Quả lạc tiên cảnh ăn được không? Rủi ro ngộ độc từ quả non ít ai ngờ

Cây lạc tiên cảnh với hoa sặc sỡ và giàn lá xanh mát thường được nhiều gia đình trồng làm bóng mát hoặc trang trí sân vườn. Không ít người thấy cây kết trái liền nảy sinh ý định hái ăn thử hoặc ngắt lá tươi để nấu canh, sắc nước uống.

Liệu quả lạc tiên cảnh có ăn được không và việc dùng quả xanh hay lá tươi tiềm ẩn mối nguy nào? Câu trả lời là quả non và lá tươi của các loài thuộc chi lạc tiên chứa các hợp chất sinh xyanua độc hại, hoàn toàn không an toàn để dùng trực tiếp nếu chưa chín kỹ hoặc chưa qua xử lý phù hợp.

Nguy cơ ngộ độc từ hợp chất sinh xyanua trong chi lạc tiên

Các loài thuộc chi lạc tiên (danh pháp khoa học là Passiflora) mang đặc tính tự bảo vệ trước động vật ăn cỏ bằng cơ chế hóa học ^[1]. Khi mô thực vật bị nghiền nát, dập nát hoặc nhai nuốt, tế bào thực vật sẽ kích hoạt phản ứng giải phóng khí độc hydro xyanua (HCN) ^[1].

Chất độc này không tồn tại độc lập ngay từ đầu mà nằm dưới dạng các tiền chất gọi là cyanogenic glycoside [3, 7]. Độc tính tiềm tàng của nhóm chất này phát sinh từ quá trình phân hủy enzyme để sinh ra khí HCN, có thể gây ngộ độc xyanua cấp tính và liên quan đến căn nguyên của một số bệnh mạn tính ^[2].

Cơ chế gây độc của xyanua xuất phát từ việc khí HCN có ái lực rất mạnh với các ion Fe3+ ^[3]. Khi đi vào cơ thể, chất này ức chế mạnh hệ enzyme cytochrome oxidase, trực tiếp ngăn chặn quá trình vận chuyển oxy từ oxyhemoglobin tới các mô và tế bào ^[3]. Kết quả là các tế bào bị ngạt dù lượng oxy trong máu vẫn dồi dào.

Khoa học phát hiện những chất độc nào trong chi lạc tiên?

Nhiều phân tích thực vật học chi tiết đã vạch trần các phân tử độc tính tiềm ẩn bên trong thân, lá và quả của các loài lạc tiên (Passiflora).

Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã phân lập từ lá của loài chanh leo ăn được (Passiflora edulis) các glycoside tự nhiên hiếm gặp chứa phân tử đường D-allose gắn trực tiếp vào tâm cyanohydrin ^[4]. Đây là bằng chứng hóa học khẳng định mô lá của loài cây này chứa các phức hợp có khả năng sinh xyanua ^[4].

Tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu vào năm 2002, các nhà khoa học đã xác định thân và lá của loài Passiflora edulis chứa các cyanogenic glycoside mới gồm (2R)-beta-D-allopyranosyloxy-2-phenylacetonitrile và (2S)-beta-D-allopyranosyloxy-2-phenylacetonitrile ^[5]. Đi kèm với đó là một lượng nhỏ các chất sinh xyanua khác như (2R)-prunasin, sambunigrin và alloside của benzyl alcohol ^[5]. Đáng chú ý, các hợp chất sinh xyanua chính có mặt trong quả được phát hiện là (2R)-prunasin và (2S)-sambunigrin ^[5].

Không dừng lại ở loài phổ biến, một nghiên cứu khác công bố năm 2002 trên 19 loài thuộc chi Passiflora đã chứng minh sự phân bố rộng rãi của các dẫn xuất này ^[6]. Hợp chất passibiflorin được phân lập từ 6 loài gồm P. apetala, P. biflora, P. cuneata, P. indecora, P. murucuja và P. perfoliata, đồng thời đi kèm với các chất tetraphyllin A, deidaclin, tetraphyllin B, volkenin, epivolkenin và taraktophyllin ^[6].

Cũng trong công trình này, loài P. citrina được ghi nhận chứa passicapsin; P. herbertiana chứa tetraphyllin A, deidaclin, epivolkenin; P. discophora chứa tetraphyllin B và volkenin; còn loài P. x violacea (một loài lạc tiên cảnh lai thường gặp) chứa tetraphyllin B sulfate ^[6]. Thậm chí ở loài P. guatemalensis, hợp chất mới mang tên passiguatemalin đã được phân lập ^[6].

Cơ thể chuyển hóa độc tố quả non và lá tươi như thế nào?

Khả năng phát tán khí độc HCN khi các mô thực vật thuộc chi lạc tiên bị vò nát đã được kiểm chứng bằng thực nghiệm. Nghiên cứu năm 2020 trên hơn 2000 mẫu đo khí bằng thiết bị cầm tay cho thấy khí HCN thoát ra ngay khi mô cây bị nghiền vỡ, với độ biến thiên nồng độ từ 1 đến 4 bậc độ lớn giữa các lá và các loài khác nhau ^[1].

Nếu ăn phải mô tươi chứa cyanogenic glycoside mà không có sẵn enzyme beta-glucosidase từ thực vật (chẳng hạn khi mô đã nuốt trọn), chất độc vẫn có thể giải phóng qua đường tiêu hóa ^[7]. Quá trình này diễn ra nhờ hai yếu tố: tỷ lệ glycoside xuống đến ruột già - nơi vi khuẩn đường ruột thực hiện phản ứng thủy phân, và tốc độ phân giải thành cyanohydrin cùng xyanua ^[7].

Bên cạnh đó, một số hợp chất sinh xyanua như prunasin (chất có trong quả lạc tiên) có thể được hấp thu chủ động ngay tại hỗng tràng (ruột non) thông qua protein vận chuyển đường natri phụ thuộc SGLT1 [1, 7]. Tốc độ sinh xyanua từ vi khuẩn đường ruột sẽ tùy thuộc vào cấu trúc phân tử đường và độ bền của cyanohydrin trung gian ^[7]. Dù các yếu tố chuyển hóa thực tế giúp độc tính chung thấp hơn mức quy đổi lý thuyết, nguy cơ ngộ độc cấp tính vẫn hiện hữu nếu ăn lượng quả non hoặc lá sống quá mức an toàn ^[7].

Để hình dung độc tính của các chất này trên mô hình sống, nghiên cứu độc học năm 2020 trên chuột cho thấy với các loại quả chứa prunasin và amygdalin, liều 0,5 g/kg thể trọng là an toàn, nhưng triệu chứng ngộ độc xyanua đầu tiên đã xuất hiện ở liều 1 g/kg ^[3].

Lợi ích của quả chín và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Mặc dù chi lạc tiên chứa các glycoside sinh xyanua, nhưng nguy cơ chủ yếu tập trung ở các bộ phận non và mô thực vật còn sống [1, 6]. Khi quả chín hoàn toàn, lượng độc chất này thường suy giảm tự nhiên. Nghiên cứu khảo sát thực phẩm năm 2013 tại New Zealand trên 100 mẫu cho thấy hàm lượng axit hydrocyanic tổng số trong các sản phẩm chanh leo bán lẻ rất thấp hoặc tương đương mức an toàn chung ^[2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới của dữ liệu khoa học. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung phân tích thành phần hóa học, phổ quang phổ NMR hoặc đo lượng phát thải khí HCN trong phòng thí nghiệm [1, 5, 6].

Dữ liệu an toàn thực phẩm chi tiết hiện chỉ có trên một số loài quả ăn thương mại như chanh leo (P. edulis) [1, 3]. Hầu hết các giống lạc tiên cảnh trồng thuần túy để ngắm hoa chưa từng trải qua các thử nghiệm an toàn thực phẩm trên cơ thể người để xác định ngưỡng dung nạp. Do đó, việc tự ý hái quả từ các giống cây cảnh chưa rõ danh tính là hành động liều lĩnh.

Hiểu lầm thường gặp về quả và lá lạc tiên cảnh

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loài lạc tiên đều là vị thuốc an thần dân gian lành tính, có thể tùy tiện hái đọt non ăn sống hoặc nấu canh. Thực tế, chi Passiflora có hàng trăm loài khác nhau; loài dùng làm dược liệu trong y học cổ truyền cần đúng định danh và sơ chế đúng cách, khác xa với các giống lạc tiên cảnh lai tạo chứa nhiều dẫn xuất cyanogenic glycoside phức tạp ^[6].

Một ngộ nhận tai hại khác là cho rằng "quả dại thì xanh hay chín đều ăn được, cùng lắm chỉ chua chát". Trái xanh chứa hàm lượng prunasin và glycoside sinh độc tố cao hơn hẳn [1, 6]. Nhai sống quả xanh làm vỡ vách tế bào, giải phóng khí HCN trực tiếp ngay trong khoang miệng và dạ dày [4, 6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Trẻ nhỏ là đối tượng có nguy cơ ngộ độc cao nhất do bản tính tò mò, thích hái quả lạ trong vườn nhà để ăn thử. Với thể trọng nhỏ, chỉ cần nuốt phải một lượng nhỏ quả non chứa xyanua cũng đủ kích hoạt các phản ứng ngộ độc gây ức chế hô hấp tế bào ^[3].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận hoặc rối loạn tiêu hóa mạn tính cần tránh xa các sản phẩm trôi nổi từ lá tươi hay quả lạc tiên cảnh chưa rõ nguồn gốc. Khi gặp các triệu chứng như chóng mặt, khó thở, nôn mửa hoặc co giật sau khi lỡ ăn phải cây lạ, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Hiện chưa có nghiên cứu an toàn thực phẩm của các loài lạc tiên cảnh trên nhóm người có bệnh lý đường ruột; các dữ liệu về hấp thu qua kênh vận chuyển SGLT1 hay chuyển hóa vi khuẩn hiện chỉ mới ghi nhận trên mô hình tổng quan và nghiên cứu tiền lâm sàng ^[7].

Áp dụng thực tế an toàn tại gia đình

Để phòng tránh ngộ độc từ cây trồng cảnh trong khuôn viên gia đình, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Xác định rõ mục đích trồng: Nếu trồng các loài lạc tiên cảnh để lấy hoa trang trí hoặc che bóng mát, hãy xem chúng là cây cảnh thuần túy, tuyệt đối không hái quả xanh hay ngắt lá tươi ăn sống.
• Chỉ ăn quả đã chín hẳn từ các giống ăn được: Chỉ sử dụng quả từ các giống đã được công nhận an toàn thực phẩm (như chanh leo thường P. edulis) khi quả đã chuyển màu chín hoàn toàn, vỏ mềm [1, 3].
• Không tự ý bào chế thảo dược tươi: Không ngắt ngọn lá tươi của các cây lạc tiên cảnh đem hãm trà hoặc nấu canh. Bất kỳ bài thuốc nào từ dược liệu lạc tiên đều cần được bác sĩ y học cổ truyền kê đơn đúng loài.

Lạc tiên cảnh là loại cây trang trí sân vườn đẹp mắt, nhưng quả non và lá sống chứa các hợp chất sinh xyanua độc hại cho sức khỏe. Người dân cần tỉnh táo phân biệt cây cảnh và cây ăn trái, không nếm thử quả xanh hoặc dùng lá tươi tùy tiện để bảo vệ an toàn cho cả gia đình. Khi gặp bất thường sau khi ăn phải quả dại, hãy thăm khám y tế lập tức thay vì tự điều trị tại nhà.