Ốm nghén, nôn nao, nôn ói là cảm giác quen thuộc của rất nhiều phụ nữ mang thai trong những tháng đầu đời của thai nhi. Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp cắt cơn buồn nôn khó chịu, nhiều mẹ bầu nghe truyền tai nhau về việc sử dụng các vị thuốc nam, thuốc bắc cổ truyền, trong đó có bán hạ bắc.
Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ y học hiện đại là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng bán hạ bắc để chữa ốm nghén. Dù là một vị thuốc trị nôn nổi tiếng trong Đông y, dược liệu này tiềm ẩn độc tính sinh sản đáng lo ngại và đã được y văn ghi nhận đặc tính chấm dứt thai kỳ sớm.
Hiểu về ốm nghén và tình trạng nôn nghén nặng
Nôn nghén là tình trạng thường gặp trong thai kỳ. Tại các quốc gia công nghiệp hóa, hơn một nửa số phụ nữ phàn nàn về triệu chứng buồn nôn và nôn trong ba tháng đầu thai kỳ [1]. Thông thường, ốm nghén là tình trạng tạm thời, lành tính và chỉ kéo dài dai dẳng ở dưới 20% tổng số thai phụ [1]. Tiên lượng của mẹ và thai nhi đối với những trường hợp nôn nghén thông thường, không biến chứng nhìn chung là rất tốt [1].
Tuy nhiên, nôn nghén thông thường cần được phân biệt rõ ràng với chứng nôn nghén nặng (hyperemesis gravidarum), một rối loạn xảy ra ở khoảng 0,3% đến 2% thai kỳ với mức độ nghiêm trọng có thể đe dọa đến tính mạng [1]. Nôn nghén nặng là dạng buồn nôn và nôn nghiêm trọng nhất trong thai kỳ, cũng là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến việc thai phụ phải nhập viện trong giai đoạn đầu mang thai [2]. Đôi khi, thai phụ còn gặp phải tình trạng tăng tiết nước bọt (ptyalism gravidarum) làm khoang miệng liên tục ngập tràn nước bọt lỏng, từng được xem là triệu chứng gắn liền với chứng nôn nghén nặng gây rủi ro cho cả mẹ và con [3].
Độc tính thai kỳ của bán hạ bắc theo y học
Cây bán hạ bắc, tên khoa học là Pinellia ternata, thuộc họ Ráy, là loài thực vật dược liệu được nghiên cứu phân tích bộ gen lục lạp hoàn chỉnh có chiều dài 164.013 bp [4]. Về mặt dược lý và ứng dụng cổ truyền, Pinellia ternata được sử dụng để trị ho, trừ đờm, cầm nôn, trị loét và kháng u; tuy nhiên, loài cây này còn được ghi nhận mục đích sử dụng là làm chấm dứt thai kỳ sớm (terminate early pregnancy) [4].
Chính vì khả năng gây sảy thai hoặc can thiệp tiêu cực vào sự làm tổ của thai nhi, việc sử dụng bán hạ bắc trong giai đoạn nhạy cảm của ba tháng đầu mang thai tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Khi mẹ bầu dùng bán hạ để kìm hãm phản xạ nôn nghén, dược chất có thể tác động trực tiếp lên hệ sinh sản và tử cung, gây hại nghiêm trọng cho phôi thai đang trong quá trình phân chia và hình thành các cơ quan trọng yếu.
Nghiên cứu lâm sàng về nôn nghén nặng và các rủi ro sản khoa
Ốm nghén nặng không đơn thuần là sự khó chịu thông thường mà để lại nhiều hệ lụy sản khoa rõ rệt. Một nghiên cứu thuần tập hồi cứu thực hiện trên 232.476 thai kỳ từ năm 1991 đến năm 2021 tại một bệnh viện tuyến ba ghi nhận 3.227 trường hợp (chiếm 1,4%) bị biến chứng do nôn nghén nặng [5].
Nghiên cứu quy mô lớn này chỉ ra rằng phụ nữ bị nôn nghén nặng có tỷ lệ sinh non cao hơn (tỷ suất chênh hiệu chỉnh OR = 1,33; khoảng tin cậy 95% CI: 1,18-1,50) và có mối liên hệ đáp ứng - liều lượng rõ rệt: nguy cơ sinh non tăng với OR = 1,26 (95% CI: 1,11-1,44) ở nhóm nhẹ và tăng vọt lên OR = 2,04 (95% CI: 1,31-3,19) ở nhóm nôn nghén nặng [5]. Ngoài ra, thai phụ nôn nghén nặng còn có nguy cơ sinh con nhẹ cân cao hơn (OR = 1,52, 95% CI: 1,16-1,98 nếu được chẩn đoán trong tam cá nguyệt thứ hai) và tăng nguy cơ phải mổ lấy thai (OR = 1,20; 95% CI: 1,09-1,32) [5]. Đáng chú ý, ở nhóm trường hợp nhẹ, thai nhi ít gặp tình trạng nhỏ hơn tuổi thai (OR = 0,82; 95% CI: 0,69-0,99) và tỷ lệ tử vong chu sinh giảm (OR = 0,54; 95% CI: 0,31-0,93) [5].
Tại Bệnh viện Phụ sản Paropakar, một nghiên cứu cắt ngang kéo dài một năm (từ tháng 2/2018 đến tháng 1/2019) trên 144 bệnh nhân nôn nghén nặng đã khảo sát các yếu tố nguy cơ của người mẹ [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nôn nghén mức độ vừa chiếm 49,30% và mức độ nặng chiếm 50,69% [2]. Phần lớn bệnh nhân là phụ nữ mang thai lần đầu trong độ tuổi 20-24 [2]. Về chỉ số khối cơ thể (BMI), nhóm nhẹ cân có tỷ lệ nôn nghén nặng cao hơn hẳn (63,63%), trong khi nhóm thừa cân có tỷ lệ nôn nghén vừa chiếm ưu thế (66,66%) [2]. Thai phụ có tiền sử đau bụng kinh có tỷ lệ bị nôn nghén nặng là 54,05%, phụ nữ không hút thuốc bị nôn nghén nặng ở mức 52,03% trong khi người hút thuốc chủ yếu ở mức độ vừa (57,14%) [2]. Nghiên cứu kết luận nhóm tuổi 20-24, mang thai con so và thể trạng nhẹ cân có mối liên quan trực tiếp đến chứng nôn nghén nặng [2].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu tiền dung xem xét mối liên quan giữa nôn nghén nặng và rối loạn chức năng bánh nhau với tỷ lệ 18,9% người tham gia có biểu hiện nôn nghén [6]. Nghiên cứu ghi nhận thai phụ nôn nghén có các yếu tố nguy cơ sản khoa (bao gồm BMI trước mang thai, tăng huyết áp mãn tính, đái tháo đường tuýp 2, biến chứng sản khoa trước đó) tương đương nhóm không nôn nghén [6]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng nôn nghén nặng không làm gia tăng nguy cơ mắc các rối loạn chức năng bánh nhau [6].
Y học hiện đại kiểm soát nôn nghén như thế nào?
Nôn nghén nặng có nguyên nhân đa yếu tố phức tạp, bao gồm cả các yếu tố tâm lý xã hội đóng vai trò chuyển biến từ nôn nhẹ sang nôn kéo dài nguy hiểm [7]. Liệu pháp tâm lý, thôi miên và can thiệp hành vi đã được ghi nhận có đóng góp tích cực vào việc điều trị chứng bệnh này [7].
Khi việc ăn uống và bù dịch qua đường miệng bị gián đoạn, phương pháp điều trị y khoa tiêu chuẩn là hồi sức hỗ trợ, bù nước và cân bằng điện giải kịp thời, bổ sung calo và vitamin cũng như kiểm soát nôn bằng thuốc [8], [1]. Các biến chứng nguy hiểm của nôn nghén nặng cần phòng ngừa và điều trị bao gồm bệnh não Wernicke, hội chứng hủy myelin thẩm thấu và thuyên tắc huyết khối [8]. Việc bổ sung thiamine (vitamin B1) là chỉ định bắt buộc trong nôn nghén nặng nhằm ngăn ngừa tổn thương não Wernicke do thiếu hụt dinh dưỡng [8].
Đặc biệt, thai phụ không nên vì lo sợ dị tật thai nhi mà chịu đựng cơn nôn mửa cực đoan hoặc tìm đến các loại thảo dược chưa rõ độ an toàn. Dữ liệu y khoa phong phú cho thấy các nhóm thuốc kháng histamine, phenothiazine và metoclopramide là an toàn, hiệu quả trong giai đoạn đầu thai kỳ, điều trị không nên bị trì hoãn chỉ vì tâm lý lo ngại quái thai thiếu cơ sở [8], [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ốm nghén
Nhiều thai phụ lầm tưởng rằng "thảo dược tự nhiên thì không độc". Thực tế, bán hạ bắc sống có chứa các tinh thể và hoạt chất gây kích ứng đường tiêu hóa, độc tính cao, và kể cả khi bào chế thành dạng bán hạ chế, kinh nghiệm dân gian lẫn nghiên cứu hiện đại đều liệt kê vị thuốc này vào nhóm gây co bóp hoặc chấm dứt thai kỳ sớm [4].
Một hiểu lầm khác là xem tất cả các cơn nôn nghén đều giống nhau. Việc phân biệt giữa ốm nghén thông thường (tự thoái lui, thai nhi phát triển tốt) và bệnh nôn nghén nặng (đe dọa tính mạng người mẹ, mất nước, rối loạn điện giải) là vô cùng quan trọng [1]. Uống thuốc sắc thảo dược truyền miệng trong tình trạng mất nước và tổn thương niêm mạc dạ dày chỉ làm tăng nguy cơ nôn tháo, chậm trễ can thiệp y tế chuẩn mực.
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
- Thai phụ trong tam cá nguyệt thứ nhất: Tuyệt đối không dùng bán hạ bắc dưới mọi hình thức vì đây là giai đoạn phôi thai làm tổ và hình thành tạng, rất nhạy cảm với độc tố gây sảy thai [4].
- Phụ nữ mang thai con so, thể trạng nhẹ cân, tuổi từ 20-24: Nhóm đối tượng này có tỷ lệ mắc nôn nghén nặng cao hơn hẳn bình thường, cần được theo dõi y tế chặt chẽ ngay khi bắt đầu có dấu hiệu mất nước [2].
- Thai phụ nôn nghén kèm theo chảy nhiều nước bọt: Tình trạng tăng tiết nước bọt bệnh lý khi mang thai cần được chú ý trong chăm sóc tiền sản nhằm tối ưu hóa kết quả thai kỳ, không tự chữa bằng mẹo dân gian [3].
Lời khuyên an toàn và cách kiểm soát nôn nghén thực tế
Đối với các cơn ốm nghén nhẹ, mẹ bầu nên áp dụng các biện pháp không dùng thuốc: chia nhỏ bữa ăn thành 5-6 bữa/ngày, tránh để bụng quá đói hoặc quá no, kiêng thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán có mùi nồng. Uống nước từng ngụm nhỏ rải rác trong ngày, sử dụng thức ăn nguội hoặc thanh đạm để giảm kích thích khứu giác.
Nếu tình trạng nôn ói diễn tiến nặng: nôn mửa liên tục không giữ được thức ăn hay nước uống trong hơn 24 giờ, sụt cân, tiểu ít, sẫm màu, hoa mắt, chóng mặt, thai phụ cần đến ngay các cơ sở sản phụ khoa. Tại đây, bác sĩ sẽ chỉ định truyền dịch bù điện giải, bổ sung vitamin thiết yếu (như thiamine) và dùng các nhóm thuốc chống nôn đã được chứng minh tính an toàn cao như kháng histamine hoặc metoclopramide [8], [1].
Tóm lại, ốm nghén là một thử thách thể chất đáng kể trong thai kỳ, đòi hỏi sự kiên nhẫn và giải pháp khoa học. Tuyệt đối không đánh cược sức khỏe của thai nhi bằng các bài thuốc dân gian chứa bán hạ bắc. Hãy chủ động trao đổi với bác sĩ sản khoa để nhận được phác đồ can thiệp an toàn và hiệu quả nhất cho cả mẹ và bé.
