4 dấu hiệu ngộ độc bán hạ chưa xử lý và cách sơ cứu

Nhiều người có thói quen tự tìm mua các loại cây thuốc nam, thảo dược khô về sắc uống để giảm ho hoặc chữa các bệnh tiêu hóa theo kinh nghiệm dân gian truyền miệng. Trong số đó, bán hạ bắc là một vị thuốc rất phổ biến nhưng lại tiềm ẩn rủi ro khôn lường nếu dùng sống hoặc sơ chế không đúng phương pháp. Việc thiếu kiến thức trong nhận diện và xử lý bán hạ tươi có thể dẫn tới những ca tai biến đường thở và tổn thương niêm mạc miệng rất nghiêm trọng.

Nếu không may uống nhầm hoặc nếm thử củ bán hạ chưa qua quy trình chế biến đạt chuẩn, bạn có thể bị ngộ độc cấp tính với triệu chứng tê rát dữ dội khoang miệng và phù nề đường hô hấp. Khi gặp tình huống này, việc phát hiện sớm và sơ cứu đúng quy trình trong những phút đầu tiên là yếu tố quyết định để tránh tắc nghẽn đường thở đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Vị thuốc quen thuộc và mối nguy hiểm tiềm ẩn

Bán hạ bắc, có tên khoa học là Pinellia ternata (Thunb.) Breit., là loài cây thân thảo lâu năm thường mọc hoang hoặc được gieo trồng để thu hoạch phần củ rễ làm dược liệu ^[1]. Theo các tài liệu nghiên cứu y học cổ truyền, thân củ sấy khô của loài thảo mộc này đã được sử dụng hàng ngàn năm như một vị thuốc trị ho, chống nôn và giảm đau ^[2]. Dược liệu này giữ vị trí quan trọng trong nhiều bài thuốc chống viêm cổ truyền ^[1].

Tuy nhiên, trong tự nhiên, củ tươi của cây bán hạ chứa độc tính tự nhiên rất mạnh ở niêm mạc hầu họng. Các phân tích hóa học hiện đại đã phân tách được nhiều hợp chất sinh học trong củ bán hạ như guanosine, methionine, glycine, 3,4-dihydroxybenzaldehyde và axit homogentisic ^[3]. Một số chất tự nhiên trong thân củ chưa qua xử lý nhiệt hoặc dung dịch ngâm kiềm có khả năng kích ứng cực kỳ mạnh, gây bỏng rát bề mặt mô mềm khi tiếp xúc trực tiếp.

Do độc tính tự nhiên cao, bán hạ nguyên bản bắt buộc phải trải qua quá trình sao tẩm, ngâm gừng, ngâm vôi hoặc ninh nấu kỹ càng trong nhiều giờ để loại bỏ độc chất gây ngứa và tê rát. Việc tự ý đào củ tươi giã lấy nước uống hoặc mua bán hạ trôi nổi chưa qua kiểm định chất lượng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các ca ngộ độc đường tiêu hóa và hô hấp.

Bốn dấu hiệu nhận biết ngộ độc bán hạ chưa xử lý

Ngay sau khi tiếp xúc hoặc nuốt phải dịch chiết từ củ bán hạ sống, cơ thể sẽ lập tức phản ứng bằng các triệu chứng kích ứng cơ học và hóa học tại chỗ. Dưới đây là 4 biểu hiện ngộ độc điển hình cần đặc biệt lưu ý:

Thứ nhất là cảm giác tê rát bỏng buốt dữ dội ở môi, đầu lưỡi và toàn bộ khoang miệng. Cảm giác này xuất hiện gần như tức thì, chỉ sau vài giây nếm phải củ tươi. Người bệnh có cảm giác như bị châm chích hàng ngàn mũi kim li ti vào niêm mạc, kèm theo đỏ ửng và rát bỏng khó chịu.

Thứ hai là sưng phù lưỡi và niêm mạc hầu họng. Vùng mô mềm dưới lưỡi, vòm họng và đáy họng nhanh chóng phù nề mọng nước. Tình trạng sưng tấy này khiến người bệnh cảm thấy vướng víu nghẹn ứ, không thể khép chặt miệng và gặp khó khăn lớn khi phát âm hoặc giao tiếp thông thường.

Thứ ba là tăng tiết nước bọt không kiểm soát kèm mất khả năng nuốt. Do niêm mạc miệng bị kích ứng nặng nề và đau buốt, phản xạ tiết nước bọt của cơ thể tăng cao đột ngột. Đồng thời, vì họng sưng đau nghẹn ứ, người bị ngộ độc hoàn toàn không nuốt được nước bọt xuống dạ dày, dẫn đến tình trạng chảy dãi liên tục, nôn khan hoặc buồn nôn.

Thứ tư là khàn tiếng, khó thở do sưng phù thanh quản. Đây là dấu hiệu nguy hiểm nhất báo hiệu biến chứng đe dọa tử vong. Khi độc chất kích thích làm phù nề nắp thanh quản và dây thanh âm, luồng khí lưu thông vào phổi bị thu hẹp đột ngột. Người bệnh bắt đầu thở rít, thở khò khè, hụt hơi, da niêm mạc tái nhợt và rơi vào tình trạng hoảng loạn vì ngạt khí.

Độc tính và các nghiên cứu khoa học liên quan

Tác dụng sinh học của cây bán hạ Pinellia ternata đối với hệ hô hấp và bệnh lý đường thở đã được các nhà khoa học chứng minh qua nhiều mô hình thí nghiệm. Điển hình như một nghiên cứu năm 2016 trên chuột mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) do hít khói thuốc và lipopolysaccharide (LPS) cho thấy chiết xuất bán hạ qua đường dạ dày có khả năng ức chế tăng sinh tế bào biểu mô tiết nhầy và giảm lượng chất nhầy MUC5AC khi ngừng sử dụng thuốc xịt budesonide ^[4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra thảo dược giúp làm giảm các chất trung gian gây viêm như IL-1β và TNF-α trong dịch rửa phế quản thông qua việc ức chế tín hiệu ERK ^[4].

Mặc dù có hoạt tính chống viêm và long đờm trong phòng thí nghiệm, củ cây bán hạ sống lại có hoạt tính bảo vệ tự nhiên rất mạnh nhằm chống lại sự tấn công của côn trùng ngoài thiên nhiên. Năm 2010, một nghiên cứu tại Trung Quốc đã chứng minh dịch chiết bằng cồn của cây Pinellia ternata có tác dụng xua đuổi và diệt trừ trứng sâu bướm Plutella xylostella rất mạnh mẽ ^[5]. Sau 24 giờ thử nghiệm với nồng độ chiết xuất cồn 100 g/L, tỷ lệ ức chế đẻ trứng của sâu bướm đạt từ 73,38% đến 85,13%, và sau 5 ngày làm giảm tỷ lệ nở của trứng với tỷ lệ diệt trứng lên tới 62,40% ^[5].

Độc tính diệt côn trùng và gây tê rát của củ sống đến từ cấu trúc tinh thể sắc nhọn và các phân tử kích ứng tự nhiên. Do đó, các ứng dụng trị liệu truyền thống trị ho nhiều đờm và chống nôn chỉ an toàn khi các hợp chất nucleoside như uridine, guanosine, adenosine, inosine, thymidine được giữ lại, còn độc chất kích ứng đã bị phân hủy hoàn toàn qua quá trình bào chế khắt khe ^[6].

Ngoài độc tố tự nhiên vốn có của cây, nguồn dược liệu bán hạ tươi ngoài tự nhiên còn rất dễ nhiễm các loại vi khuẩn gây bệnh thối rữa nguy hiểm nếu thu hái bừa bãi. Năm 2023, các nhà khoa học đã ghi nhận đợt bùng phát bệnh thối nhũn mềm trên cây Pinellia ternata tại Quý Châu (Trung Quốc) do vi khuẩn Pectobacterium aroidearum gây ra, làm cả cây thối rữa và chết rụi với tỷ lệ mắc bệnh lên tới 50% ^[2]. Trước đó, năm 2021, chủng vi khuẩn Pseudomonas extremorientalis cũng được phát hiện gây bệnh cháy đốm thân và thối rữa củ rễ hàng loạt trên các cánh đồng trồng bán hạ tại Hồ Bắc với tỷ lệ cây chết từ 20% đến 30% ^[1]. Việc đào dùng cây mọc hoang bị nhiễm khuẩn thối rữa càng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và ngộ độc tạp chất cực kỳ nguy hại.

Quy trình sơ cứu ban đầu khi nghi ngờ ngộ độc

Khi phát hiện người thân có biểu hiện tê bỏng rát khoang miệng do vô tình nhai phải củ bán hạ tươi, người xung quanh cần bình tĩnh thực hiện các bước sơ cứu ngay tại chỗ:

Bước đầu tiên và quan trọng nhất là loại bỏ ngay dị vật ra khỏi khoang miệng. Yêu cầu nạn nhân nhổ bỏ ngay lập tức phần bã dược liệu đang nhai, tuyệt đối không được tiếp tục nuốt vào trong bụng.

Bước thứ hai là súc rửa họng liên tục. Cho người bệnh súc miệng nhiều lần bằng nước sạch ấm hoặc nước muối sinh lý loãng để làm loãng và rửa trôi các tinh thể độc chất bám trên bề mặt niêm mạc lưỡi và nướu. Dặn nạn nhân nhổ toàn bộ nước súc miệng ra ngoài, không được nuốt.

Bước thứ ba là tuyệt đối không cố ép nôn nếu người bệnh đã nuốt dịch thuốc vào dạ dày nhưng đang có biểu hiện sưng đau rát họng nặng. Việc móc họng gây nôn trong lúc thanh quản đang sưng tấy phù nề có thể làm trầy xước thêm niêm mạc, kích thích co thắt phế quản đột ngột hoặc khiến dịch nôn sặc ngược vào khí quản gây ngạt thở cấp tính.

Bước thứ tư là giữ ấm cơ thể, đặt người bệnh ngồi ở tư thế nửa nằm nửa ngồi nhằm giúp lồng ngực giãn nở tối đa, duy trì đường thở thông thoáng và lập tức gọi xe cấp cứu hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất. Nếu người bệnh bắt đầu có triệu chứng thở rít hoặc lơ mơ, cần theo dõi sát nhịp thở trong suốt quãng đường di chuyển.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa dược liệu bán hạ tươi?

Bán hạ tươi chưa qua chế biến là chất cấm dùng trong chăm sóc sức khỏe thông thường và mọi đối tượng đều không được phép tùy tiện nếm thử hoặc sắc uống. Tuy nhiên, một số nhóm người sẽ phải chịu hậu quả cực kỳ nặng nề nếu tiếp xúc phải độc chất này:

Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh là đối tượng có cấu trúc đường thở rất hẹp và niêm mạc mỏng manh. Một phản ứng kích ứng sưng phù nhẹ ở thanh quản cũng có thể gây bít tắc hoàn toàn khí đạo của trẻ chỉ sau vài chục phút, dẫn tới suy hô hấp tím tái và ngừng thở nhanh chóng.

Phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú tuyệt đối không dùng bán hạ sống dưới mọi hình thức vì nguy cơ kích ứng tiêu hóa nghiêm trọng và tiềm ẩn rủi ro tác động bất lợi cho thai nhi.

Những người có tiền sử dị ứng, mắc các bệnh lý hen phế quản hoặc bệnh phổi mạn tính cũng có nguy cơ bùng phát cơn co thắt phế quản dữ dội nếu hít phải bụi dược liệu bán hạ sống hoặc vô tình nếm thử dịch chiết thô.

Lời khuyên an toàn trong sử dụng dược liệu

Bán hạ chỉ trở thành một vị thuốc chữa bệnh hữu ích khi được thu hái đúng cách và chế biến đạt tiêu chuẩn Dược điển qua nhiều công đoạn khử độc nghiêm ngặt. Người dân tuyệt đối không tự ý tìm kiếm cây hoang dại ngoài tự nhiên để sử dụng dựa trên hình ảnh chụp qua mạng.

Khi có nhu cầu điều trị các chứng bệnh về hô hấp hay tiêu hóa bằng y học cổ truyền, người bệnh cần tới khám tại các bệnh viện, phòng khám chuyên khoa được cấp phép. Chỉ mua và sử dụng vị thuốc bán hạ đã được sơ chế sẵn (như pháp bán hạ, khương bán hạ) tại các nhà thuốc y học cổ truyền có chứng nhận chất lượng rõ ràng.

Trong trường hợp vô tình tiếp xúc hoặc nhai phải thảo dược lạ gây bỏng rát miệng, hãy ghi nhớ các bước sơ cứu súc miệng làm sạch và đến bệnh viện ngay lập tức. Hãy luôn thận trọng với các bài thuốc truyền miệng để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.