Ốm nghén, cảm giác buồn nôn và nôn ói dai dẳng là nỗi ám ảnh của nhiều phụ nữ trong những tháng đầu mang thai. Trong dân gian, nhiều người thường truyền tai nhau mẹo nhâm nhi một tách trà trần bì (vỏ quýt chín phơi khô lâu năm) để làm dịu dạ dày và giảm bớt cảm giác khó chịu. Tuy nhiên, liệu loại thức uống thảo mộc này có thực sự an toàn và được khoa học chứng minh hiệu quả cho bà bầu hay không?
Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học chứng cứ hiện nay: Chưa có đủ bằng chứng khoa học khẳng định trà trần bì tuyệt đối an toàn hoặc có hiệu quả điều trị ốm nghén ở phụ nữ mang thai. Hiện tại, các cơ sở dữ liệu y khoa chính thống hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đánh giá độc tính cũng như xác định liều lượng tối đa của việc uống vỏ quýt ở thai phụ. Do đó, người mẹ cần hết sức thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý áp dụng.
Ốm nghén và những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu
Cảm giác buồn nôn và nôn khi mang thai sớm là hiện tượng sinh lý vô cùng phổ biến trong thai kỳ. Theo thống kê y khoa, tình trạng này ảnh hưởng đến khoảng 50% đến 70% phụ nữ mang thai [1]. Triệu chứng nghén có thể xuất hiện vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày, gây mệt mỏi, chán ăn và đảo lộn sinh hoạt hàng ngày của người mẹ [1].
Đối mặt với tình trạng này, tâm lý chung của nhiều thai phụ là e ngại thuốc tây vì sợ ảnh hưởng tiêu cực đến thai nhi. Thay vào đó, các bà mẹ có xu hướng tìm đến các biện pháp thảo dược tự nhiên với niềm tin rằng nguồn gốc cây cỏ thì lành tính, không có tác dụng phụ. Trà trần bì là một trong những lựa chọn thường được chia sẻ trong cộng đồng nhờ mùi thơm thanh mát và vị the ấm quen thuộc.
Thế nhưng, quan niệm "cứ thảo mộc là an toàn" lại là một hiểu lầm phổ biến và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các hoạt chất sinh học tự nhiên trong thực vật vẫn có thể gây ra những tương tác sinh hóa phức tạp trong cơ thể. Khi mang thai, cơ địa của người mẹ thay đổi rất lớn về nội tiết và chuyển hóa, khiến cơ thể trở nên nhạy cảm hơn trước bất kỳ hoạt chất lạ nào nạp vào đường tiêu hóa.
Cơ chế sinh học bất ngờ đằng sau cơn ốm nghén
Mặc dù ốm nghén khiến người mẹ cảm thấy vô cùng kiệt sức và bất tiện, nhưng nghiên cứu y khoa cho thấy hiện tượng này có thể mang một vai trò sinh học tích cực đối với thai kỳ [1]. Buồn nôn và nôn trong giai đoạn sớm được ghi nhận có liên quan đến việc giảm nguy cơ sảy thai, giảm nguy cơ sinh non, giảm tỷ lệ trẻ sinh ra bị nhẹ cân và giảm nguy cơ tử vong chu sinh [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã đưa ra giả thuyết sinh học giải thích cơ chế này [1]. Cụ thể, các tác giả chỉ ra rằng tình trạng buồn nôn và nôn ở thai kỳ sớm bắt nguồn từ sự bài tiết của hormone hCG và hormone thyroxine [1]. Quá trình này làm giảm lượng năng lượng nạp vào của người mẹ [1].
Khi năng lượng nạp vào sụt giảm, nồng độ các hormone đồng hóa trong cơ thể mẹ như insulin và yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) cũng bị hạ thấp [1]. Việc ức chế quá trình tổng hợp mô của mẹ trong giai đoạn đầu thai kỳ này giúp đảm bảo sự phân chia chất dinh dưỡng ưu tiên tối đa cho bánh nhau đang phát triển [1]. Cả nghiên cứu trên người và động vật đều ghi nhận việc giảm lượng năng lượng nạp vào ở giai đoạn đầu mang thai có liên quan đến sự gia tăng trọng lượng của nhau thai [1].
Ngoài ra, dữ liệu nghiên cứu cũng cho thấy có mối liên hệ thuận giữa triệu chứng ốm nghén và chỉ số khối cơ thể (BMI) trước khi thụ thai [1]. Cụ thể, những phụ nữ có thể trạng thiếu cân trước khi mang thai thường trải qua các triệu chứng ốm nghén ít nghiêm trọng hơn so với những người có chỉ số BMI bình thường [1]. Điều này cho thấy ốm nghén không đơn thuần là một trục trặc cần phải "dập tắt" bằng mọi giá, mà là phản ứng sinh lý gắn liền với sự phát triển của thai nhi [1].
Khoa học nói gì về độ an toàn của thảo dược trị ốm nghén?
Nhằm tìm hiểu bức tranh tổng thể về việc dùng thảo mộc khi mang thai, một nghiên cứu khảo sát y văn công bố vào năm 2000 đã tiến hành rà soát toàn bộ các cơ sở dữ liệu y tế, điều dưỡng và khoa học lớn bằng tiếng Anh, đồng thời khảo sát 300 trang thông tin điện tử, diễn đàn mạng, sách và tạp chí đại chúng [2].
Mục tiêu của cuộc khảo sát là điều tra việc sử dụng thảo dược trong điều trị ốm nghén và đặc biệt chú trọng đến tính an toàn của chúng [2]. Kết quả thu được từ nghiên cứu này khiến giới y khoa vô cùng lưu tâm: Việc tìm kiếm trên các cơ sở dữ liệu y tế chính thống đã thất bại trong việc tìm thấy bất kỳ bài báo nào báo cáo cụ thể về các điều tra liên quan đến tính an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ [2].
Trong khi đó, trên các nguồn tài liệu phi y tế, có tới 75 trong số 300 nguồn (tương đương 25%) trích dẫn việc sử dụng thảo mộc cho phụ nữ mang thai [2]. Bốn loại thảo dược được nhắc đến nhiều nhất để chữa ốm nghén lần lượt là gừng (55%), mâm xôi (63%), bạc hà (44%) và cúc la mã (37%) [2]. Tuy nhiên, các nguồn đại chúng này hoàn toàn không có sự thống nhất về độ an toàn [2].
Chẳng hạn, có 16 nguồn (12%) xếp gừng vào nhóm không an toàn trong thai kỳ, 11 nguồn (15%) đánh giá lá mâm xôi không an toàn, và có 7 nguồn (6%) coi cúc la mã cùng bạc hà là không an toàn cho phụ nữ có thai [2]. Nghiên cứu kết luận rằng dù thảo dược thường được xem là phương pháp tự nhiên không dùng thuốc, nhưng thông tin mâu thuẫn cùng sự khan hiếm nghiêm trọng của các nghiên cứu gốc về an toàn đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng [2]. Đáng chú ý, trần bì (vỏ quýt) thậm chí còn không nằm trong danh sách các thảo dược phổ biến có dữ liệu kiểm chứng trong nghiên cứu này [2].
Đánh giá an toàn của vỏ quýt: Từ phòng thí nghiệm đến đời sống
Trần bì thực chất là vỏ của các loại quả thuộc chi Citrus (cam, chanh, quýt) được chế biến khô. Để hiểu rõ hơn về tính chất hóa học và độc tính của nhóm nguyên liệu này, chúng ta có thể tham khảo một đánh giá an toàn toàn diện được công bố vào năm 2021 bởi Hội đồng Chuyên gia về An toàn Thành phần Mỹ phẩm [3].
Nghiên cứu này đã tiến hành đánh giá độ an toàn của 47 thành phần có nguồn gốc từ vỏ chi Citrus, vốn được sử dụng chủ yếu với chức năng dưỡng da [3]. Hội đồng chuyên gia kết luận rằng các thành phần từ vỏ Citrus an toàn theo thực hành sử dụng và nồng độ hiện tại trong các sản phẩm mỹ phẩm (cả dạng rửa trôi và lưu lại trên da), với điều kiện chúng được điều chế không gây kích ứng, không mẫn cảm [3]. Đặc biệt, đối với các sản phẩm lưu lại trên da, hàm lượng chất 5-methoxypsoralen (5-MOP) không được vượt quá 0,0015% (tức 15 ppm) [3].
Hội đồng cũng lưu ý các nhà sản xuất cần áp dụng quy trình sản xuất tốt để giới hạn tạp chất trong nguyên liệu thực vật, đồng thời cảnh giác vì các sản phẩm cuối có thể chứa nhiều thành phần thực vật có hoạt chất đáng lo ngại tương tự nhau [3].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn then chốt của bằng chứng khoa học này: Nghiên cứu năm 2021 đánh giá vỏ chi Citrus khi dùng bôi ngoài da trong ngành mỹ phẩm, hoàn toàn không phải nghiên cứu về việc hấp thu qua đường tiêu hóa khi uống [3]. Càng không có dữ liệu đánh giá độ an toàn của việc dung nạp trần bì qua đường uống trên cơ thể phụ nữ mang thai [3]. Do đó, chúng ta không thể lấy kết luận an toàn trong mỹ phẩm ngoài da để khẳng định rằng uống nước trà trần bì là an toàn cho thai phụ [3].
Lỗ hổng bằng chứng và nguy cơ tiềm ẩn từ trần bì trôi nổi
Sự thiếu vắng nghiên cứu lâm sàng về trà trần bì trên thai phụ đồng nghĩa với việc y học hiện đại chưa có câu trả lời chính xác cho câu hỏi: Liều lượng tối đa của trần bì trong ngày đối với thai phụ là bao nhiêu? Không có con số miligam hay số lượng gam vỏ quýt cụ thể nào được xác lập an toàn trong y văn [1, 2].
Bên cạnh vấn đề liều lượng, một rủi ro thực tế rất lớn đối với trà trần bì hiện nay là nguồn gốc xuất xứ và quy trình bảo quản. Vỏ quýt tươi nếu không được canh tác theo chuẩn hữu cơ rất dễ tồn dư lượng lớn thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất chống nấm mốc hoặc chất bảo quản bề mặt [3]. Khi sấy khô và cất giữ lâu năm thành trần bì, nếu không áp dụng quy trình chế biến chuẩn mực, dược liệu rất dễ bị nhiễm tạp chất, vi nấm hoặc độc tố vi nấm [3].
Những chất độc hại này khi được hãm cùng nước sôi sẽ hòa tan vào tách trà, đi thẳng vào cơ thể thai phụ. Ở giai đoạn đầu thai kỳ, hàng rào bảo vệ thai nhi còn non nớt, bất kỳ độc chất hay tạp chất chuyển hóa nào cũng có thể dẫn tới những rủi ro khó lường.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Trước tình trạng thiếu hụt dữ liệu khoa học về độ an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ [2], nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng cao nhất chính là phụ nữ đang mang thai trong 3 tháng đầu. Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của thai nhi đang thành hình, đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt nhất về mọi loại thực phẩm và thức uống đưa vào cơ thể.
Những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, sinh non hoặc chảy máu âm đạo bất thường không nên tự ý dùng các loại trà thảo mộc chưa rõ liều lượng an toàn. Ngoài ra, những phụ nữ mang thai có bệnh lý nền mạn tính, bệnh đường tiêu hóa nặng hoặc đang phải sử dụng thuốc điều trị theo toa từ bác sĩ cũng không được tùy tiện uống trà trần bì đậm đặc vì nguy cơ tương tác với thuốc chưa được nghiên cứu đầy đủ [2].
Đối với những thai phụ bị nghén nặng đến mức nôn mửa liên tục, không thể ăn uống, mất nước hoặc sụt cân nghiêm trọng, trà thảo mộc không phải là giải pháp phù hợp. Đây là tình trạng bệnh lý đòi hỏi phải có sự can thiệp y tế kịp thời từ các bác sĩ sản khoa để bù dịch, bù điện giải và điều trị chuyên sâu, tránh gây nguy hiểm cho cả mẹ và con.
Áp dụng thực tế an toàn để giảm cảm giác buồn nôn
Nếu không nên vội vã dùng trà trần bì đậm đặc để trị ốm nghén, mẹ bầu nên làm gì để vượt qua giai đoạn nhạy cảm này một cách an toàn? Dưới đây là những hướng tiếp cận thực tế dựa trên nguyên lý dinh dưỡng và y học thường thức:
Thứ nhất, tận dụng mùi hương tự nhiên thay vì uống trực tiếp. Tinh dầu từ vỏ quýt hoặc vỏ cam tươi có thể giúp giảm cảm giác lợm giọng, buồn nôn nhờ tác động lên khứu giác. Thay vì uống một lượng lớn dịch chiết trần bì vào dạ dày, mẹ bầu chỉ cần dùng một miếng vỏ quýt tươi sạch, bóp nhẹ để tinh dầu tỏa ra không khí hoặc ngửi nhẹ khi cơn buồn nôn ập đến. Cách làm này vừa hạn chế tối đa việc hấp thu các chất chưa rõ độ an toàn vào máu, vừa tạo cảm giác thư giãn, dễ chịu.
Thứ hai, chia nhỏ bữa ăn trong ngày. Vì việc giảm năng lượng nạp vào trong thai kỳ sớm là hiện tượng phổ biến [1], thai phụ không nên ép bản thân ăn các bữa ăn quá lớn khiến dạ dày quá tải. Hãy chia thành 5-6 bữa nhỏ trong ngày, ưu tiên thức ăn thanh đạm, ít dầu mỡ, dễ tiêu hóa và dùng khi còn ấm hoặc nguội vừa phải để giảm mùi thức ăn kích thích cơn nôn.
Thứ ba, nếu vẫn mong muốn sử dụng trà trần bì như một thói quen giải khát nhẹ nhàng, thai phụ chỉ nên hãm vài sợi vỏ quýt mỏng trong nước thật loãng, chỉ dùng lượng vừa phải và thỉnh thoảng nhấp vài ngụm nhỏ, tuyệt đối không sắc uống đặc như thuốc. Vỏ quýt sử dụng bắt buộc phải có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đảm bảo quy chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm. Quan trọng nhất, trước khi sử dụng đều đặn bất kỳ thảo dược nào, thai phụ cần tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng đang theo dõi thai kỳ của mình.
Tóm lại, ốm nghén là một phản ứng sinh lý thường gặp và có thể mang lại những tác động tích cực đối với sự phát triển của nhau thai trong giai đoạn sớm [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện nay chưa thể khẳng định tính an toàn hay xác định liều lượng chuẩn của trà trần bì đối với phụ nữ mang thai [1, 2]. Sự thận trọng, lắng nghe cơ thể và tuân thủ hướng dẫn y khoa chính thống luôn là chìa khóa vàng giúp người mẹ bảo vệ sức khỏe của bản thân và bé yêu suốt thai kỳ.
