùng thảo dược, trong đó khoảng 40% sản phụ tiêu thụ các sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ gây hại hoặc hoàn toàn thiếu thông tin an toàn [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra một khảo sát đa quốc gia lớn phân loại 126 loại thảo dược dùng trong thai kỳ, kết quả chỉ có 28 loại thảo mộc (chiếm 22,2%) được đánh giá là an toàn dựa trên y văn hiện có [4].

Tại khu vực châu Á, một tổng quan hệ thống năm 2017 tổng hợp từ 8 nghiên cứu cắt ngang với 2.729 thai phụ tham gia ở 7 quốc gia châu Á cho thấy có tới 1.283 người (tỷ lệ 47,01%) dùng một hoặc nhiều loại thảo dược trong thai kỳ [5]. Các loại thảo dược phổ biến nhất được ghi nhận gồm bạc hà (22,8%), tiểu hồi (14,7%), nhũ hương (12,9%), hạt chùm xác (12,2%) và gừng (11,5%) [5].

Tuy nhiên, khi tiến hành phân loại mức độ an toàn cho 33 loại thảo mộc được tìm thấy trong tổng quan châu Á nói trên, chỉ có 13 loại được xếp là an toàn, 5 loại phải thận trọng, 8 loại tiềm ẩn nguy hại và có tới 7 loại thảo mộc hoàn toàn không có thông tin dữ liệu khoa học trong y văn [5]. Điều này khẳng định khoảng trống dữ liệu đối với các loại trà thảo mộc ít phổ biến như dương hòe là cực kỳ lớn [5].

Thực tế kiểm chứng an toàn rất khắt khe. Ngay cả với những thảo mộc được nghiên cứu nhiều như cúc tím (Echinacea), dữ liệu an toàn mới chỉ được ghi nhận không làm tăng dị tật lớn trong tam cá nguyệt đầu tiên và vẫn cần rất nhiều thận trọng ở các giai đoạn khác [2, 5]. Hoặc như lá mâm xôi, một thảo dược dân gian truyền thống đôi khi được nữ hộ sinh khuyên dùng, thì tổng quan năm 2009 cho thấy bằng chứng hiệu quả vẫn chưa thuyết phục và các nghiên cứu động vật quy mô nhỏ vẫn chưa thể loại trừ tác động tiêu cực tới thai nhi [6].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà và mật ong hoa

Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "mật ong hoa tự nhiên thì loại nào cũng tốt như nhau". Mật ong lấy từ mật hoa dương hòe có thể chứa lượng nhỏ các vi chất hoặc hạt phấn từ cây. Khi chính thảo mộc mẹ chưa được thẩm định an toàn về khả năng kích ứng co bóp tử cung, việc dùng thường xuyên các chế phẩm liên quan đến hoa dương hòe tiềm ẩn những nguy cơ chưa kiểm soát được [1].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ "trà hoa chỉ pha loãng lấy hương vị nên không thể gây hại". Các hoạt chất hòa tan trong nước nóng vẫn có thể đi vào hệ tuần hoàn của người mẹ [1]. Cơ địa thai phụ cực kỳ nhạy cảm với các chất kích thích ngoại lai; sự tích lũy hoạt chất không rõ liều lượng có thể thúc đẩy tình trạng co thắt cơ trơn bất thường [1].

Hiểu lầm thứ ba là tin vào quảng cáo thương mại không qua kiểm duyệt. Nhiều sản phẩm thảo mộc trên thị trường thiếu quy định quản lý chặt chẽ, thậm chí đối mặt với nguy cơ tạp nhiễm kim loại nặng hoặc pha trộn tân dược [1, 4]. Việc tự ý dùng các loại trà được đồn thổi là bổ trợ thai kỳ mà không có căn cứ khoa học là quyết định mạo hiểm cho sức khỏe [4].

Ai cần đặc biệt cẩn trọng?

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa trà và các sản phẩm từ hoa dương hòe bao gồm:

  • Phụ nữ đang trong giai đoạn mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào, đặc biệt là 3 tháng đầu khi phôi thai đang phân chia tế bào hình thành cơ quan [1].
  • Thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, hở eo tử cung hoặc xuất hiện các cơn gò tử cung sớm bất thường.
  • Phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú, do các hợp chất chuyển hóa có thể bài tiết qua sữa mẹ và chưa có thử nghiệm xác nhận an toàn [1, 2].
  • Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc mắc các bệnh mạn tính đang điều trị bằng thuốc tân dược, nhằm tránh tương tác bất lợi giữa thảo mộc và thuốc [4].

Hướng dẫn áp dụng thực tế để bảo vệ thai kỳ

Để chăm sóc sức khỏe một cách an toàn nhất trong thai kỳ, các chuyên gia khuyến cáo mẹ bầu nên áp dụng các nguyên tắc sau:

  • Ngừng sử dụng các sản phẩm trà hoa, thảo mộc hay mật ong hoa chưa rõ nguồn gốc hoặc thiếu chứng cứ y khoa như hoa dương hòe [1, 4].
  • Không tự ý điều trị các triệu chứng thai nghén (như ốm nghén, nôn ói, mất ngủ) bằng các bài thuốc truyền miệng, lá cây rừng hay thảo dược đóng gói trôi nổi [1, 4].
  • Chỉ sử dụng các loại thực phẩm, trà thông thường đã được chứng minh an toàn trong chế độ ăn cân bằng hằng ngày; uống đủ nước lọc ấm, ăn uống đa dạng dưỡng chất.
  • Khi muốn bổ sung bất kỳ thức uống thảo mộc hay mật ong chuyên biệt nào, hãy tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng có chuyên môn [5].

Mang thai là hành trình đặc biệt cần sự cẩn trọng tối đa trong từng ngụm nước, thức ăn nạp vào cơ thể. Việc nói "không" với những loại thảo mộc chưa rõ mức độ an toàn như hoa dương hòe chính là biện pháp chủ động và thông minh nhất để giữ vững sự bình an cho cả mẹ và bé.