Selen và bệnh hen suyễn: Vi chất này có giúp giảm cơn khó thở?

Nhiều người mắc bệnh hen suyễn thường xuyên đối mặt với các cơn khó thở, ho khan và tức ngực kéo dài mỗi khi thời tiết thay đổi hay đường thở bị kích ứng. Trong quá trình tìm kiếm các biện pháp giảm bớt triệu chứng ngoài việc dùng thuốc xịt, nhiều người truyền tai nhau việc bổ sung vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là selen.

Tuy nhiên, liệu việc bổ sung selen có thực sự giúp giảm nhẹ các cơn khó thở và cắt cơn hen hiệu quả như nhiều người kỳ vọng? Câu trả lời ngắn gọn theo các bằng chứng khoa học hiện tại là selen có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đường hô hấp và chống oxy hóa, nhưng việc bổ sung vi chất này từ thuốc hay thực phẩm chức năng chưa đủ bằng chứng chứng minh giúp cải thiện chức năng phổi hoặc cắt cơn khó thở rõ rệt.

Mối liên hệ giữa vi chất selen và bệnh hen suyễn

Bệnh hen phế quản đặc trưng bởi tình trạng tắc nghẽn đường thở có hồi phục, tăng tính phản ứng phế quản và viêm mạn tính, đi kèm mức độ căng thẳng oxy hóa cao mà nguyên nhân chủ yếu là do sự suy giảm của hệ thống phòng thủ chống oxy hóa trong cơ thể ^[1]. Để chống lại các phản ứng viêm và gốc tự do gây tổn hại mô hô hấp, cơ thể người dựa vào nhiều hệ thống enzyme bảo vệ.

Selen là một khoáng chất vi lượng thiết yếu tham gia vào cơ chế phòng vệ chống oxy hóa này với vai trò là coenzyme của glutathione peroxidase (GPx), một enzyme giữ nhiệm vụ tái chế glutathione để vô hiệu hóa các tác nhân gây oxy hóa ^[2]. Ngoài ra, selen giữ vai trò nền tảng trong hệ miễn dịch và bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa nói chung ^[3]. Thực vật là nguồn cung cấp selen chính trong chế độ ăn tại nhiều quốc gia trên toàn cầu, mặc dù lượng selen trong thực phẩm biến động tùy theo nồng độ khoáng chất này trong đất trồng ^[2].

Nồng độ selen ở người bệnh hen thực tế ra sao?

Nhiều nghiên cứu quan sát đã phát hiện ra rằng bệnh nhân mắc hen suyễn thường có nồng độ selen trong máu thấp hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh ^[2], ^[4]. Tình trạng thiếu hụt selen này thúc đẩy các nhà khoa học tìm hiểu xem đây là nguyên nhân kích hoạt bệnh hay chỉ là hậu quả của quá trình viêm kéo dài.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành đánh giá nồng độ selen trong huyết thanh của 103 bệnh nhân hen phế quản và đối chiếu cùng 103 người khỏe mạnh ^[1]. Kết quả cho thấy mức selen huyết thanh trung bình ở người mắc hen suyễn thấp hơn tới 2 lần so với nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[1]. Nghiên cứu không nhận thấy sự khác biệt về nồng độ selen khi phân tích theo giới tính hay độ tuổi của bệnh nhân ^[1].

Tuy vậy, những bệnh nhân có tiền sử gia đình mắc hen suyễn hoặc đang sử dụng thuốc hít lại có nồng độ selen huyết thanh thấp hơn lần lượt 8% và 7% so với nhóm còn lại, dù mức chênh lệch này chỉ ở ngưỡng có ý nghĩa thống kê ^[1]. Phân tích hồi quy đa biến khẳng định mối liên hệ nghịch biến rõ rệt giữa việc sử dụng thuốc hít với nồng độ selen trong máu kể cả sau khi đã hiệu chỉnh theo mức độ nghiêm trọng của bệnh hen ^[1]. Hiện tượng thiếu hụt selen có thể dẫn tới sự suy giảm phản ứng miễn dịch, do đó việc bổ sung selen được đặt giả thuyết là giúp điều chỉnh stress oxy hóa tại phổi và giảm nhẹ bệnh sinh của hen phế quản ^[1].

Mối liên hệ này cũng được phát hiện ở đối tượng nhỏ tuổi. Một nghiên cứu năm 2013 kiểm tra các chất chống oxy hóa huyết tương ở 35 trẻ em mắc hen dị ứng và 21 trẻ khỏe mạnh làm đối chứng ^[5]. Kết quả phân tích ghi nhận trẻ em bị hen có nồng độ chất chống oxy hóa huyết tương bao gồm vitamin A, vitamin E, selen và coenzyme Q10 thấp hơn đáng kể so với trẻ khỏe mạnh ^[5]. Đi cùng với đó, nhóm trẻ bị hen suyễn có tổng khả năng chống oxy hóa suy giảm, hàm lượng chất đánh dấu tổn thương oxy hóa malondialdehyde (MDA) gia tăng rõ rệt, và thể tích oxit nitric thở ra (FeNO) – một chỉ dấu phản ánh tình trạng viêm đường thở – cao hơn hẳn nhóm chứng ^[5].

Cơ chế kháng viêm của selen qua các mô hình thực nghiệm

Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học đã tìm cách làm rõ việc bổ sung selen tác động cụ thể ra sao lên phản ứng viêm của đường thở thông qua các mô hình động vật. Một tổng quan nghiên cứu năm 2021 tổng hợp lại nhiều bằng chứng thực nghiệm về vấn đề này ^[3].

Nghiên cứu trên mô hình động vật của Safaralizadek và cộng sự ghi nhận việc bổ sung selen giúp làm giảm giải phóng prostaglandin D2 và histamine từ các dưỡng bào (mast cells) chuột bị kích hoạt ^[3]. Một thí nghiệm khác do Jeoug cùng cộng sự thực hiện cho thấy việc xử lý trước bằng muối selen (selenite) trước khi gây mẫn cảm bằng ovalbumin (OVA) trên chuột mô phỏng hen dị ứng đã giúp triệt tiêu sự gia tăng của các phân tử bám dính và dòng tế bào viêm tràn vào phổi, đồng thời nâng cao hoạt tính của enzyme phụ thuộc selen GPx tại mô phổi ^[3].

Thêm vào đó, Jiang và cộng sự nhận thấy bổ sung selen trong giai đoạn mẫn cảm ovalbumin giúp làm giảm mạnh nồng độ các cytokine gây viêm bao gồm interleukin (IL)-4, IL-5, IL-13, IL-25 và IL-33, dù không ghi nhận thay đổi đối với mức kháng thể IgE toàn phần hoặc histamine ^[3]. Trong một mô hình chuột hen dị ứng với gián, nhóm nghiên cứu của Bansal quan sát thấy bổ sung selen giúp hạn chế tế bào viêm xâm nhập đường thở, giảm lượng kháng thể IgE huyết thanh và các cytokine tiền viêm như IL-4 và IL-5 trong dịch rửa phế quản phế nang (BALF), gia tăng cytokine kháng viêm IL-10 đồng thời nâng cao hoạt tính GPx ở mô phổi ^[3]. Dẫu vậy, nghiên cứu này lưu ý không có sự thay đổi nào xảy ra đối với tình trạng tăng phản ứng đường thở ^[3].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Dù các mô hình động vật thể hiện tiềm năng giảm phản ứng viêm, kết quả thu được từ các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên bệnh nhân hen suyễn lại mang tới bức tranh dè dặt hơn rất nhiều.

Một đánh giá tổng quan của Cochrane năm 2004 rà soát các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá hiệu quả của selen như một liệu pháp hỗ trợ cho bệnh nhân hen mạn tính ^[4]. Các chuyên gia chỉ chọn lọc được một thử nghiệm duy nhất gồm 24 bệnh nhân hen mạn tính đáp ứng đầy đủ tiêu chí ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận có cải thiện lâm sàng mang ý nghĩa thống kê ở nhóm bổ sung selen so với nhóm giả dược khi đánh giá lâm sàng chung, nhưng kết quả tích cực đó không được củng cố bằng các thay đổi có ý nghĩa ở những chỉ số khách quan độc lập của chức năng phổi và độ tăng phản ứng đường thở ^[4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2009 cũng dẫn ra các kết quả tương tự ^[2]. Trong một thử nghiệm quy mô nhỏ trên 12 người trưởng thành mắc bệnh hen, việc bổ sung selen trong 14 tuần cho thấy sự cải thiện ở các chỉ số lâm sàng nhưng không cải thiện các dấu hiệu khách quan của bệnh hen ^[2]. Ngay sau đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên lớn hơn nhiều trên 197 người lớn mắc hen suyễn, với phần lớn bệnh nhân đang được điều trị bằng thuốc hít chứa steroid, kết luận việc bổ sung selen kéo dài trong 24 tuần hoàn toàn không đem lại bất kỳ lợi ích lâm sàng nào ^[2].

Ở nhóm đối tượng trẻ em, việc bổ sung dưỡng chất nhìn chung đem lại biến chuyển trên các chỉ số sinh hóa. Nghiên cứu năm 2013 chỉ ra rằng việc uống bổ sung đều đặn các chế phẩm dinh dưỡng mang lại tác động tích cực đáng kể đối với nồng độ vitamin E, selen huyết tương, nâng cao tổng khả năng chống oxy hóa, hạ thấp lượng MDA và giảm lượng FeNO ở nhóm trẻ bị hen suyễn ^[5]. Việc bổ sung các hợp chất chống oxy hóa và kháng viêm cũng từng được ghi nhận là liên quan tới việc giảm dấu hiệu viêm đường thở hoặc kéo dài thời gian xuất hiện đợt cấp ^[6]. Tuy nhiên, tổng quan nghiên cứu y khoa khẳng định vẫn chưa có đủ bằng chứng khoa học vững chắc để khuyến cáo sử dụng các chế phẩm bổ sung vi chất dinh dưỡng nhằm mục đích bổ trợ cho các phác đồ điều trị hen quy chuẩn ^[7], ^[6].

Bổ sung quá mức selen có thể gây phản tác dụng

Trái với suy nghĩ của nhiều người rằng dùng càng nhiều vi chất bổ dưỡng sẽ càng tốt cho lá phổi, việc nạp lượng lớn selen có thể dẫn tới những tác động tiêu cực khó lường.

Các nghiên cứu khoa học cảnh báo việc bổ sung selen trong một số trường hợp thậm chí có thể làm tình trạng hen suyễn tiến triển trầm trọng hơn ^[3]. Cụ thể, nghiên cứu thực nghiệm của Hoffmann và các cộng sự đã nhấn mạnh vai trò hai mặt của vi chất này ^[3]. Nhóm tác giả phát hiện chế độ ăn nghèo selen trước khi kích hoạt hen ở mô hình chuột mẫn cảm dị ứng lại giúp động vật ít bị tổn thương hơn bởi bệnh, trong khi chế độ ăn giàu selen quá mức lại làm bệnh hen trở nên nặng nề hơn ^[3].

Đáng chú ý, mức bổ sung selen càng cao thì hoạt tính của enzyme GPx càng tăng, nhưng đồng thời số lượng tế bào viêm trong dịch rửa phế nang, hiện tượng tăng sản tế bào hình đài tiết nhầy (goblet cell), nồng độ kháng thể dị ứng IgE đặc hiệu và tính tăng phản ứng đường thở cũng tăng lên tỷ lệ thuận ^[3]. Điều này cho thấy khi hàm lượng selen từ khẩu phần vượt quá nhu cầu bình thường của cơ thể, vi chất này có nguy cơ kích thích thêm các phản ứng viêm bất lợi trên mô phổi ^[3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng với selen?

Người bệnh hen phế quản tuyệt đối không nên tự ý mua các loại viên uống selen liều cao để dùng mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Mặc dù nhiều bệnh nhân hen suyễn, đặc biệt là những người thường xuyên dùng thuốc hít steroid, có mức selen trong máu thấp hơn thông thường ^[1], sự thiếu hụt này cần được xét nghiệm và xác định rõ ràng tại cơ sở y tế thay vì tự phỏng đoán.

Những người đang sử dụng thuốc điều trị hen theo đơn bắt buộc phải duy trì thuốc đều đặn. Việc tự ý uống thực phẩm chức năng chứa selen rồi ngưng thuốc kiểm soát hen dạng hít là một sai lầm nguy hiểm có thể kích hoạt các cơn co thắt phế quản cấp tính, dẫn đến suy hô hấp. Đối với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ mắc hen, việc can thiệp dinh dưỡng hay bổ sung vi chất luôn cần sự theo dõi trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng và dị ứng hô hấp, bởi dữ liệu khoa học về lợi ích lâu dài của việc can thiệp này vẫn đang cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn kiểm chứng ^[7].

Hướng áp dụng thực tế an toàn qua lối sống và dinh dưỡng

Thay vì tìm kiếm các viên uống bổ sung đơn lẻ với liều lượng cao, người bệnh hen suyễn nên tối ưu hóa lượng selen thông qua chế độ ăn uống tự nhiên, đa dạng và cân bằng. Thực vật và các nguồn thực phẩm toàn phần là nguồn cung cấp selen lành mạnh nhất cho cơ thể mà không gây nguy cơ quá liều ^[2].

Để nâng cao sức đề kháng chung và hỗ trợ giảm căng thẳng oxy hóa, người bệnh nên:

• Xây dựng bữa ăn đa dạng với sự phối hợp phong phú của ngũ cốc, nấm, các loại hạt và rau củ để cơ thể hấp thu selen một cách tự nhiên theo nhu cầu sinh lý ^[2].
• Không tự ý dùng các viên uống chứa khoáng chất hay chất chống oxy hóa liều cao kéo dài khi chưa có xét nghiệm xác nhận cơ thể bị thiếu hụt ^[3], ^[7].
• Tuân thủ lịch tái khám định kỳ, phối hợp với bác sĩ chuyên khoa hô hấp để kiểm soát triệu chứng đường thở bằng thuốc hít tiêu chuẩn, tránh việc tự ý thay thế thuốc bằng bất cứ liệu pháp thảo dược hay vi chất nào ^[4].

Các bằng chứng khoa học cho thấy selen giữ vai trò nền tảng trong hệ thống phòng vệ chống oxy hóa của phổi, và nồng độ chất này thường bị suy giảm ở người mắc hen suyễn. Dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng cho tới nay chưa chứng minh được việc bổ sung selen giúp cải thiện chức năng thông khí của phổi hay làm biến mất các cơn khó thở. Người bệnh hãy xây dựng một chế độ ăn uống lành mạnh, giữ tinh thần lạc quan và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị y khoa để giữ cho đường thở luôn khỏe mạnh.