Probiotic có giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD)?

Nhiều người đi khám sức khỏe định kỳ phát hiện men gan tăng cao kèm hình ảnh gan nhiễm mỡ trên siêu âm dù không hề uống rượu bia. Mối quan tâm về việc bảo vệ gan thông qua đường tiêu hóa dẫn đến câu hỏi liệu bổ sung men vi sinh (probiotic) có thực sự giúp cải thiện bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) hay không.

Các bằng chứng khoa học cho thấy probiotic mang lại tác động hỗ trợ tích cực trong việc giảm nồng độ các men gan chính như ALT, AST, đồng thời hỗ trợ cải thiện tình trạng tích tụ mỡ ở gan [1, 2, 6]. Tuy nhiên, giải pháp này chỉ đóng vai trò bổ trợ lâm sàng, không thể thay thế cho can thiệp lối sống hoặc điều trị y khoa nền tảng [2, 4, 7].

Trục ruột - gan: Cơ chế vi khuẩn tác động đến tế bào gan

Ống tiêu hóa và gan liên kết mật thiết qua hệ thống tĩnh mạch cửa, tạo nên cấu trúc y học gọi là "trục ruột - gan" [1, 3]. Khi hệ vi sinh đường ruột mất cân bằng, các chất chuyển hóa gây viêm và độc tố từ ruột có thể xâm nhập dòng máu chuyển thẳng về gan ^[1]. Tình trạng này kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ, đẩy nhanh tiến trình tích tụ chất béo và làm tổn thương các tế bào gan [4, 5].

Probiotic chứa các chủng vi khuẩn sống có lợi, giúp tái lập trật tự vi sinh đường ruột [1, 4]. Việc ức chế các tác nhân gây viêm và điều hòa vi sinh vật giúp hạn chế các yếu tố trung gian gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), giảm áp lực chuyển hóa lên gan và hỗ trợ hạn chế thoái hóa mỡ tế bào gan [3, 4, 8].

Bằng chứng phân tích gộp về men gan ALT và AST

Tác động rõ nét nhất của probiotic được ghi nhận qua sự sụt giảm nồng độ men gan trong huyết thanh [1, 2, 3]. Men gan ALT (alanine aminotransferase) và AST (aspartate transaminase) là những chỉ dấu quan trọng cho thấy màng tế bào gan đang bị viêm hoặc phá hủy [1, 5].

Một phân tích gộp năm 2021 tổng hợp 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 352 bệnh nhân NAFLD đã chứng minh: nhóm dùng probiotic giảm đáng kể nồng độ ALT, AST và cholesterol toàn phần so với nhóm đối chứng ^[2]. Phân tích dưới nhóm còn chỉ ra dùng từ 3 chủng probiotic trở lên hoặc can thiệp trên 3 tháng giúp cải thiện thêm chỉ số khối cơ thể (BMI) ^[2].

Quy mô lớn hơn, nghiên cứu phân tích gộp năm 2019 rà soát 28 thử nghiệm lâm sàng trên 1.555 bệnh nhân NAFLD sử dụng probiotic từ 4 đến 28 tuần ^[3]. Kết quả ghi nhận mức giảm ALT trung bình là -13,40 IU/L (khoảng tin cậy 95%: -17,03 đến -9,77), AST giảm -13,54 IU/L (khoảng tin cậy 95%: -17,86 đến -9,22), men gamma-glutamyl transpeptidase giảm -9,88 IU/L, kèm sự cải thiện nồng độ insulin và chỉ số kháng insulin HOMA-IR ^[3].

Trước đó, một phân tích gộp năm 2013 trên 4 thử nghiệm RCT với 134 bệnh nhân NAFLD/NASH cũng ghi nhận mức giảm ALT là -23,71 IU/L và AST là -19,77 IU/L, kèm suy giảm nồng độ TNF-alpha và HOMA-IR ^[4].

Tác động đối với độ tích tụ mỡ ở gan

Ngoài việc hạ men gan, mối quan tâm lớn là liệu probiotic có làm giảm lượng mỡ đóng trong nhu mô gan hay không. NAFLD đặc trưng bởi sự tích lũy lipid bất thường dạng triglyceride bên trong tế bào gan ^[5].

Nghiên cứu trên 30 bệnh nhân viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu (NASH) tại Bệnh viện Đại học Zagazig chia làm 2 nhóm theo dõi từ 2014 đến 2016 ^[5]. Nhóm can thiệp 15 bệnh nhân uống probiotic cho thấy sự sụt giảm men gan rõ rệt, cải thiện triệu chứng khó tiêu và dung nạp tốt trên các tiêu chí đánh giá sinh thiết và siêu âm ổ bụng ^[5].

Ở đối tượng trẻ em mắc NAFLD, phân tích gộp năm 2022 trên 4 thử nghiệm RCT với 238 bệnh nhi chỉ ra probiotic tạo ra sự cải thiện đáng kể trên siêu âm về tình trạng thoái hóa mỡ gan (steatosis), hạ ALT (-7,51 IU/L), hạ AST (-6,46 IU/L), cùng mức giảm cholesterol toàn phần và triglyceride ^[6].

Trên mô hình động vật, thử nghiệm năm 2023 trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo trong 8 tuần cho thấy việc bổ sung sữa lên men chứa chủng Lactobacillus rhamnosus hsryfm 1301 làm giảm rõ rệt số lượng không bào mỡ trong tế bào gan, hạ men gan và nồng độ acid béo tự do ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh cho gan

Nhiều người ngộ nhận rằng uống men vi sinh có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh gan nhiễm mỡ. Thực tế, đến nay chưa có liệu pháp dùng thuốc đặc hiệu tuyệt đối nào thay thế được việc thay đổi lối sống [4, 7].

Probiotic đóng vai trò liệu pháp bổ trợ, hỗ trợ cải thiện chuyển hóa và bảo vệ tế bào gan [2, 4]. Không thể phó mặc sức khỏe cho thực phẩm bổ sung trong khi vẫn duy trì chế độ ăn nhiều calo, ít vận động. Việc xem probiotic như "thần dược thải độc gan" là quan niệm sai lầm, bởi hiệu quả còn phụ thuộc vào lối sống tổng thể ^[8].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu phân tích gộp cho kết quả khả quan, một số nghiên cứu hệ thống vẫn đưa ra nhận định thận trọng. Nghiên cứu tổng quan năm 2017 đánh giá dinh dưỡng và vận động ở bệnh nhi NAFLD kết luận các bằng chứng từ probiotic vẫn cho kết quả hỗn hợp, chưa đồng nhất tuyệt đối giữa các thử nghiệm ^[8].

Các chủng vi khuẩn được nghiên cứu bao gồm chủng đơn lẻ như Lactobacillus, Bifidobacterium hoặc dạng synbiotic đa chủng phối hợp [4, 6]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh bằng chứng hiện tại vẫn chưa thể xác định chính xác chủng vi khuẩn nào tối ưu nhất cũng như liều dùng lý tưởng ^[6]. Do đó, cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để xác định cơ chế sâu hơn và chuẩn hóa phác đồ can thiệp [4, 6].

Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?

Dù probiotic nhìn chung an toàn, việc tự ý bổ sung liều cao không được khuyến khích cho mọi đối tượng. Người có bệnh lý nền mạn tính, bệnh gan tiến triển nặng sang xơ gan mất bù, hoặc người suy giảm miễn dịch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người đang trong quá trình điều trị thuốc đặc trị cũng cần có sự tư vấn y khoa để tránh các tương tác đường tiêu hóa không mong muốn.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Để hỗ trợ chức năng gan, người bệnh có thể cân nhắc bổ sung các chế phẩm chứa các chủng đã được thử nghiệm như Lactobacillus hoặc Bifidobacterium, hoặc dùng thực phẩm lên men tự nhiên [4, 6, 8].

Thời gian can thiệp được ghi nhận có hiệu quả trong các nghiên cứu thường kéo dài từ 4 tuần đến trên 3 tháng [1, 2]. Quan trọng nhất, việc dùng men vi sinh phải đi kèm biện pháp giảm cân khoa học, ăn chế độ giảm tải đường bột và tăng cường vận động thể lực ^[8]. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa gan mật định kỳ để xét nghiệm men gan, siêu âm kiểm tra tiến triển thay vì chỉ tự theo dõi triệu chứng.

Probiotic cho thấy tiềm năng rõ rệt trong việc hỗ trợ hạ men gan ALT, AST và giảm thoái hóa mỡ ở người mắc NAFLD thông qua điều hòa trục ruột - gan [1, 2, 6]. Tuy nhiên, đây là giải pháp bổ trợ, cần được kết hợp đồng bộ với việc điều chỉnh dinh dưỡng, kiểm soát cân nặng và có sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế [2, 7].