Polyphenol trong quả mọng: Giảm nguy cơ nhiễm khuẩn hô hấp?

Nhiễm khuẩn đường hô hấp trên luôn là nỗi lo thường trực đối với những người thường xuyên tập luyện thể thao cường độ cao. Nhiều vận động viên chạy bộ thường xuyên gặp phải tình trạng đau họng, nghẹt mũi hoặc sốt nhẹ ngay sau những giai đoạn tập luyện căng thẳng. Nhiều người đặt câu hỏi liệu các hợp chất tự nhiên, đặc biệt là polyphenol hay flavonoid từ quả mọng như việt quất, có thực sự giúp giảm bớt nguy cơ mắc bệnh hô hấp hay không.

Để trả lời thẳng vào vấn đề, dữ liệu khoa học thực tế hiện nay cho thấy các triệu chứng hô hấp trên ở người chạy bộ không hoàn toàn xuất phát từ sự tấn công của virus hay vi khuẩn, và chưa có đủ cơ sở thử nghiệm lâm sàng xác thực để khẳng định flavonoid từ việt quất giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh. Dù các loại quả mọng mang lại giá trị dinh dưỡng tốt, việc coi polyphenol như một "lá chắn" dứt điểm chứng viêm đường hô hấp sau khi chạy là nhận định chưa được khoa học chứng minh đầy đủ.

Căn nguyên hô hấp ở người chạy bộ: Bản chất là gì?

Đường niêm mạc của hệ tiêu hóa, hô hấp và tiết niệu ở một người trưởng thành có diện tích bề mặt trải rộng hơn 400 m2 ^[1]. Đây chính là cửa ngõ chính tiếp xúc với các tác nhân gây nhiễm trùng tiềm tàng từ môi trường ngoài ^[1]. Trong cơ chế tự bảo vệ tự nhiên, kháng thể bề mặt IgA (SIgA) đại diện cho khoảng 70% tổng lượng kháng thể do động vật có vú sản xuất, đóng vai trò ngăn chặn mầm bệnh bám dính và xâm nhập ^[1]. Khi nồng độ IgA trong nước bọt sụt giảm, nguy cơ khởi phát các bệnh lý hô hấp trên sẽ gia tăng ^[1].

Tuy nhiên, các biểu hiện viêm đường hô hấp trên liên quan đến vận động thể thao lại mang cơ chế khá phức tạp ^[1]. Nhiều nghiên cứu đặt nghi vấn rằng các triệu chứng này phản ánh tình trạng viêm do gắng sức thể chất hơn là một ca nhiễm trùng thực sự ^[1]. Yếu tố đa hình di truyền liên quan đến sự biểu hiện cao của các gene mã hóa protein tiền viêm, đơn cử như cytokine interleukin-6, có thể làm tăng tần suất xuất hiện triệu chứng đường hô hấp dù không hề có sự hiện diện của mầm bệnh ^[1].

Bên cạnh đó, việc luyện tập hoặc thi đấu cường độ cao làm suy giảm tạm thời nồng độ kháng thể SIgA trong nước bọt ^[2]. Nhiều tác nhân gây căng thẳng trong tập luyện thể thao đã được ghi nhận làm tăng nguy cơ phát sinh bệnh ^[2]. Dẫu vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn khẳng định rằng chỉ số SIgA đơn độc chưa đủ khả năng dự đoán chính xác tuyệt đối nguy cơ mắc bệnh hô hấp trên ở người chơi thể thao ^[2].

Gánh nặng bệnh hô hấp trên qua các con số thực tế

Để hiểu rõ mức độ ảnh hưởng của vấn đề này, các nhà nghiên cứu y học thể thao đã thực hiện nhiều cuộc giám sát quy mô lớn trên các vận động viên chuyên nghiệp. Một nghiên cứu theo dõi trong 11 giải vô địch điền kinh quốc tế từ năm 2009 đến 2017 với 12.594 vận động viên tham gia đã ghi nhận 546 trường hợp mắc bệnh trong 59 ngày thi đấu ^[3]. Tỷ lệ mắc bệnh chung đạt mức 43,4 ca trên 1.000 vận động viên hoặc 1,2 ca trên 1.000 ngày vận động viên ^[3].

Đáng chú ý, nhiễm khuẩn đường hô hấp trên chính là mặt bệnh được báo cáo nhiều nhất, chiếm tỷ lệ 18,7% trong tổng số các ca bệnh ^[3]. Con số này vượt qua cả các tình trạng mệt mỏi/hạ huyết áp do tập luyện (15,4%) và viêm dạ dày ruột (13,2%) ^[3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng 28,8% tổng số ca bệnh nói chung dự kiến sẽ khiến vận động viên phải nghỉ thi đấu hoặc gián đoạn tập luyện ^[3]. Mặc dù tỷ lệ mắc bệnh nói chung ở các môn sức bền ngoài trời cao hơn so với các môn bộc phát sức mạnh (tỷ số nguy cơ tương đối RR = 1,87; khoảng tin cậy 95%: 1,58 đến 2,23), tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn đường hô hấp trên giữa hai nhóm này lại tương đương nhau ^[3].

Một nghiên cứu khác tiến hành tại Giải Vô địch Điền kinh Trong nhà Châu Âu năm 2011 tại Paris cũng ghi nhận bức tranh tương tự trên 631 vận động viên ^[4]. Tổng cộng có 18 ca bệnh được ghi nhận, đạt tỷ lệ 28,5 ca trên 1.000 vận động viên, trong đó 17% trường hợp dẫn đến việc gián đoạn tập luyện ^[4]. Trong số đó, nhiễm khuẩn đường hô hấp trên tiếp tục là chẩn đoán chiếm vị trí cao nhất với 8 ca, tương đương 44% tổng số bệnh, xếp trên dị ứng hô hấp trên (17%) và viêm dạ dày ruột (17%) ^[4]. Tỷ lệ bệnh tật trong nhà nhìn chung thấp hơn ngoài trời do thời gian thi đấu ngắn hơn và các cự ly chạy cũng ngắn hơn ^[4].

Đi tìm sự thật: Có phải cứ đau họng là do vi khuẩn?

Quan niệm phổ biến cho rằng vận động viên tập luyện nặng luôn dễ bị nhiễm khuẩn hơn người bình thường đã bị lung lay bởi nhiều bằng chứng khoa học. Một nghiên cứu công bố năm 2020 so sánh 20 nữ vận động viên chạy cự ly đỉnh cao với 20 người ít vận động trong 2,5 tháng mùa lạnh đã đưa ra kết quả bất ngờ ^[5]. Nhóm vận động viên và nhóm đối chứng được bắt cặp tương đồng về độ tuổi, tình trạng dinh dưỡng và nơi sinh sống ^[5].

Kết quả cho thấy số đợt ốm trung bình ở nhóm chạy bộ đỉnh cao là 1,0 ± 0,8 đợt, thấp hơn mức 1,4 ± 0,8 đợt ở nhóm ít vận động, tuy nhiên sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê (P > 0,05) ^[5]. Thời gian mắc bệnh trung bình giữa nhóm vận động viên (5,4 ± 3,8 ngày) và nhóm đối chứng (5,6 ± 3,0 ngày) cũng không có sự chênh lệch đáng kể (P > 0,05) ^[5]. Nhóm chạy bộ không ghi nhận ca bệnh nặng nào, qua đó bác bỏ giả định rằng vận động viên đỉnh cao luôn chịu rủi ro nhiễm khuẩn hô hấp trên cao hơn, có thể nhờ vào trạng thái sinh lý thích nghi hoặc hiệu ứng đáp ứng lặp lại khi tập luyện ^[5].

Quan trọng hơn, một nghiên cứu tiền cứu năm 2007 theo dõi trong 5 tháng trên 32 vận động viên ba môn phối hợp và đạp xe đỉnh cao, 31 vận động viên phong trào cùng 20 người đối chứng ít vận động đã làm rõ căn nguyên của các triệu chứng này ^[6]. Các đối tượng có triệu chứng hô hấp đều được lấy mẫu dịch ngoáy họng và mũi để xét nghiệm vi sinh, nuôi cấy và kỹ thuật PCR ^[6].

Nghiên cứu ghi nhận 37 đợt bệnh hô hấp trên ở 28 cá nhân, trong đó tỷ số tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm đỉnh cao cao gấp 4,50 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,91 đến 10,59) so với nhóm phong trào ^[6]. Thế nhưng, các tác nhân truyền nhiễm chỉ được tìm thấy ở 11 trong tổng số 37 đợt bệnh (chiếm chưa đầy 30%) ^[6]. Rhinovirus là mầm bệnh phổ biến nhất được phân lập ^[6]. Điểm số nghiêm trọng về triệu chứng và suy giảm chức năng cao hơn rõ rệt ở những trường hợp thực sự phát hiện mầm bệnh, đặc biệt vào ngày thứ 3 và thứ 4 của đợt bệnh ^[6]. Phát hiện này chỉ ra rằng phần lớn các triệu chứng hô hấp ở người chạy bộ bắt nguồn từ các phản ứng viêm không nhiễm khuẩn, khiến việc kỳ vọng dùng hoạt chất kháng sinh hay diệt khuẩn tự nhiên giải quyết được tận gốc vấn đề trở nên thiếu căn cứ ^[6].

Bằng chứng về can thiệp dinh dưỡng đối với miễn dịch thể thao

Trong lĩnh vực dinh dưỡng thể thao, các nỗ lực tìm kiếm giải pháp hạn chế tình trạng suy giảm miễn dịch tạm thời sau vận động nặng vẫn đang tiếp diễn ^[7]. Nhiều nghiên cứu đã tập trung đánh giá các chất bổ sung có hoạt tính sinh học nhằm duy trì hàng rào phòng thủ của cơ thể ^[7].

Chẳng hạn, việc bổ sung sữa non của bò (bovine colostrum) đã được nghiên cứu như một giải pháp dinh dưỡng giúp duy trì tính toàn vẹn của hàng rào ruột, củng cố chức năng miễn dịch và làm giảm nguy cơ xuất hiện các triệu chứng hô hấp trên ở người tập luyện thể thao cường độ nặng ^[7]. Các bằng chứng cho thấy việc sử dụng hàng ngày trong nhiều tuần có thể hỗ trợ hệ miễn dịch thông qua các thành phần hoạt tính sinh học nhỏ sống sót qua quá trình tiêu hóa ^[7].

Tuy vậy, đối với hoạt chất polyphenol và flavonoid chiết xuất từ quả mọng (như quả việt quất), dữ liệu nghiên cứu đối chứng quy mô lớn khẳng định khả năng ngăn ngừa trực tiếp các ca nhiễm khuẩn hô hấp ở người chạy bộ vẫn còn thiếu hụt. Việc đánh đồng tác dụng chống oxy hóa tổng quát trong phòng thí nghiệm với khả năng bảo vệ người chạy bộ khỏi các tác nhân gây bệnh đường hô hấp trên thực tế là một bước nhảy vọt chưa có đủ cơ sở lâm sàng chắc chắn.

Ai nên thận trọng khi theo đuổi các phương pháp tự điều trị?

Người chạy bộ và người tập thể dục cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng về công dụng phòng bệnh của các chất chiết xuất từ thực vật. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường ở đường thở, việc tự ý bổ sung các sản phẩm chứa hàm lượng polyphenol cô đặc thay cho can thiệp y tế có thể dẫn đến những hệ quả không mong muốn.

Những người có tiền sử dị ứng thực phẩm, hội chứng ruột kích thích hoặc đang gặp các vấn đề về đường tiêu hóa cần cẩn trọng khi dùng các chế phẩm quả mọng cô đặc hoặc dạng bột chiết xuất. Hàm lượng đường tự nhiên hoặc chất phụ gia trong các sản phẩm thương mại có thể gây khó chịu dạ dày khi đang vận động.

Đặc biệt, nếu các triệu chứng hô hấp không dừng lại ở vùng tai mũi họng mà lan xuống đường hô hấp dưới (như ho sâu, khó thở, tức ngực), người tập luyện cần dừng chạy ngay lập tức. Các bằng chứng y khoa cho thấy những triệu chứng liên quan đến tổn thương đường hô hấp dưới thường kéo dài thời gian mắc bệnh và làm chậm đáng kể quá trình quay trở lại thể thao ^[8]. Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự chữa bệnh bằng thực phẩm chức năng.

Lời khuyên áp dụng thực tế và khoa học cho người chạy bộ

Để bảo vệ đường hô hấp và tối ưu hóa sức khỏe trong quá trình tập luyện, người chạy bộ nên xây dựng một chiến lược toàn diện dựa trên lối sống thay vì chỉ trông chờ vào một loại thực phẩm đơn lẻ:

• Bổ sung quả mọng như một phần của chế độ ăn cân bằng: Người tập có thể ăn việt quất tươi, dâu tây hoặc mâm xôi vào bữa phụ, trộn cùng sữa chua hoặc yến mạch. Đây là nguồn cung cấp vitamin, chất xơ và chất chống oxy hóa lành mạnh cho cơ thể, nhưng không nên coi chúng là thuốc chống nhiễm trùng.
• Kiểm soát khối lượng tập luyện: Vì các giai đoạn tập luyện kiệt sức làm suy giảm nồng độ kháng thể bề mặt ^[2], việc tăng cự ly hoặc cường độ chạy cần được thực hiện từ từ, có các tuần giảm tải để hệ miễn dịch kịp phục hồi.
• Giữ ấm và bảo vệ đường thở: Khi chạy trong thời tiết lạnh hoặc môi trường ô nhiễm, việc đeo khăn che mặt mỏng hoặc hít thở đúng kỹ thuật sẽ giúp giảm bớt hiện tượng kích ứng niêm mạc gây viêm không nhiễm khuẩn ^[6].
• Chú trọng phục hồi cơ bản: Ngủ đủ giấc từ 7-9 tiếng mỗi đêm, uống đủ nước và bổ sung đủ lượng carbohydrate sau các buổi chạy dài là những biện pháp nền tảng đã được kiểm chứng để duy trì sức đề kháng tổng thể.

Tóm lại, dù quả mọng chứa nhiều hợp chất polyphenol có lợi cho sức khỏe tổng thể, chưa có bằng chứng thuyết phục để khẳng định chúng giúp người chạy bộ ngăn chặn triệt để nguy cơ nhiễm khuẩn đường hô hấp trên. Phần lớn các cơn đau họng hay nghẹt mũi sau tập luyện có thể chỉ là phản ứng viêm do gắng sức chứ không hẳn do vi sinh vật gây ra ^[6]. Người chạy bộ nên duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng, quản lý cường độ bài tập hợp lý và luôn tìm kiếm sự tư vấn y tế khi xuất hiện triệu chứng kéo dài.